Politiek en geschiedenis van België
WEEK 1 – DONDERDAG 23/02
Zelfstudie: de vragenlijst beantwoorden over de les (verplicht, prof kijkt wie antwoordt)
è Je krijgt hiervoor dezelfde tijd als tijdens de les (3u)
De vragen die we krijgen met zelfstudie, zullen dezelfde zijn die we gaan krijgen op het examen.
Examen: je krijgt sowieso uit elk deel een vraag (er is een verhouding tussen notities en zelfstudie)
Les: selectie over wat er in het handboek staat, maar je moet enkel de notities + zelfstudie kennen.
De rest in het handboek is achtergrondinformatie.
HOOFDSTUK 1: EEN INTRODUCTIE VAN DE LATE MIDDELEEUWEN (LM), DE MODERNE TIJDEN (MT) EN DE
OVERGANGSPERIODE VAN HET ANCIEN REGIME (AR) NAAR DE HEDENDAAGSE TIJD (HT)
Geschiedenis is een wetenschap. Historici gebruiken tijdsindelingen, maar verschillende historici
gebruiken andere tijdsindelingen.
Deze prof: onderscheidt het Oude Regime van het Nieuwe Regime
- Oude (Ancien) Regime: tot aan de Franse Revolutie (1789)
- Nieuwe Regime: de hedendaagse tijd (vanaf 1789 tot vandaag)
1789: Franse revolutie, fundamenteel keerpunt in de geschiedenis van Europa
è Basis van de hedendaagse tijd
Oude (Ancien) Regime
- Late middeleeuwen: midden 12e eeuw tot midden 15e eeuw
- Moderne Tijden: midden 15e eeuw tot midden 17e eeuw
o Midden 15e eeuw (omstreeks 1450): heel belangrijke moderniserende
ontwikkelingen, waren zeer belangrijk in de geschiedenis van Europa
o Midden 17e eeuw: Vrede van Münster (na de godsdienstoorlogen) (1648)
- Overgangsperiode: van het Oude Regime naar de Hedendaagse Tijd (1648-1789)
De (Europese) westerse geschiedenis was vanaf de Moderne Tijden tot en met de 19e eeuw
(misschien zelfs een stukje in de 20e eeuw) heel toonaangevend in de wereld: Europa nam toen een
voorsprong op de rest van de wereld (sociaal, economisch, artistiek…).
è Nu zijn andere continenten Europa aan het inhalen, misschien zelfs aan het voorbijsteken.
,Wetenschappers hebben vaak een bepaalde kijk op bepaalde tijden, en die kan bij andere
wetenschappers verschillen. Sommige wetenschappers kijken positiever naar bepaalde tijden dan
andere wetenschappers.
Bv. De late middeleeuwen: verlichtingsdenkers in Frankrijk en Engeland vanaf het midden van de 17e
eeuw (bv. Voltaire, John Locke, Adam Smith) keken zeer negatief naar de late middeleeuwen: ze
noemden dit de Dark Ages. Redenen:
- Geweld
- Folteringen
- Ongelijkheid in de maatschappij
- Geloof in de duivel en de hel
Andere historici noemen de late middeleeuwen dan weer premoderne tijden: er waren
moderniserende tendensen die de aanloop waren naar de moderne tijd:
- Eerste universiteiten zijn ontstaan (geleid tot een toename van kennis en wetenschap)
- Rijke steden (bv. Ieper, Brugge, Gent), waar zeer intensief handel werd gedreven, en dat was
natuurlijk ook modern
1.1. Late middeleeuwen (1250 – 1550)
a. De grote aanwezigheid van geweld
a. Crimineel geweld
b. Religieus geweld (tegen ketters en heidenen)
c. Discriminatiemaatregelen tegen de joden, het opwekken van haat en geweld tegen
de joden en de complottheorieën
b. De standenmaatschappij: de indeling van de maatschappij in groepen:
a. De rechtsongelijkheid
b. De organische visie op de maatschappij
c. De koppeling aan het katholieke lotsdenken
d. De drie redenen waarom de massa dit aanvaardde
c. De drie leidende standen
a. De adel
b. De clerus (= de religieuzen, de katholieken)
c. De stedelijke burgerij
d. De samenwerking tussen kerk en staat
De grote aanwezigheid van geweld
We denken dat we vandaag in een maatschappij leven met zeer veel geweld, maar dat was nog veel
grootser en veel intenser in de late middeleeuwen. Dat had onder andere te maken met het feit dat
er toen nog niet zoveel strafwetboeken bestonden.
