Samenvatting Klinische psychologie:
diagnostiek & behandeling
,Deel 1 - Kadering van diagnostiek en behandeling
Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
Doel van psychodiagnostiek
Centrale vragen:
• Wat is er met de cliënt aan de hand?
• Hoe zijn de klachten ontstaan?
• Waardoor worden de klachten in stand gehouden?
• Welke behandeling past het best?
Instrumenten
Psychodiagnostiek combineert informatie uit:
• onderzoeksgesprekken
• (gedrags)observaties
• psychologische tests en vragenlijsten
De kracht van psychodiagnostiek is de integratie van meerdere informatiebronnen om
onderzoeksvragen te beantwoorden.
Psychodiagnostiek kijkt naar:
• de persoon
• het gedrag
• de omgeving
Hierbij wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van de wetenschappelijke (empirische) methode.
1.1 De rol van psychodiagnostiek
Uitgebreid psychologisch testonderzoek is niet altijd noodzakelijk. Bij relatief eenvoudige
problematiek leveren een onderzoeksgesprek en gedragsobservaties vaak al voldoende informatie
op om een behandeling te starten. Wanneer de klachten complexer zijn of minder duidelijk
verklaard kunnen worden, kan aanvullend psychodiagnostisch onderzoek nodig zijn om de
problematiek beter te begrijpen en een passende behandeling te kiezen.
Binnen de GGZ wordt hierbij uitgegaan van het stepped-care-model. Dit houdt in dat de omvang
van het diagnostisch onderzoek wordt afgestemd op de ernst en hardnekkigheid van de klachten.
Hoe complexer de problematiek, hoe uitgebreider het onderzoek.
Uitgebreid psychodiagnostisch onderzoek is met name zinvol wanneer:
• tijdens de intake een vermoeden bestaat van intelligentie-, ontwikkelings-, persoonlijkheids- of
cognitieve problematiek;
• eerdere behandelingen onvoldoende resultaat hebben opgeleverd en onderzocht moet
worden welke factoren de behandeling hebben belemmerd;
• een langdurigere of intensievere behandeling overwogen wordt, bijvoorbeeld vanwege
persoonlijkheidsproblematiek.
Psychodiagnostiek gaat verder dan alleen het stellen van een DSM-classi catie. Centraal staat
het opstellen en toetsen van verklarende hypothesen. De psychodiagnosticus probeert te
begrijpen welke onderliggende factoren, zoals temperament, persoonlijkheid, coping
vaardigheden, cognitief functioneren en omgevingsinvloeden, bijdragen aan het ontstaan en
voortbestaan van de klachten. Op basis hiervan kan een weloverwogen indicatiestelling worden
gedaan en kan een behandeling worden gekozen die aansluit bij de vermoedelijke oorzaken van
de problematiek.
Bij een vermoeden van bijvoorbeeld een autismespectrumstoornis (ASS) kan gebruik worden
gemaakt van verschillende diagnostische instrumenten, zoals een gestructureerd interview,
heteroanamnese, gedragsobservaties, vragenlijsten en cognitieve tests. De uiteindelijke
rapportage bevat niet alleen een DSM-classi catie, maar ook informatie over de
ontwikkelingsgeschiedenis, persoonlijkheid, sociaal-emotioneel functioneren,
informatieverwerking en cognitieve stijl.
fi fi
, Een psychodiagnosticus kan verschillende rollen vervullen. Hij of zij kan optreden als intaker,
waarbij de hulpvraag wordt verkend, als diagnosticus, waarbij de klachten worden
geïnventariseerd, of als psychodiagnosticus, waarbij verklaringen voor de problematiek worden
gezocht. Om rolverwarring te voorkomen is het vaak wenselijk dat de behandelaar niet zelf het
psychodiagnostisch onderzoek uitvoert.
