Samenvatting Wonen in Nederland
2 Nederland rivierenland
De hoofdvraag in dit hoofdstuk is:
Hoe beïnvloedt de inrichting van Nederland de kans op een
rivieroverstroming en welke oplossingen zijn er om de kans op een
overstroming tegen te gaan?
2.1 Rijn en Maas
Vier rivieren
Vier rivieren: Rijn, Maas, ► Door Nederland stromen twee grote rivieren: de Maas en de Rijn. De
Eems en Schelde. twee kleinere rivieren, de Eems en de Schelde, stromen voor een klein
deel door Nederland. De Rijn en de Maas stromen respectievelijk vanuit
de Alpen in Zwitserland en het Plateau van Langres in Frankrijk naar
Nederland. De Rijn is de grootste van de twee.
Het stroomgebied van de Rijn
De Rijn heeft een ► Vanuit negen landen stroomt het water via beekjes, kanalen en
stroomgebied in negen rivieren uiteindelijk de Rijn in. Het gebied dat afwatert op een bepaalde
landen. rivier en zijn zijrivieren, heet een stroomgebied. De grens tussen twee
stroomgebieden noem je een waterscheiding. Een waterscheiding
waterscheiding wordt gevormd door hogere delen in het landschap, zoals een
heuvelrug of een bergketen. Een rivier met alle zijrivieren en
vertakkingen die deel uitmaken van hetzelfde stroomgebied, heet een
stroomstelsel stroomstelsel.
● De Rijn is een gemengde rivier (zowel smeltwater als regenwater). ’s
Zomers is ruim 70% van het Rijnwater smeltwater. In de winter is de
waterafvoer van de Rijn het hoogst. De verdamping is dan zeer gering
en er wordt vooral regenwater afgevoerd.
Bovenloop, middenloop en benedenloop
► De Rijn ontstaat als twee bergriviertjes in de Zwitserse Alpen
samenkomen. Het deel van de rivier waar kleine beken samenstromen
bovenloop tot een grote rivier, wordt de bovenloop genoemd. Het is vanaf de bron
gezien het eerste deel van een rivier. Hier is de hellingshoek van de
rivier groot en stroomt de rivier snel. Daardoor vindt er veel erosie
plaats en neemt de rivier veel sediment mee.
● Stroomafwaarts neemt de hellingshoek steeds verder af; de rivier
middenloop komt in de middenloop. De middenloop van een rivier is het middelste
gedeelte van een rivier waar er evenwicht is tussen erosie en
sedimentatie. Naarmate de rivier dichter bij de zee komt, wordt het
gebied steeds vlakker en gaat de rivier minder snel stromen.
benedenloop ● De benedenloop van een rivier is vanaf de bron gezien het laatste
gedeelte van een rivier. Een (zeer) kleine hellingshoek, veel
sedimentatie en de monding in zee zijn kenmerkend voor de
benedenloop. Vaak splitst een rivier zich in de benedenloop in
meerdere takken, en vormt een delta.
, De Rijn vertakt zich in De Rijn in Nederland
Waal en Pannerdens ► De Rijn vertakt zich zodra hij in Nederland komt en splitst zich in het
Kanaal. Pannerdens Kanaal en de Waal. De Waal leidt twee derde van het
Rijnwater naar de Noordzee. Een derde deel van het Rijnwater stroomt
De Waal vertakt zich in via het Pannerdens Kanaal. Dit water wordt bij Arnhem verdeeld over
IJssel en Neder-Rijn/Lek. de IJssel en de Neder-Rijn/Lek. De Waal en de Lek komen
stroomafwaarts weer bij elkaar en worden samen met de Maas, via de
Nieuwe Waterweg, naar zee geleid. De IJssel mondt via het Ketelmeer
Drie stuwen voor: uit in het IJsselmeer.
- scheepvaart ● In de Neder-Rijn zijn drie stuwen gebouwd. Een stuw is een
- watervoorziening beweegbare dam in een rivier waarmee het waterniveau bovenstrooms
IJsselmeer wordt geregeld. De stuw bij Driel regelt de watervoorziening van de
IJssel. De volgende twee stuwen, bij Amerongen en bij Hagestein,
maken de scheepvaart op de Neder-Rijn mogelijk. De stuwen regelen
ook de watertoevoer naar het IJsselmeer, zodat het meer altijd
voldoende zoet water ontvangt voor de landbouw en de
drinkwatervoorziening in Noord-Nederland.
De Maas
regenrivier ► De Maas is een regenrivier.
