2. KENNISCLIP WEEK 3 - BEPERKENDE WERKING: EEN EERSTE OVERZICHT
We beginnen met een overzicht op hoofdlijnen van het leerstuk van de beperkende werking van
redelijkheid en billijkheid. Waar gaat dat in essentie over?
Het vertrekpunt is de overeenkomst die tussen twee partijen is gesloten. In die overeenkomst staan
één of meer regels waarvan partijen een discussie hebben of die regel in het concrete geval eigenlijk
wel kan worden toegepast. Want de ene partij zegt tegen de ander: "Als jij een beroep doet op die regel
in het contract, dan is dat enorm in mijn nadeel. En dat nadeel is zo groot dat ik vind dat jouw beroep
op die regel uit het contract in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en
billijkheid onaanvaardbaar is. Ik ga deze zaak aan de rechter voorleggen met een beroep op de
beperkende werking van redelijkheid en billijkheid en de rechter verzoeken om als het ware jou de
voet dwars te zetten, zodat jij geen beroep kunt doen op die regel."
Wat de rechter dan moet doen, is dat hij aan de hand van alle feiten en omstandigheden van het geval
moet nagaan: is het nu inderdaad zo dat in dit specifieke geval, gegeven de omstandigheden die zich
hier voordoen, een beroep op die regel uit het contract naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar is? Waarbij die rechter dus naar álle omstandigheden van het geval moet kijken.
Maar daar heeft die rechter wel een instrumentarium voor nodig. Hij kan niet zomaar zijn vinger in de
lucht steken en zeggen: "Nou, ik vind het eigenlijk onredelijk wat hier allemaal gebeurt." Die rechter
zal die analyse moeten uitvoeren aan de hand van een aantal gezichtspunten. Die gezichtspunten
vinden we terug in de zogeheten gezichtspuntencatalogus, en dat is de essentie van de toepassing van
het leerstuk van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid.
Wat zijn precies die gezichtspunten en hoe pas je die gezichtspunten toe? Hoe waardeer je aan de
hand van die gezichtspunten de feiten en omstandigheden van de casus? Want het is uiteindelijk die
normatieve waardering van de omstandigheden van de casus die de rechter helpt om de vraag te
kunnen beantwoorden: is in dit concrete geval, met zijn specifieke feiten en omstandigheden, het
beroep van de ene partij op die regel in het contract naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar?
3. KENNISCLIP WEEK 3 - WAT IS HET VERBAND TUSSEN UITLEGGEN, AANVULLEN
EN BEPERKEN?
Eerder in de opleiding hebben we kennisgemaakt met een aantal juridische technieken: het uitleggen
van overeenkomsten en het aanvullen van leemten in overeenkomsten. Daar komt nu een techniek bij,
en dat is het beperken van de inhoud. De vraag rijst: wat hebben die drie technieken precies met
elkaar te maken?
Uitleg en aanvullen liggen in elkaars verlengde
Wat betreft de technieken van uitleg en aanvulling hebben we eerder al in de opleiding gezien dat die
sterk in elkaars verlengde liggen. Want wat zagen we? Er kan soms een discussie zijn tussen partijen
over de vraag of er al dan niet een leemte in de overeenkomst zit die moet worden aangevuld. Een
rechter kan niet zomaar meteen beginnen met het aanvullen van die overeenkomst; hij zal eerst
moeten vaststellen of er überhaupt een leemte in de overeenkomst zit. Want het kan best zo zijn dat
partijen ten tijde van het aangaan van de overeenkomst heel bewust gekozen hebben om iets niet te
regelen. Dat is iets wat we door middel van uitleg moeten vaststellen. De rechter legt de overeenkomst
dus uit om na te gaan: hebben partijen het bewust ongeregeld gelaten, of zijn ze het vergeten? In dat
laatste geval is er ruimte om tot aanvulling over te gaan.