Tijdens het onderzoek wordt de empirische cyclus gevolgd. Op basis van vermoedens worden
hypothesen opgesteld, vervolgens getoetst en uiteindelijk aangenomen of verworpen. Op deze
manier wordt systematisch kennis opgebouwd over de problematiek van de cliënt.
Psychodiagnostiek wordt niet alleen toegepast binnen de reguliere GGZ, maar ook in andere
settings. In de forensische psychologie kan diagnostiek bijvoorbeeld worden gebruikt om
uitspraken te doen over toerekeningsvatbaarheid, recidiverisico en behandeladviezen. Daarnaast
wordt psychodiagnostiek ingezet bij de selectie van personeel en studenten, waarbij niet zozeer
wordt gezocht naar psychopathologie, maar naar competenties en persoonskenmerken die
passen bij een functie of opleiding.
Tot slot wordt de manier waarop psychodiagnostiek wordt uitgevoerd mede bepaald door het
theoretisch kader van de behandelaar. Zo ligt binnen de transdiagnostische benadering de
nadruk op kwetsbaarheden die bij meerdere stoornissen voorkomen, terwijl cognitieve
gedragstherapie diagnostiek vooral gebruikt om een passend evidence-based behandelprotocol
te kiezen. Binnen de psychodynamische benadering staat juist het begrijpen van onderliggende
psychologische mechanismen centraal.
1.2 De diagnostische cyclus
De diagnostische cyclus is een systematische werkwijze die psychologen gebruiken om
onderzoek te doen naar de klachten van een cliënt en uiteindelijk te komen tot een passende
behandeling. De cyclus is gebaseerd op de empirische cyclus uit wetenschappelijk onderzoek
en is iteratief. Dit betekent dat de verschillende stappen elkaar opvolgen, maar dat indien nodig
kan worden teruggekeerd naar een eerdere stap wanneer nieuwe informatie daar aanleiding toe
geeft.
De diagnostische cyclus bestaat uit vier
opeenvolgende fasen:
• Klachtanalyse
• Probleemanalyse
• Verklaringsanalyse
• Indicatieanalyse
Tijdens het diagnostisch proces wordt
gewerkt volgens wetenschappelijke
principes. Op basis van de
wetenschappelijke literatuur worden
hypothesen geformuleerd, waarna
doelgericht informatie wordt verzameld
om deze zowel te bevestigen
(veri catie) als te weerleggen
(falsi catie). Hierbij wordt
gebruikgemaakt van betrouwbare en
valide onderzoeksmethoden, zodat
het onderzoeksproces transparant,
controleerbaar en navolgbaar is.
1.3 Klachtanalyse: wat is de
vraag?
De klachtanalyse is de eerste stap van
de diagnostische cyclus. Doel: verhelderen van de aanleiding van de aanmelding en de hulpvraag
fifi
, van de cliënt. De psychodiagnosticus brengt in kaart:
• wie de aanvrager is en wat de aanleiding voor het onderzoek is;
• welke verwachtingen cliënt, verwijzer en andere betrokkenen hebben;
• waarom de cliënt nu hulp zoekt en wat hij/zij zelf als probleem ervaart;
• wat de cliënt met het onderzoek te weten wil komen;
• welke relevante informatie al beschikbaar is in het dossier en uit eerder onderzoek.
Bij het vormen van hypothesen moet zowel worden gezocht naar informatie die een hypothese
bevestigt (veri catie) als informatie die deze weerlegt (falsi catie). Dit voorkomt tunnelvisie en
houdt alternatieve verklaringen in beeld.
Uitkomst: een verhelderende diagnose: de aanleiding, hulpvraag en verwachtingen zijn duidelijk
en vormen het uitgangspunt voor het verdere diagnostische onderzoek.
1.4 Probleemanalyse: wat is het probleem?
In de probleemanalyse wordt de aard en ernst van de problematiek in kaart gebracht. Gegevens
uit de klachtanalyse worden gekoppeld aan wetenschappelijke kennis om verdere
onderzoeksvragen en hypothesen te formuleren.
