Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
HISTORISCHE KRITIEK: SAMENVATTING
Betrouwbare bronnen of fake news? Een inleiding tot de historische kritiek – Marc Boone & Jan Dumolyn
HISTORISCHE KRITIEK – HC 1
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK? EN WAAROM IS DIE ZO BELANGRIJK?
Historische kritiek gaat over het aanleren van een systematische kritische reflectie.
Systematisch = bepaalde regels, raamwerk waar we ons aan kunnen houden
3 STAPPEN:
- Verzamelen van informatie
- Evalueren van informatie
- Verwerken van informatie
De schaal waarop desinformatie vandaag aanwezig is, is problematisch. Dit leidt tot
maatschappelijk wantrouwen, we kunnen niet meer overeenkomen over wat er wel en wat er
niet waar is.
Historische kritiek biedt een handleiding om te leren omgaan met foute, gemanipuleerde en
moeilijk betrouwbare informatie.
FOUTE BERICHTGEVING
“Gevaarlijk” wanneer een complottheorie op een heel korte tijd een groot bereik behaalt.
In tijden van onwetendheid, slagen complottheorieën beter aan. (bv.: Coronacrisis)
Doel van desinformatie: vorm van beïnvloeding, destabilisatie. Desinformatie wil beïnvloeden,
destabiliseren.
De grote druk voor journalisten om altijd snel met nieuws te komen, vergroot de kans dat er
foute informatie de wereld in wordt gestuurd.
Foute informatie vinden we vaak terug in de naslag van heftige gebeurtenissen met een
grote maatschappelijke impact. (soms bewust, soms onbewust)
,Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Mensen zijn hongerig naar informatie. Journalisten willen zo snel mogelijk nieuws
brengen, ook al is er eigenlijk nog geen nieuws.
Ook foto’s kunnen een vertekend
beeld geven = beeldmanipulatie.
VORMEN VAN INFORMATIE DIE BETROUWBAARHEIDSPROBLEMEN VEROORZAKEN:
- Bewust verzonnen informatie
- Foute berichtgeving
o Situaties in de directe nasleep van heel impactvolle gebeurtenissen
- Verdraaide weergave van de realiteit
- Selectieve berichtgeving
- …
Verschillende vormen, allemaal problematisch
De uitdaging is om een systematisch-kritische houding te ontwikkelen bij het evalueren van
informatie, zonder te vervallen in hyperrelativering of hyperkritiek.
Hyperkritiek = het wantrouwen van betrouwbare nieuwsmedia
Eventuele manieren om desinformatie te vermijden (voorbeelden van studenten)
• Meerdere nieuwskanalen vergelijken
• Afwachten bij impactvolle gebeurtenissen, breaking news niet meteen geloven
• Nadenken over welke strategieën de nieuwsbron gebruikt om de lezer te beïnvloeden
• Geen artikels met clickbate titels vertrouwen
• Nakijken dat het geen verouderd nieuws is (foto’s van vroeger/foto’s die in een andere
context worden gebruikt)
• Nakijken waar de foto bij het artikel vandaan komt
VERLEDEN VS GESCHIEDENIS
Geschiedschrijving (= historiografie) betekent het werken met de sporen van het verleden en de
reconstructie ervan.
Een historisch werk = een “lezing” van delen van het verleden
,Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Het volledige verleden kan nooit belicht worden: dat is de reden waarom sommige
gebeurtenissen/groepen minder besproken worden of zelfs niet aan bod komen.
Er is niet zoiets als dé geschiedenis, er zijn verschillende “geschiedenissen”.
Geschiedenis is een verhaal, een perspectief. We moeten ons bewust zijn van de
verschillende perspectieven op het verleden.
KERNPROBLEEM: RELATIE TUSSEN FEIT & VERHAAL
Er is een problematische relatie tussen de feiten en het uiteindelijke rapport/verhaal dat de
historicus naar voren brengt. Het verhaal is nooit een rechtstreekse weerspiegeling van de
feiten, het legt een hele weg af.
FEITEN
Feiten, waarnemingen van feiten en uitspraken over feiten zijn drie andere zaken.
Empirische observatie: via directe zintuigelijke waarneming tot waarachtige kennis
komen
! maar: die observatie of waarneming kan ook vertekend zijn.
De uitgangspunten van het empirisme zijn in die zin problematisch.
Waarneming van feiten gebeurt via detectie- en identificatieprocessen die aangeleerd
worden.
Om onze zintuigelijke waarnemingen om te zetten in iets dat begrepen kan worden, zijn
er verschillende processen nodig. Die detectie- en identificatieprocessen worden
aangeleerd.