, Uitleg en beperken liggen eveneens in elkaars verlengde
Ook de technieken van uitleg en beperken liggen sterk in elkaars verlengde. We hebben in Week 2
gezien dat als je de techniek van uitleg gebruikt, je dat doet om te komen tot een zo redelijk mogelijk
uitlegresultaat. Je wil een bepaling uitleggen met behulp van de taalkundige betekenis van de tekst
van het contract, en met behulp van een analyse van wat partijen in de aanloop naar het tot stand
komen van het contract met elkaar besproken hebben, hoe zij zich gedragen hebben, hoe zij zich
verder hebben uitgelaten en wat zij op basis daarvan redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.
Zo stel je vast wat een redelijke uitleg van de bepaling is.
Maar vervolgens kunnen zich in het concrete geval bepaalde gevolgen voordoen waardoor je zegt: "Het
uitlegresultaat kan wel redelijk zijn, maar om nu op dat resultaat een beroep te doen, dat zou in dit
concrete geval onaanvaardbaar zijn." Dat betekent dat we alsnog moeten ingrijpen in die
overeenkomst.
Aanhangers van de normatieve uitlegleer (zoals Schoordijk en Van Dunné) lossen dat in één stap op:
in het kader van de uitleg houden zij meteen ook rekening met die vergaande gevolgen die zich in het
concrete geval hebben voorgedaan, waarmee zij proberen tot een uitleg te komen die ook rekening
houdt met de nieuwe situatie. Een meerderheid van de auteurs gaat er echter vanuit dat je dit in twee
stappen moet doen: je moet in de eerste plaats tot een uitleg van de overeenkomst komen om vast te
stellen wat een redelijke uitleg van deze bepaling in de overeenkomst is. Zodra de grenzen van de
redelijke uitleg zijn bereikt (en overschreden dreigen te worden) en zich bepaalde gevolgen voordoen
waardoor een beroep op het uitgetekende resultaat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar zou zijn, moet je overgaan tot de tweede stap: beperken. Uiteindelijk komen beide
stromingen natuurlijk tot hetzelfde resultaat.
De grens tussen aanvullen en beperken is soms flinterdun
Tot slot een opmerking over aanvulling en beperking. Daar zien we dat de grens tussen die twee
juridische technieken soms flinterdun kan zijn. Ik geef een voorbeeld aan de hand van een
duurovereenkomst voor onbepaalde tijd, waarin partijen niet hebben voorzien in een regeling voor de
mogelijkheid tot opzegging van die overeenkomst.
Na een aantal jaren kunnen zich omstandigheden voordoen waarin één van de partijen behoefte heeft
om die overeenkomst op te zeggen. Stel dat één van de partijen, hoewel de overeenkomst die
opzeggingsbevoegdheid niet regelt, de overeenkomst toch opzegt (dat is partij A in ons voorbeeld).
Dan kan het zo zijn dat partij B daar helemaal niet blij mee is en zegt: "Ik wil gewoon dat jij je
afspraken nakomt," en partij B vordert nakoming van de overeenkomst.
Zo'n zaak komt bij de rechter, en dan zie je eigenlijk twee wegen die tot hetzelfde resultaat kunnen
leiden:
1. Via aanvulling van de overeenkomst: Je zou de weg van de aanvulling kunnen kiezen waarbij je een
geconstateerde leemte in de overeenkomst (het ontbreken van een opzeggingsregeling) aanvult,
waardoor er alsnog wordt voorzien in een opzeggingsbevoegdheid voor partij A.
2. Via beperking van de overeenkomst: Je zou ook kunnen zeggen dat op papier partij B recht heeft op
nakoming, maar dat het vorderen van nakoming door partij B in dit concrete geval tot gevolgen leidt
die naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn. Via beperking van de
overeenkomst wordt de vordering tot nakoming van partij B dan geblokkeerd.
Met twee verschillende juridische technieken kom je dus tot een vergelijkbare oplossing. Het is ook
vaak niet zo duidelijk als je een rechtspraakforum leest of de rechter de overeenkomst nu heeft
aangevuld of de inhoud ervan heeft beperkt. (Zie hiervoor ook P.S. Bakker, Redelijkheid en billijkheid
als gedragsnorm, diss. VU 2012, p. 74-82).
