Pedagogische Praktijkontwikkeling, Onderzoek en Beleid Samenvatting + Literatuur + Overzichten van Modellen

PEDAGOGISCHE PRAKTIJKONTWIKKELING EN BELEID
SAMENVATTING + LITERATUUR + OVERZICHTEN MODELLEN
PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN UU



SAMENVATTING
HC1. Instructiecollege

Wat maakt programma succesvol?
 Moderator: leeftijd, sekse, klasgrootte
 Mediator: kennis, zelfbeeld, vaardigheden

Effectladder
1. Voorwaardelijk (goed beschreven interventie)
2. Veelbelovend (theoretisch goed onderbouwde interventie)
3. Doeltreffend (eerste empirische aanwijzingen dat interventie effectief is)
4. Plausibel (goed empirische aanwijzingen, waarschijnlijk dat interventie effectief is)
5. Werkzaam (sterke empirische aanwijzingen, effect wordt veroorzaakt door interventie, cliënten
zijn tevreden)

Onderzoek Baar (2007)
Pesten
 Iemand staat langdurig en herhaaldelijk bloot aan negatieve handelingen verricht door 1 of
meer personen
 Een vorm van agressief gedrag waarbij sprake is van het systematisch, langdurig en
opzettelijk schade (willen) toebrengen aan iemand anders
 Er is sprake van een asymmetrische machtsrelatie tussen pester en slachtoffer

Vormen van pesten
 Openlijk (verbaal, fysiek, materieel)
 Relationeel (direct, indirect)
 Digitaal

Zelfrapportage kinderen 9-13 jaar
 5-11% wordt regelmatig gepest
 5-14% pest met grote regelmaat
 2-7% geclassificeerd als dader/slachtoffer
 Jongens vaker dader dan meisjes
 Jongens en meisjes even vaak slachtoffer
 Jongens pesten meer fysiek, meisjes meer verbaal/indirect
 Op basis daalt het aantal slachtoffers met toenemen van de leeftijd/groep
 Eerste klas van middelbare school een tijdelijke toename van pesten, daarna afname

Antipestprogramma's
 Er zijn maar 3 programma's min of meer geëvalueerd op daadwerkelijke effectiviteit (PRIMA,
C&SCO, Marietje Kessels project)
 PRIMA: enigszins effectief, toch landelijke invoering
 CS&CO: mislukte effectevaluatie, methodiek bestaat niet meer

,  Marietje Kessels: alleen op attitude significante effecten, niet op gedrag

Aanpak pestgedrag
 Beoordeling antipestprogramma's: 13 van de 61 programma's waren 'kansrijk', 49 afgewezen
 1 augustus 2015: wet Sociale Veiligheid: scholen wettelijk verplicht om voor een sociaal
veilige omgeving te zorgen maar mogen dit zelf invullen.
 In opleidingen aandacht voor sociale veiligheid en seksuele diversiteit, leraren krijgen
bijscholing over cyberpesten
 Onderwijsinspectie houdt toezicht
 Doorontwikkeling en empirisch onderzoek naar de effectiviteit van 10 kansrijke programma's
door NRO
o Kanjertraining
o Omgaan met elkaar
o Programma Alternatieve Denkstrategieën (PAD)
o Taakspel
o Zippy's vrienden
o PRIMA
o School Wide Positive Behavior Support (SWPBS)
o Alles Kidzzz
o Plezier op school
o Sta sterk op school
 Rapportage NRO (Nederlands Regieorgaan Onderwijsonderzoek):
o Het is mogelijk om binnen een jaar pestgedrag te verminderen
o Er zijn antipestprogramma's beschikbaar waarvan de effectiviteit is aangetoond
o Zorgelijk dat er scholen zijn die werken met bewezen niet-effectieve
antipestprogramma's, of programma's niet goed uitvoeren
o Bewezen effectieve programma's aangemeld voor opname in databank effectieve
jeugdinterventies Nji