Je kan geen waarneming doen zonder een vorm van interpretatie.
, Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Waarnemingen zijn subjectief, geen rechtstreekse “objectieve” toegang tot
feiten.
!!! De mens kan de wereld slechts benaderen vanuit zijn eigen referentiekader, hij kan
slechts die aspecten van de wereld observeren waarop zijn referentiekader het meest is
ingesteld.
VOORBEELD: HET POTLOOD VAN NIELS BOHR
Zelfs een simpel voorwerp als een potlood kan nooit volledig beschreven worden. Wanneer we
het potlood beschrijven, doen we beroep op bestaande concepten.
Het heeft pas zin om iets te gaan onderzoeken, als we een vraag hebben. In functie van die vraag
kunnen we zaken gaan onderzoeken. Iets gewoon helemaal beschrijven heeft wetenschappelijk
gezien weinig nut.
VOORBEELD: HET EINDE VAN LOUIS XVI
Lodewijk de 16de, Louis XVI wordt vermoord. “Pierre” & “Jean”, observatoren, zijn getuigen van
het tafereel.
Royalist Pierre ziet dit als een onterechte moord. “De koning werd vermoord door het gepeupel.”
Revolutionair Jean ziet dit als een rechtvaardige gebeurtenis die noodzakelijk is voor de
revolutie. “Louis Capet werd door de beul terechtgesteld.”
In beide gevallen hebben we te maken met een vertaling van de observaties. In dit geval
beïnvloedt door de ideologische standpunten van de getuigen en de positie die zij innemen t.o.v.
de gebeurtenissen in Frankrijk op dat moment.
Neutrale waarnemer: “Ex-koning Lodewijk is door middel van de guillotine
gedood.”
Het is niet noodzakelijk de meest neutrale observator die de meest nuttige informatie geeft, het
is juist heel interessant om te zien hoe de getuigenissen beïnvloed worden door de
achtergrond/het ideologische standpunt van de observator.
MISVATTINGEN OVER “OBJECTIVITEIT”
Waarnemingen van feiten zijn niet objectief, maar subjectief. (selectie & interpretatie)
Ook weergaven van feiten zijn subjectief. (selectie & interpretatie)
HISTORISCHE KRITIEK: SAMENVATTING
Betrouwbare bronnen of fake news? Een inleiding tot de historische kritiek – Marc Boone & Jan Dumolyn
HISTORISCHE KRITIEK – HC 1
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK? EN WAAROM IS DIE ZO BELANGRIJK?
Historische kritiek gaat over het aanleren van een systematische kritische reflectie.
Systematisch = bepaalde regels, raamwerk waar we ons aan kunnen houden
3 STAPPEN:
- Verzamelen van informatie
- Evalueren van informatie
- Verwerken van informatie
De schaal waarop desinformatie vandaag aanwezig is, is problematisch. Dit leidt tot
maatschappelijk wantrouwen, we kunnen niet meer overeenkomen over wat er wel en wat er
niet waar is.
Historische kritiek biedt een handleiding om te leren omgaan met foute, gemanipuleerde en
moeilijk betrouwbare informatie.
FOUTE BERICHTGEVING
“Gevaarlijk” wanneer een complottheorie op een heel korte tijd een groot bereik behaalt.
In tijden van onwetendheid, slagen complottheorieën beter aan. (bv.: Coronacrisis)
Doel van desinformatie: vorm van beïnvloeding, destabilisatie. Desinformatie wil beïnvloeden,
destabiliseren.
De grote druk voor journalisten om altijd snel met nieuws te komen, vergroot de kans dat er
foute informatie de wereld in wordt gestuurd.
Foute informatie vinden we vaak terug in de naslag van heftige gebeurtenissen met een
grote maatschappelijke impact. (soms bewust, soms onbewust)
,Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Mensen zijn hongerig naar informatie. Journalisten willen zo snel mogelijk nieuws
brengen, ook al is er eigenlijk nog geen nieuws.
Ook foto’s kunnen een vertekend
beeld geven = beeldmanipulatie.
VORMEN VAN INFORMATIE DIE BETROUWBAARHEIDSPROBLEMEN VEROORZAKEN:
- Bewust verzonnen informatie
- Foute berichtgeving
o Situaties in de directe nasleep van heel impactvolle gebeurtenissen
- Verdraaide weergave van de realiteit
- Selectieve berichtgeving
- …
Verschillende vormen, allemaal problematisch
De uitdaging is om een systematisch-kritische houding te ontwikkelen bij het evalueren van
informatie, zonder te vervallen in hyperrelativering of hyperkritiek.