● Het stroomgebied van de Maas beslaat een oppervlak dat ongeveer
even groot is als Nederland. De Maas ontspringt op het Plateau van
Langres (Frankrijk), en stroomt via België naar Nederland.
grotendeels onbedijkt ● De Maas is grotendeels onbedijkt. De bovenloop van de Maas
stroomt onbedijkt van de bron tot de Frans-Belgische grens. De
middenloop ligt in de Belgische Ardennen en loopt tot de Belgisch-
Nederlandse grens. Het eerste deel van de benedenloop stroomt in
Limburg door een dal met aan weerszijden van de rivier natuurlijke
terrassen. Het tweede deel van de benedenloop in Nederland is bedijkt.
● Vanaf Maastricht tot Maasbracht wordt de rivier de Grensmaas
genoemd, omdat hij de grens vormt tussen Nederland en België. De
Grensmaas is te ondiep voor scheepvaart, die daarom gebruikmaakt
van het Julianakanaal.
2.2 (On)beheersbare rivieren
Dwarsdoorsnede van de rivier
► Al vanaf de vroege middeleeuwen bouwden mensen dijken.
Gedurende vele eeuwen werden deze dijken verstevigd, verhoogd en
dwarsprofiel verbreed. Het gevolg hiervan is dat het dwarsprofiel van een rivier in
uiterwaard Nederland vrijwel altijd bestaat uit een zomerdijk, een uiterwaard en
een winterdijk.
● In de zomer en in het najaar blijven de Rijn en zijn zijtakken meestal in
zomerbed het zomerbed (het gebied tussen de zomerdijken). Bij de hoge afvoeren
in de winter en in het voorjaar stroomt het water in de uiterwaarden.
winterbed Het gebied tussen de beide winterdijken heet het winterbed of het
buitendijkse gebied. Het binnendijkse gebied is het ‘veilige land’: het
wordt beschermd tegen het rivierwater door de winterdijken.
■ Als de Rijn en de Maas tijdens hoogwater overstroomden, werd
Overstroming zorgt voor sediment (zand, klei, grind) dicht bij de rivier afgezet. Sinds de
sedimentatie in de bedijkingen kan de rivier zijn sediment alleen nog binnen de
uiterwaard. uiterwaarden neerleggen. Daardoor komen deze steeds hoger te liggen
2 Nederland rivierenland
De hoofdvraag in dit hoofdstuk is:
Hoe beïnvloedt de inrichting van Nederland de kans op een
rivieroverstroming en welke oplossingen zijn er om de kans op een
overstroming tegen te gaan?
2.1 Rijn en Maas
Vier rivieren
Vier rivieren: Rijn, Maas, ► Door Nederland stromen twee grote rivieren: de Maas en de Rijn. De
Eems en Schelde. twee kleinere rivieren, de Eems en de Schelde, stromen voor een klein
deel door Nederland. De Rijn en de Maas stromen respectievelijk vanuit
de Alpen in Zwitserland en het Plateau van Langres in Frankrijk naar
Nederland. De Rijn is de grootste van de twee.
Het stroomgebied van de Rijn
De Rijn heeft een ► Vanuit negen landen stroomt het water via beekjes, kanalen en
stroomgebied in negen rivieren uiteindelijk de Rijn in. Het gebied dat afwatert op een bepaalde
landen. rivier en zijn zijrivieren, heet een stroomgebied. De grens tussen twee
stroomgebieden noem je een waterscheiding. Een waterscheiding
waterscheiding wordt gevormd door hogere delen in het landschap, zoals een
heuvelrug of een bergketen. Een rivier met alle zijrivieren en
vertakkingen die deel uitmaken van hetzelfde stroomgebied, heet een
stroomstelsel stroomstelsel.
● De Rijn is een gemengde rivier (zowel smeltwater als regenwater). ’s
Zomers is ruim 70% van het Rijnwater smeltwater. In de winter is de
waterafvoer van de Rijn het hoogst. De verdamping is dan zeer gering
en er wordt vooral regenwater afgevoerd.
Bovenloop, middenloop en benedenloop
► De Rijn ontstaat als twee bergriviertjes in de Zwitserse Alpen
samenkomen. Het deel van de rivier waar kleine beken samenstromen
bovenloop tot een grote rivier, wordt de bovenloop genoemd. Het is vanaf de bron
gezien het eerste deel van een rivier. Hier is de hellingshoek van de
rivier groot en stroomt de rivier snel. Daardoor vindt er veel erosie
plaats en neemt de rivier veel sediment mee.