Informatie wordt verzameld via:
• probleemverhelderende gesprekken;
• gestandaardiseerde klachteninventarisaties;
• speciële en psychiatrische anamnese;
• observaties;
• biogra sche anamnese en eventueel heteroanamnese;
• huidig functioneren.
De probleemanalyse leidt tot een beschrijvende/onderkennende diagnose: wat is het probleem?
1.4.1 Gestandaardiseerde klachteninventarisatie
Gestandaardiseerde vragenlijsten brengen psychische klachten en de ernst daarvan
systematisch in kaart. Ze kunnen breed screenen of gericht zijn op speci eke klachten, zoals de
BDI-II voor depressieve klachten. Vragenlijsten kunnen onderdeel zijn van Routine Outcome
Monitoring (ROM): systematische monitoring van de kwaliteit, het verloop en de resultaten van
behandeling. De OQ-45 meet drie domeinen:
• intrapsychisch functioneren;
• interpersoonlijk functioneren;
• sociale rolvervulling.
Resultaten kunnen bijdragen aan het formuleren van hypothesen.
1.4.2 Speciële anamnese
De speciële anamnese richt zich op de huidige klachten:
• aard, ernst en ontwikkeling;
• luxerende factoren → gebeurtenissen/omstandigheden die aanleiding vormden;
• reden om juist nu hulp te zoeken;
• eigen verklaring van de cliënt;
• interferentie → invloed op dagelijks, sociaal, relationeel en beroepsmatig functioneren;
• eerder geprobeerde oplossingen en het e ect daarvan;
• ziekte-inzicht en beoordelingsvermogen.
Bij meerdere problemen wordt samen met de cliënt prioriteit bepaald.
1.4.3 Psychiatrische anamnese
Systematisch onderzoek van psychiatrische symptomen, waarbij objectieve observaties én
subjectieve ervaringen worden meegenomen.
Aandacht voor:
• verschijning en psychomotoriek;
• oriëntatie;
• aandacht en geheugen;
fi fi ff fi fi
diagnostiek & behandeling
,Deel 1 - Kadering van diagnostiek en behandeling
Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
Doel van psychodiagnostiek
Centrale vragen:
• Wat is er met de cliënt aan de hand?
• Hoe zijn de klachten ontstaan?
• Waardoor worden de klachten in stand gehouden?
• Welke behandeling past het best?
Instrumenten
Psychodiagnostiek combineert informatie uit:
• onderzoeksgesprekken
• (gedrags)observaties
• psychologische tests en vragenlijsten
De kracht van psychodiagnostiek is de integratie van meerdere informatiebronnen om
onderzoeksvragen te beantwoorden.
Psychodiagnostiek kijkt naar:
• de persoon
• het gedrag
• de omgeving
Hierbij wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van de wetenschappelijke (empirische) methode.
1.1 De rol van psychodiagnostiek
Uitgebreid psychologisch testonderzoek is niet altijd noodzakelijk. Bij relatief eenvoudige
problematiek leveren een onderzoeksgesprek en gedragsobservaties vaak al voldoende informatie
op om een behandeling te starten. Wanneer de klachten complexer zijn of minder duidelijk
verklaard kunnen worden, kan aanvullend psychodiagnostisch onderzoek nodig zijn om de
problematiek beter te begrijpen en een passende behandeling te kiezen.
Binnen de GGZ wordt hierbij uitgegaan van het stepped-care-model. Dit houdt in dat de omvang
van het diagnostisch onderzoek wordt afgestemd op de ernst en hardnekkigheid van de klachten.
Hoe complexer de problematiek, hoe uitgebreider het onderzoek.
Uitgebreid psychodiagnostisch onderzoek is met name zinvol wanneer:
• tijdens de intake een vermoeden bestaat van intelligentie-, ontwikkelings-, persoonlijkheids- of
cognitieve problematiek;
• eerdere behandelingen onvoldoende resultaat hebben opgeleverd en onderzocht moet
worden welke factoren de behandeling hebben belemmerd;
• een langdurigere of intensievere behandeling overwogen wordt, bijvoorbeeld vanwege
persoonlijkheidsproblematiek.