• Strafwetboeken: een verzameling van tientallen dikke boeken waarin staat welke misdrijven
er allemaal bestaan (van diefstal tot fiscale fraude) en welke straf je krijgt voor welk misdrijf.
,Crimineel geweld
Dankzij die strafwetboeken wordt crimineel geweld bestraft. Met andere woorden: wij mogen
vandaag het recht niet meer in eigen handen nemen, want de staat heeft het monopolie van geweld
(alleen de staat mag geweld uitoefenen) en de staat kan geweld en misdrijven bestraffen volgens het
strafwetboek. Er is ook politie en er zijn rechters die ervoor zorgen dat we de wetten naleven.
MAAR: in de late middeleeuwen was het strafwetboek absoluut nog niet zo vergevorderd, dus
namen mensen veel vaker het recht in eigen handen. Je kan dat een beetje vergelijken met de
maffia: ook zij hebben een soort van eigen rechtssysteem die ze – los van de staat – hanteren (wie
gaan we straffen, hoe gaan we folteren etc.)
In de late middeleeuwen waren er heel veel familieclans die elkaar bestreden, dus er was vaak een
sfeer van geweld. Ook nadien werden veel ruzies uitgevochten met zwaardgevechten (ook in de
hogere klassen).
Wat ook behoorde tot het dagelijkse geweld, waren de folteringen. Er waren twee soorten
folteringen:
• Afrekening (iemand vermoorden)
• Folteren om iemand te ondervragen (om tot een bekentenis te komen)
Het specifieke van heel dat Ancien Regime was dat dat folteren gebeurde op aansturen van zowel de
katholieke kerk als van de staatsleiders (de katholieke vorsten), dus de katholieke leiders stemden in
met folteringen, vooral wanneer mensen twijfelden aan hun geloof.
• Zeer onmenselijk (radbraken, tongen uitsnijden, vanalles)
Religieus geweld
Wij associëren religieus geweld vooral met moslimextremisme, MAAR er is ook religieus geweld bij
andere religies. Zeker bij de katholieke kerk was er – de hele late middeleeuwen en ook nog in de
moderne tijden – veel geweld, vooral ten aanzien van de joden
• Het antisemitisme (door nazi’s en Russen) heeft een aanleiding uit de late middeleeuwen, de
oorsprong ligt vooral bij de katholieke kerk
Het hele mechanisme van haat, geweld en discriminatie tegen andere groepen is aan elkaar
verbonden, zo wordt duidelijk uit het verhaal van de discriminatiemaatregelen tegen de joden.
Discriminatiemaatregelen tegen de joden
Er is één zeer belangrijke gelijkenis tussen de joden en de katholieken: het Oude Testament (eerste
lezing van de mis is altijd uit het oude testament). Een belangrijk onderdeel van het OT is de vlucht
van de joden uit Egypte op zoek naar het beloofde land (dat ze uiteindelijk pas gevonden hebben na
de Tweede Wereldoorlog).
, MAAR: er zijn ook heel veel essentiële religieuze verschillen tussen de joden en de katholieken: het
fundamentele verschil ligt in het Nieuwe Testament (NT):
• Christus was een jood, maar verspreidt uiteindelijk het christendom, en zijn woorden zijn na
zijn overlijden opgetekend door de apostelen (evangelie van de verschillende apostelen, het
evangelie is het Nieuwe Testament).
• In het Nieuwe Testament wordt Jezus Christus afgebeeld als verlosser (messias) van de
mensheid op aarde.