● Stroomafwaarts neemt de hellingshoek steeds verder af; de rivier
middenloop komt in de middenloop. De middenloop van een rivier is het middelste
gedeelte van een rivier waar er evenwicht is tussen erosie en
sedimentatie. Naarmate de rivier dichter bij de zee komt, wordt het
gebied steeds vlakker en gaat de rivier minder snel stromen.
benedenloop ● De benedenloop van een rivier is vanaf de bron gezien het laatste
gedeelte van een rivier. Een (zeer) kleine hellingshoek, veel
sedimentatie en de monding in zee zijn kenmerkend voor de
benedenloop. Vaak splitst een rivier zich in de benedenloop in
meerdere takken, en vormt een delta.
, De Rijn vertakt zich in De Rijn in Nederland
Waal en Pannerdens ► De Rijn vertakt zich zodra hij in Nederland komt en splitst zich in het
Kanaal. Pannerdens Kanaal en de Waal. De Waal leidt twee derde van het
Rijnwater naar de Noordzee. Een derde deel van het Rijnwater stroomt
De Waal vertakt zich in via het Pannerdens Kanaal. Dit water wordt bij Arnhem verdeeld over
IJssel en Neder-Rijn/Lek. de IJssel en de Neder-Rijn/Lek. De Waal en de Lek komen
stroomafwaarts weer bij elkaar en worden samen met de Maas, via de
Nieuwe Waterweg, naar zee geleid. De IJssel mondt via het Ketelmeer
Drie stuwen voor: uit in het IJsselmeer.
- scheepvaart ● In de Neder-Rijn zijn drie stuwen gebouwd. Een stuw is een
- watervoorziening beweegbare dam in een rivier waarmee het waterniveau bovenstrooms
IJsselmeer wordt geregeld. De stuw bij Driel regelt de watervoorziening van de
IJssel. De volgende twee stuwen, bij Amerongen en bij Hagestein,
maken de scheepvaart op de Neder-Rijn mogelijk. De stuwen regelen
ook de watertoevoer naar het IJsselmeer, zodat het meer altijd
voldoende zoet water ontvangt voor de landbouw en de
drinkwatervoorziening in Noord-Nederland.
De Maas
regenrivier ► De Maas is een regenrivier.
● Het stroomgebied van de Maas beslaat een oppervlak dat ongeveer
even groot is als Nederland. De Maas ontspringt op het Plateau van
Langres (Frankrijk), en stroomt via België naar Nederland.
grotendeels onbedijkt ● De Maas is grotendeels onbedijkt. De bovenloop van de Maas
stroomt onbedijkt van de bron tot de Frans-Belgische grens. De
middenloop ligt in de Belgische Ardennen en loopt tot de Belgisch-
Nederlandse grens. Het eerste deel van de benedenloop stroomt in
Limburg door een dal met aan weerszijden van de rivier natuurlijke
terrassen. Het tweede deel van de benedenloop in Nederland is bedijkt.
● Vanaf Maastricht tot Maasbracht wordt de rivier de Grensmaas
genoemd, omdat hij de grens vormt tussen Nederland en België. De
Grensmaas is te ondiep voor scheepvaart, die daarom gebruikmaakt
van het Julianakanaal.
2.2 (On)beheersbare rivieren
Dwarsdoorsnede van de rivier
► Al vanaf de vroege middeleeuwen bouwden mensen dijken.
Gedurende vele eeuwen werden deze dijken verstevigd, verhoogd en
dwarsprofiel verbreed. Het gevolg hiervan is dat het dwarsprofiel van een rivier in
uiterwaard Nederland vrijwel altijd bestaat uit een zomerdijk, een uiterwaard en
een winterdijk.
● In de zomer en in het najaar blijven de Rijn en zijn zijtakken meestal in
zomerbed het zomerbed (het gebied tussen de zomerdijken). Bij de hoge afvoeren
in de winter en in het voorjaar stroomt het water in de uiterwaarden.
winterbed Het gebied tussen de beide winterdijken heet het winterbed of het
buitendijkse gebied. Het binnendijkse gebied is het ‘veilige land’: het
wordt beschermd tegen het rivierwater door de winterdijken.
■ Als de Rijn en de Maas tijdens hoogwater overstroomden, werd
Overstroming zorgt voor sediment (zand, klei, grind) dicht bij de rivier afgezet. Sinds de
sedimentatie in de bedijkingen kan de rivier zijn sediment alleen nog binnen de
uiterwaard. uiterwaarden neerleggen. Daardoor komen deze steeds hoger te liggen