Psychodiagnostiek gaat verder dan alleen het stellen van een DSM-classi catie. Centraal staat
het opstellen en toetsen van verklarende hypothesen. De psychodiagnosticus probeert te
begrijpen welke onderliggende factoren, zoals temperament, persoonlijkheid, coping
vaardigheden, cognitief functioneren en omgevingsinvloeden, bijdragen aan het ontstaan en
voortbestaan van de klachten. Op basis hiervan kan een weloverwogen indicatiestelling worden
gedaan en kan een behandeling worden gekozen die aansluit bij de vermoedelijke oorzaken van
de problematiek.
Bij een vermoeden van bijvoorbeeld een autismespectrumstoornis (ASS) kan gebruik worden
gemaakt van verschillende diagnostische instrumenten, zoals een gestructureerd interview,
heteroanamnese, gedragsobservaties, vragenlijsten en cognitieve tests. De uiteindelijke
rapportage bevat niet alleen een DSM-classi catie, maar ook informatie over de
ontwikkelingsgeschiedenis, persoonlijkheid, sociaal-emotioneel functioneren,
informatieverwerking en cognitieve stijl.
fi fi
, Een psychodiagnosticus kan verschillende rollen vervullen. Hij of zij kan optreden als intaker,
waarbij de hulpvraag wordt verkend, als diagnosticus, waarbij de klachten worden
geïnventariseerd, of als psychodiagnosticus, waarbij verklaringen voor de problematiek worden
gezocht. Om rolverwarring te voorkomen is het vaak wenselijk dat de behandelaar niet zelf het
psychodiagnostisch onderzoek uitvoert.
Tijdens het onderzoek wordt de empirische cyclus gevolgd. Op basis van vermoedens worden
hypothesen opgesteld, vervolgens getoetst en uiteindelijk aangenomen of verworpen. Op deze
manier wordt systematisch kennis opgebouwd over de problematiek van de cliënt.
Psychodiagnostiek wordt niet alleen toegepast binnen de reguliere GGZ, maar ook in andere
settings. In de forensische psychologie kan diagnostiek bijvoorbeeld worden gebruikt om
uitspraken te doen over toerekeningsvatbaarheid, recidiverisico en behandeladviezen. Daarnaast
wordt psychodiagnostiek ingezet bij de selectie van personeel en studenten, waarbij niet zozeer
wordt gezocht naar psychopathologie, maar naar competenties en persoonskenmerken die
passen bij een functie of opleiding.
Tot slot wordt de manier waarop psychodiagnostiek wordt uitgevoerd mede bepaald door het
theoretisch kader van de behandelaar. Zo ligt binnen de transdiagnostische benadering de
nadruk op kwetsbaarheden die bij meerdere stoornissen voorkomen, terwijl cognitieve
gedragstherapie diagnostiek vooral gebruikt om een passend evidence-based behandelprotocol
te kiezen. Binnen de psychodynamische benadering staat juist het begrijpen van onderliggende
psychologische mechanismen centraal.
1.2 De diagnostische cyclus
De diagnostische cyclus is een systematische werkwijze die psychologen gebruiken om
onderzoek te doen naar de klachten van een cliënt en uiteindelijk te komen tot een passende
behandeling. De cyclus is gebaseerd op de empirische cyclus uit wetenschappelijk onderzoek
en is iteratief. Dit betekent dat de verschillende stappen elkaar opvolgen, maar dat indien nodig
kan worden teruggekeerd naar een eerdere stap wanneer nieuwe informatie daar aanleiding toe
geeft.