We beginnen met een overzicht op hoofdlijnen van het leerstuk van de beperkende werking van
redelijkheid en billijkheid. Waar gaat dat in essentie over?
Het vertrekpunt is de overeenkomst die tussen twee partijen is gesloten. In die overeenkomst staan
één of meer regels waarvan partijen een discussie hebben of die regel in het concrete geval eigenlijk
wel kan worden toegepast. Want de ene partij zegt tegen de ander: "Als jij een beroep doet op die regel
in het contract, dan is dat enorm in mijn nadeel. En dat nadeel is zo groot dat ik vind dat jouw beroep
op die regel uit het contract in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en
billijkheid onaanvaardbaar is. Ik ga deze zaak aan de rechter voorleggen met een beroep op de
beperkende werking van redelijkheid en billijkheid en de rechter verzoeken om als het ware jou de
voet dwars te zetten, zodat jij geen beroep kunt doen op die regel."
Wat de rechter dan moet doen, is dat hij aan de hand van alle feiten en omstandigheden van het geval
moet nagaan: is het nu inderdaad zo dat in dit specifieke geval, gegeven de omstandigheden die zich
hier voordoen, een beroep op die regel uit het contract naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar is? Waarbij die rechter dus naar álle omstandigheden van het geval moet kijken.
Maar daar heeft die rechter wel een instrumentarium voor nodig. Hij kan niet zomaar zijn vinger in de
lucht steken en zeggen: "Nou, ik vind het eigenlijk onredelijk wat hier allemaal gebeurt." Die rechter
zal die analyse moeten uitvoeren aan de hand van een aantal gezichtspunten. Die gezichtspunten
vinden we terug in de zogeheten gezichtspuntencatalogus, en dat is de essentie van de toepassing van
het leerstuk van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid.
Wat zijn precies die gezichtspunten en hoe pas je die gezichtspunten toe? Hoe waardeer je aan de
hand van die gezichtspunten de feiten en omstandigheden van de casus? Want het is uiteindelijk die
normatieve waardering van de omstandigheden van de casus die de rechter helpt om de vraag te
kunnen beantwoorden: is in dit concrete geval, met zijn specifieke feiten en omstandigheden, het
beroep van de ene partij op die regel in het contract naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar?
3. KENNISCLIP WEEK 3 - WAT IS HET VERBAND TUSSEN UITLEGGEN, AANVULLEN
EN BEPERKEN?
Eerder in de opleiding hebben we kennisgemaakt met een aantal juridische technieken: het uitleggen
van overeenkomsten en het aanvullen van leemten in overeenkomsten. Daar komt nu een techniek bij,
en dat is het beperken van de inhoud. De vraag rijst: wat hebben die drie technieken precies met
elkaar te maken?
Uitleg en aanvullen liggen in elkaars verlengde
Wat betreft de technieken van uitleg en aanvulling hebben we eerder al in de opleiding gezien dat die
sterk in elkaars verlengde liggen. Want wat zagen we? Er kan soms een discussie zijn tussen partijen
over de vraag of er al dan niet een leemte in de overeenkomst zit die moet worden aangevuld. Een
rechter kan niet zomaar meteen beginnen met het aanvullen van die overeenkomst; hij zal eerst
moeten vaststellen of er überhaupt een leemte in de overeenkomst zit. Want het kan best zo zijn dat
partijen ten tijde van het aangaan van de overeenkomst heel bewust gekozen hebben om iets niet te
regelen. Dat is iets wat we door middel van uitleg moeten vaststellen. De rechter legt de overeenkomst
dus uit om na te gaan: hebben partijen het bewust ongeregeld gelaten, of zijn ze het vergeten? In dat
laatste geval is er ruimte om tot aanvulling over te gaan.