• Daar ligt dus het fundamentele verschil tussen de katholieken en de joden: de joden
accepteren de rol van Jezus Christus als verlosser (messias) niet.
In de 4de eeuw na christus legt de Romeinse keizer Theodosius het christendom als verplichte
godsdienst op in het Oude Rome. De godsdienst van de joden werd dus niet aanvaard. De katholieke
kerk droeg de joden op om zich te bekeren tot het christendom (katholicisme): “we zijn niet vijandig
gezind, maar we aanvaarden jullie leer niet” (antijudaïsme).
De christenen eisten dus van de joden dat ze zich zouden bekeren tot het katholicisme. Dat hebben
de joden geweigerd (al zijn er wel enkelen die zich bekeerd hebben):
• “Wij behouden onze eigen religie”
• “Wij behouden onze eigen cultuur verbonden aan de religie”
• “Wij behouden ons eigen territorium”
Dat heeft geleid tot een conflict tussen de christenen en de joden, en van dan af heeft het
antijudaïsme stelselmatig geleid tot het antisemitisme (Jodenhaat)
• Antijudaïsme: we keren ons tegen een religie
• Antisemitisme: we keren ons tegen een volk
Er waren een aantal evoluties of stellingen die het antisemitisme aanwakkerden:
1. De beschuldiging van de katholieken t.a.v. de joden dat zij Jezus Christus hadden vermoord. De
joden werden dus verantwoordelijk gesteld van de kruisiging van Jezus Christus. De katholieken
noemden de joden ‘godsmoordenaars’.
Er rustte bijgevolg – volgens de katholieke leer – een vloek over de joden als volk. Die
beschuldiging heeft geleid tot antisemitisme en bijgevolg ook tot geweld t.a.v. de joden.
Pas eind jaren ‘60 heeft de katholieke kerk gezegd dat er geen wetenschappelijke onderbouwing
is voor de jodenhaat, dus tot dan hield de katholieke kerk vol dat de joden de moordenaars
waren van Christus.
WEEK 1 – DONDERDAG 23/02
Zelfstudie: de vragenlijst beantwoorden over de les (verplicht, prof kijkt wie antwoordt)
è Je krijgt hiervoor dezelfde tijd als tijdens de les (3u)
De vragen die we krijgen met zelfstudie, zullen dezelfde zijn die we gaan krijgen op het examen.
Examen: je krijgt sowieso uit elk deel een vraag (er is een verhouding tussen notities en zelfstudie)
Les: selectie over wat er in het handboek staat, maar je moet enkel de notities + zelfstudie kennen.
De rest in het handboek is achtergrondinformatie.
HOOFDSTUK 1: EEN INTRODUCTIE VAN DE LATE MIDDELEEUWEN (LM), DE MODERNE TIJDEN (MT) EN DE
OVERGANGSPERIODE VAN HET ANCIEN REGIME (AR) NAAR DE HEDENDAAGSE TIJD (HT)
Geschiedenis is een wetenschap. Historici gebruiken tijdsindelingen, maar verschillende historici
gebruiken andere tijdsindelingen.
Deze prof: onderscheidt het Oude Regime van het Nieuwe Regime
- Oude (Ancien) Regime: tot aan de Franse Revolutie (1789)
- Nieuwe Regime: de hedendaagse tijd (vanaf 1789 tot vandaag)
1789: Franse revolutie, fundamenteel keerpunt in de geschiedenis van Europa
è Basis van de hedendaagse tijd
Oude (Ancien) Regime
- Late middeleeuwen: midden 12e eeuw tot midden 15e eeuw
- Moderne Tijden: midden 15e eeuw tot midden 17e eeuw
o Midden 15e eeuw (omstreeks 1450): heel belangrijke moderniserende
ontwikkelingen, waren zeer belangrijk in de geschiedenis van Europa
o Midden 17e eeuw: Vrede van Münster (na de godsdienstoorlogen) (1648)
- Overgangsperiode: van het Oude Regime naar de Hedendaagse Tijd (1648-1789)
De (Europese) westerse geschiedenis was vanaf de Moderne Tijden tot en met de 19e eeuw
(misschien zelfs een stukje in de 20e eeuw) heel toonaangevend in de wereld: Europa nam toen een
voorsprong op de rest van de wereld (sociaal, economisch, artistiek…).