De diagnostische cyclus bestaat uit vier
opeenvolgende fasen:
• Klachtanalyse
• Probleemanalyse
• Verklaringsanalyse
• Indicatieanalyse
Tijdens het diagnostisch proces wordt
gewerkt volgens wetenschappelijke
principes. Op basis van de
wetenschappelijke literatuur worden
hypothesen geformuleerd, waarna
doelgericht informatie wordt verzameld
om deze zowel te bevestigen
(veri catie) als te weerleggen
(falsi catie). Hierbij wordt
gebruikgemaakt van betrouwbare en
valide onderzoeksmethoden, zodat
het onderzoeksproces transparant,
controleerbaar en navolgbaar is.
1.3 Klachtanalyse: wat is de
vraag?
De klachtanalyse is de eerste stap van
de diagnostische cyclus. Doel: verhelderen van de aanleiding van de aanmelding en de hulpvraag
fifi
, van de cliënt. De psychodiagnosticus brengt in kaart:
• wie de aanvrager is en wat de aanleiding voor het onderzoek is;
• welke verwachtingen cliënt, verwijzer en andere betrokkenen hebben;
• waarom de cliënt nu hulp zoekt en wat hij/zij zelf als probleem ervaart;
• wat de cliënt met het onderzoek te weten wil komen;
• welke relevante informatie al beschikbaar is in het dossier en uit eerder onderzoek.
Bij het vormen van hypothesen moet zowel worden gezocht naar informatie die een hypothese
bevestigt (veri catie) als informatie die deze weerlegt (falsi catie). Dit voorkomt tunnelvisie en
houdt alternatieve verklaringen in beeld.
Uitkomst: een verhelderende diagnose: de aanleiding, hulpvraag en verwachtingen zijn duidelijk
en vormen het uitgangspunt voor het verdere diagnostische onderzoek.
1.4 Probleemanalyse: wat is het probleem?
In de probleemanalyse wordt de aard en ernst van de problematiek in kaart gebracht. Gegevens
uit de klachtanalyse worden gekoppeld aan wetenschappelijke kennis om verdere
onderzoeksvragen en hypothesen te formuleren.
Informatie wordt verzameld via:
• probleemverhelderende gesprekken;
• gestandaardiseerde klachteninventarisaties;
• speciële en psychiatrische anamnese;
• observaties;
• biogra sche anamnese en eventueel heteroanamnese;
• huidig functioneren.
De probleemanalyse leidt tot een beschrijvende/onderkennende diagnose: wat is het probleem?
1.4.1 Gestandaardiseerde klachteninventarisatie
Gestandaardiseerde vragenlijsten brengen psychische klachten en de ernst daarvan
systematisch in kaart. Ze kunnen breed screenen of gericht zijn op speci eke klachten, zoals de
BDI-II voor depressieve klachten. Vragenlijsten kunnen onderdeel zijn van Routine Outcome
Monitoring (ROM): systematische monitoring van de kwaliteit, het verloop en de resultaten van
behandeling. De OQ-45 meet drie domeinen:
• intrapsychisch functioneren;
• interpersoonlijk functioneren;
• sociale rolvervulling.
Resultaten kunnen bijdragen aan het formuleren van hypothesen.
1.4.2 Speciële anamnese
De speciële anamnese richt zich op de huidige klachten:
• aard, ernst en ontwikkeling;
• luxerende factoren → gebeurtenissen/omstandigheden die aanleiding vormden;
• reden om juist nu hulp te zoeken;
• eigen verklaring van de cliënt;
• interferentie → invloed op dagelijks, sociaal, relationeel en beroepsmatig functioneren;
• eerder geprobeerde oplossingen en het e ect daarvan;
• ziekte-inzicht en beoordelingsvermogen.
Bij meerdere problemen wordt samen met de cliënt prioriteit bepaald.
1.4.3 Psychiatrische anamnese
Systematisch onderzoek van psychiatrische symptomen, waarbij objectieve observaties én
subjectieve ervaringen worden meegenomen.
Aandacht voor:
• verschijning en psychomotoriek;
• oriëntatie;
• aandacht en geheugen;
fi fi ff fi fi