Hyperkritiek = het wantrouwen van betrouwbare nieuwsmedia
Eventuele manieren om desinformatie te vermijden (voorbeelden van studenten)
• Meerdere nieuwskanalen vergelijken
• Afwachten bij impactvolle gebeurtenissen, breaking news niet meteen geloven
• Nadenken over welke strategieën de nieuwsbron gebruikt om de lezer te beïnvloeden
• Geen artikels met clickbate titels vertrouwen
• Nakijken dat het geen verouderd nieuws is (foto’s van vroeger/foto’s die in een andere
context worden gebruikt)
• Nakijken waar de foto bij het artikel vandaan komt
VERLEDEN VS GESCHIEDENIS
Geschiedschrijving (= historiografie) betekent het werken met de sporen van het verleden en de
reconstructie ervan.
Een historisch werk = een “lezing” van delen van het verleden
,Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Het volledige verleden kan nooit belicht worden: dat is de reden waarom sommige
gebeurtenissen/groepen minder besproken worden of zelfs niet aan bod komen.
Er is niet zoiets als dé geschiedenis, er zijn verschillende “geschiedenissen”.
Geschiedenis is een verhaal, een perspectief. We moeten ons bewust zijn van de
verschillende perspectieven op het verleden.
KERNPROBLEEM: RELATIE TUSSEN FEIT & VERHAAL
Er is een problematische relatie tussen de feiten en het uiteindelijke rapport/verhaal dat de
historicus naar voren brengt. Het verhaal is nooit een rechtstreekse weerspiegeling van de
feiten, het legt een hele weg af.
FEITEN
Feiten, waarnemingen van feiten en uitspraken over feiten zijn drie andere zaken.
Empirische observatie: via directe zintuigelijke waarneming tot waarachtige kennis
komen
! maar: die observatie of waarneming kan ook vertekend zijn.
De uitgangspunten van het empirisme zijn in die zin problematisch.
Waarneming van feiten gebeurt via detectie- en identificatieprocessen die aangeleerd
worden.
Om onze zintuigelijke waarnemingen om te zetten in iets dat begrepen kan worden, zijn
er verschillende processen nodig. Die detectie- en identificatieprocessen worden
aangeleerd.
Je kan geen waarneming doen zonder een vorm van interpretatie.
, Vrije Universiteit Brussel 2025-2026
Waarnemingen zijn subjectief, geen rechtstreekse “objectieve” toegang tot
feiten.
!!! De mens kan de wereld slechts benaderen vanuit zijn eigen referentiekader, hij kan
slechts die aspecten van de wereld observeren waarop zijn referentiekader het meest is
ingesteld.
VOORBEELD: HET POTLOOD VAN NIELS BOHR
Zelfs een simpel voorwerp als een potlood kan nooit volledig beschreven worden. Wanneer we
het potlood beschrijven, doen we beroep op bestaande concepten.
Het heeft pas zin om iets te gaan onderzoeken, als we een vraag hebben. In functie van die vraag
kunnen we zaken gaan onderzoeken. Iets gewoon helemaal beschrijven heeft wetenschappelijk
gezien weinig nut.
VOORBEELD: HET EINDE VAN LOUIS XVI
Lodewijk de 16de, Louis XVI wordt vermoord. “Pierre” & “Jean”, observatoren, zijn getuigen van
het tafereel.
Royalist Pierre ziet dit als een onterechte moord. “De koning werd vermoord door het gepeupel.”
Revolutionair Jean ziet dit als een rechtvaardige gebeurtenis die noodzakelijk is voor de
revolutie. “Louis Capet werd door de beul terechtgesteld.”
In beide gevallen hebben we te maken met een vertaling van de observaties. In dit geval
beïnvloedt door de ideologische standpunten van de getuigen en de positie die zij innemen t.o.v.
de gebeurtenissen in Frankrijk op dat moment.
Neutrale waarnemer: “Ex-koning Lodewijk is door middel van de guillotine
gedood.”
Het is niet noodzakelijk de meest neutrale observator die de meest nuttige informatie geeft, het
is juist heel interessant om te zien hoe de getuigenissen beïnvloed worden door de
achtergrond/het ideologische standpunt van de observator.
MISVATTINGEN OVER “OBJECTIVITEIT”
Waarnemingen van feiten zijn niet objectief, maar subjectief. (selectie & interpretatie)
Ook weergaven van feiten zijn subjectief. (selectie & interpretatie)