è Nu zijn andere continenten Europa aan het inhalen, misschien zelfs aan het voorbijsteken.
,Wetenschappers hebben vaak een bepaalde kijk op bepaalde tijden, en die kan bij andere
wetenschappers verschillen. Sommige wetenschappers kijken positiever naar bepaalde tijden dan
andere wetenschappers.
Bv. De late middeleeuwen: verlichtingsdenkers in Frankrijk en Engeland vanaf het midden van de 17e
eeuw (bv. Voltaire, John Locke, Adam Smith) keken zeer negatief naar de late middeleeuwen: ze
noemden dit de Dark Ages. Redenen:
- Geweld
- Folteringen
- Ongelijkheid in de maatschappij
- Geloof in de duivel en de hel
Andere historici noemen de late middeleeuwen dan weer premoderne tijden: er waren
moderniserende tendensen die de aanloop waren naar de moderne tijd:
- Eerste universiteiten zijn ontstaan (geleid tot een toename van kennis en wetenschap)
- Rijke steden (bv. Ieper, Brugge, Gent), waar zeer intensief handel werd gedreven, en dat was
natuurlijk ook modern
1.1. Late middeleeuwen (1250 – 1550)
a. De grote aanwezigheid van geweld
a. Crimineel geweld
b. Religieus geweld (tegen ketters en heidenen)
c. Discriminatiemaatregelen tegen de joden, het opwekken van haat en geweld tegen
de joden en de complottheorieën
b. De standenmaatschappij: de indeling van de maatschappij in groepen:
a. De rechtsongelijkheid
b. De organische visie op de maatschappij
c. De koppeling aan het katholieke lotsdenken
d. De drie redenen waarom de massa dit aanvaardde
c. De drie leidende standen
a. De adel
b. De clerus (= de religieuzen, de katholieken)
c. De stedelijke burgerij
d. De samenwerking tussen kerk en staat
De grote aanwezigheid van geweld
We denken dat we vandaag in een maatschappij leven met zeer veel geweld, maar dat was nog veel
grootser en veel intenser in de late middeleeuwen. Dat had onder andere te maken met het feit dat
er toen nog niet zoveel strafwetboeken bestonden.
• Strafwetboeken: een verzameling van tientallen dikke boeken waarin staat welke misdrijven
er allemaal bestaan (van diefstal tot fiscale fraude) en welke straf je krijgt voor welk misdrijf.
,Crimineel geweld
Dankzij die strafwetboeken wordt crimineel geweld bestraft. Met andere woorden: wij mogen
vandaag het recht niet meer in eigen handen nemen, want de staat heeft het monopolie van geweld
(alleen de staat mag geweld uitoefenen) en de staat kan geweld en misdrijven bestraffen volgens het
strafwetboek. Er is ook politie en er zijn rechters die ervoor zorgen dat we de wetten naleven.
MAAR: in de late middeleeuwen was het strafwetboek absoluut nog niet zo vergevorderd, dus
namen mensen veel vaker het recht in eigen handen. Je kan dat een beetje vergelijken met de
maffia: ook zij hebben een soort van eigen rechtssysteem die ze – los van de staat – hanteren (wie
gaan we straffen, hoe gaan we folteren etc.)
In de late middeleeuwen waren er heel veel familieclans die elkaar bestreden, dus er was vaak een
sfeer van geweld. Ook nadien werden veel ruzies uitgevochten met zwaardgevechten (ook in de
hogere klassen).