, Uitleg en beperken liggen eveneens in elkaars verlengde
Ook de technieken van uitleg en beperken liggen sterk in elkaars verlengde. We hebben in Week 2
gezien dat als je de techniek van uitleg gebruikt, je dat doet om te komen tot een zo redelijk mogelijk
uitlegresultaat. Je wil een bepaling uitleggen met behulp van de taalkundige betekenis van de tekst
van het contract, en met behulp van een analyse van wat partijen in de aanloop naar het tot stand
komen van het contract met elkaar besproken hebben, hoe zij zich gedragen hebben, hoe zij zich
verder hebben uitgelaten en wat zij op basis daarvan redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.
Zo stel je vast wat een redelijke uitleg van de bepaling is.
Maar vervolgens kunnen zich in het concrete geval bepaalde gevolgen voordoen waardoor je zegt: "Het
uitlegresultaat kan wel redelijk zijn, maar om nu op dat resultaat een beroep te doen, dat zou in dit
concrete geval onaanvaardbaar zijn." Dat betekent dat we alsnog moeten ingrijpen in die
overeenkomst.
Aanhangers van de normatieve uitlegleer (zoals Schoordijk en Van Dunné) lossen dat in één stap op:
in het kader van de uitleg houden zij meteen ook rekening met die vergaande gevolgen die zich in het
concrete geval hebben voorgedaan, waarmee zij proberen tot een uitleg te komen die ook rekening
houdt met de nieuwe situatie. Een meerderheid van de auteurs gaat er echter vanuit dat je dit in twee
stappen moet doen: je moet in de eerste plaats tot een uitleg van de overeenkomst komen om vast te
stellen wat een redelijke uitleg van deze bepaling in de overeenkomst is. Zodra de grenzen van de
redelijke uitleg zijn bereikt (en overschreden dreigen te worden) en zich bepaalde gevolgen voordoen
waardoor een beroep op het uitgetekende resultaat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar zou zijn, moet je overgaan tot de tweede stap: beperken. Uiteindelijk komen beide
stromingen natuurlijk tot hetzelfde resultaat.
De grens tussen aanvullen en beperken is soms flinterdun
Tot slot een opmerking over aanvulling en beperking. Daar zien we dat de grens tussen die twee
juridische technieken soms flinterdun kan zijn. Ik geef een voorbeeld aan de hand van een
duurovereenkomst voor onbepaalde tijd, waarin partijen niet hebben voorzien in een regeling voor de
mogelijkheid tot opzegging van die overeenkomst.
Na een aantal jaren kunnen zich omstandigheden voordoen waarin één van de partijen behoefte heeft
om die overeenkomst op te zeggen. Stel dat één van de partijen, hoewel de overeenkomst die
opzeggingsbevoegdheid niet regelt, de overeenkomst toch opzegt (dat is partij A in ons voorbeeld).
Dan kan het zo zijn dat partij B daar helemaal niet blij mee is en zegt: "Ik wil gewoon dat jij je
afspraken nakomt," en partij B vordert nakoming van de overeenkomst.
Zo'n zaak komt bij de rechter, en dan zie je eigenlijk twee wegen die tot hetzelfde resultaat kunnen
leiden:
1. Via aanvulling van de overeenkomst: Je zou de weg van de aanvulling kunnen kiezen waarbij je een
geconstateerde leemte in de overeenkomst (het ontbreken van een opzeggingsregeling) aanvult,
waardoor er alsnog wordt voorzien in een opzeggingsbevoegdheid voor partij A.
2. Via beperking van de overeenkomst: Je zou ook kunnen zeggen dat op papier partij B recht heeft op
nakoming, maar dat het vorderen van nakoming door partij B in dit concrete geval tot gevolgen leidt
die naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn. Via beperking van de
overeenkomst wordt de vordering tot nakoming van partij B dan geblokkeerd.
Met twee verschillende juridische technieken kom je dus tot een vergelijkbare oplossing. Het is ook
vaak niet zo duidelijk als je een rechtspraakforum leest of de rechter de overeenkomst nu heeft
aangevuld of de inhoud ervan heeft beperkt. (Zie hiervoor ook P.S. Bakker, Redelijkheid en billijkheid
als gedragsnorm, diss. VU 2012, p. 74-82).