Wat ook behoorde tot het dagelijkse geweld, waren de folteringen. Er waren twee soorten
folteringen:
• Afrekening (iemand vermoorden)
• Folteren om iemand te ondervragen (om tot een bekentenis te komen)
Het specifieke van heel dat Ancien Regime was dat dat folteren gebeurde op aansturen van zowel de
katholieke kerk als van de staatsleiders (de katholieke vorsten), dus de katholieke leiders stemden in
met folteringen, vooral wanneer mensen twijfelden aan hun geloof.
• Zeer onmenselijk (radbraken, tongen uitsnijden, vanalles)
Religieus geweld
Wij associëren religieus geweld vooral met moslimextremisme, MAAR er is ook religieus geweld bij
andere religies. Zeker bij de katholieke kerk was er – de hele late middeleeuwen en ook nog in de
moderne tijden – veel geweld, vooral ten aanzien van de joden
• Het antisemitisme (door nazi’s en Russen) heeft een aanleiding uit de late middeleeuwen, de
oorsprong ligt vooral bij de katholieke kerk
Het hele mechanisme van haat, geweld en discriminatie tegen andere groepen is aan elkaar
verbonden, zo wordt duidelijk uit het verhaal van de discriminatiemaatregelen tegen de joden.
Discriminatiemaatregelen tegen de joden
Er is één zeer belangrijke gelijkenis tussen de joden en de katholieken: het Oude Testament (eerste
lezing van de mis is altijd uit het oude testament). Een belangrijk onderdeel van het OT is de vlucht
van de joden uit Egypte op zoek naar het beloofde land (dat ze uiteindelijk pas gevonden hebben na
de Tweede Wereldoorlog).
, MAAR: er zijn ook heel veel essentiële religieuze verschillen tussen de joden en de katholieken: het
fundamentele verschil ligt in het Nieuwe Testament (NT):
• Christus was een jood, maar verspreidt uiteindelijk het christendom, en zijn woorden zijn na
zijn overlijden opgetekend door de apostelen (evangelie van de verschillende apostelen, het
evangelie is het Nieuwe Testament).
• In het Nieuwe Testament wordt Jezus Christus afgebeeld als verlosser (messias) van de
mensheid op aarde.
• Daar ligt dus het fundamentele verschil tussen de katholieken en de joden: de joden
accepteren de rol van Jezus Christus als verlosser (messias) niet.
In de 4de eeuw na christus legt de Romeinse keizer Theodosius het christendom als verplichte
godsdienst op in het Oude Rome. De godsdienst van de joden werd dus niet aanvaard. De katholieke
kerk droeg de joden op om zich te bekeren tot het christendom (katholicisme): “we zijn niet vijandig
gezind, maar we aanvaarden jullie leer niet” (antijudaïsme).
De christenen eisten dus van de joden dat ze zich zouden bekeren tot het katholicisme. Dat hebben
de joden geweigerd (al zijn er wel enkelen die zich bekeerd hebben):
• “Wij behouden onze eigen religie”
• “Wij behouden onze eigen cultuur verbonden aan de religie”
• “Wij behouden ons eigen territorium”
Dat heeft geleid tot een conflict tussen de christenen en de joden, en van dan af heeft het
antijudaïsme stelselmatig geleid tot het antisemitisme (Jodenhaat)
• Antijudaïsme: we keren ons tegen een religie
• Antisemitisme: we keren ons tegen een volk
Er waren een aantal evoluties of stellingen die het antisemitisme aanwakkerden:
1. De beschuldiging van de katholieken t.a.v. de joden dat zij Jezus Christus hadden vermoord. De
joden werden dus verantwoordelijk gesteld van de kruisiging van Jezus Christus. De katholieken
noemden de joden ‘godsmoordenaars’.
Er rustte bijgevolg – volgens de katholieke leer – een vloek over de joden als volk. Die
beschuldiging heeft geleid tot antisemitisme en bijgevolg ook tot geweld t.a.v. de joden.
Pas eind jaren ‘60 heeft de katholieke kerk gezegd dat er geen wetenschappelijke onderbouwing
is voor de jodenhaat, dus tot dan hield de katholieke kerk vol dat de joden de moordenaars
waren van Christus.