Actuele stand van zaken
 SWPBS: effectief volgens eerste aanwijzingen
 Taakspel: wordt opnieuw beoordeeld
o Niet specifiek gericht op pesten maar op verbetering van klasklimaat
o Klein effect voor nominaties voor pesten
 Alles Kidzzz: effectief volgens eerste aanwijzingen
 PAD: effectief volgens sterke aanwijzingen
 Plezier op school: effectief volgens goede aanwijzingen
 Zippy's vrienden: verlopen, wordt niet meer ingediend
 Kanjertraining: effectief volgens sterke aanwijzingen
 PRIMA: effectief volgens eerste aanwijzingen
o Klein effect voor 3/4 pestmaten (zelfgerapporteerd pesten en nominaties voor
gepest worden en pesten)
o Grote effecten voor nominaties van pesten en gepest worden in klassen met
conflicten
 Sta sterk: niet erkend
 Omgaan met elkaar: veelbelovend
 KiVa: effectief volgens eerste aanwijzingen
o Laat binnen 1 jaar kleine effecten zien voor zelfrapportage van een globale maat voor
gepest worden en verbaal en relationeel gepest worden
o Geen effecten voor zelfrapportage van fysiek pesten en zelfrapportage van pesten,
nominaties voor pesten en gepest worden niet gemeten

,Literatuur HC1

Baar, P., Wubbels, T., & Vermande, M. (2007). Algemeen methodische voorwaarden voor effectiviteit
en de effectiviteitspotentie van Nederlandstalige antipestprogramma’s voor het primair onderwijs.
Pedagogiek, 27(1), 71-90. (*)

Dit artikel onderzoekt de mogelijke effectiviteit van antipestprogramma's voor het Nederlandse
basisonderwijs. De auteurs bekijken niet of programma's daadwerkelijk bewezen effectief zijn, maar
beoordelen in hoeverre ze voldoen aan wetenschappelijke voorwaarden die de kans op effectiviteit
vergroten.

Doel van het onderzoek:
1. Vaststellen welke methodische voorwaarden belangrijk zijn voor een effectief antipestprogramma
2. Nagaan in hoeverre bestaande Nederlandstalige antipestprogramma's aan die voorwaarden
voldoen

Het onderzoek is relevant omdat pesten ernstige gevolgen kan hebben:
 Psychosomatische klachten
 Depressie en suïcidale gedachten
 Middelengebruik
 Antisociaal en crimineel gedrag

Tegelijkertijd blijken veel antipestprogramma's slechts beperkte of kortdurende effectiviteit te
hebben.

Voorwaarden voor een effectief programma:
1. Sociale en epidemiologische analyse
 Hoe ernstig is het probleem (pestgedrag)
 Op welke manier doet het probleem zich voor (welke vormen van pesten)
 Hoe ervaren betrokkenen het probleem (leerling, ouders, leerkrachten)
2. Analyse van risicofactoren
 Persoonlijke kenmerken (bijv. handicap of bepaald uiterlijk)
 Gedragsfactoren (bijv. snel huilen)
 Omgevingsfactoren (bijv. weinig toezicht op het schoolplein)
3. Analyse van gedragsdeterminanten
 Attitude (wat vindt iemand van pesten)
 Sociale invloed (groepsdruk)
 Eigen effectiviteitsverwachting (vertrouwen dat je weerstand kunt bieden)
4. Specifiek en operationeel geformuleerde interventiedoelen
 Doelen duidelijk omschreven en operationeel geformuleerd
 Afgestemd op doelgroep (kennis, opvattingen, behoeften, verwachtingen en vaardigheden
van doelgroep)
 SMART geformuleerd
5. Op theorie en praktijkervaring gebaseerde operationele methodiek
 Theoretische onderbouwing
 Algemene methodieken (modelleren, informatieoverdracht, vaardigheidstraining, sociale
support, beloning en bekrachtiging)
 Deze methodieken vertaald naar concrete technieken
6. Implementatieprotocol
 Uitvoering van interventie (aard, volgorde, frequentie, duur, intensiteit)
 Waardevolle ervaringen uit de praktijk

,  Implementatie van interventie is bepalend voor effect van interventie
7. Evaluatieplan
 Worden doelen bereikt? (effectevaluatie)
 Hoe verliep de uitvoering? (procesevaluatie)
 Effectieve programma's worden voortdurend aangepast en verbeterd op basis van evaluaties

De onderzoekers analyseerden 10 Nederlandstalige antipestprogramma's voor het basisonderwijs
 C&SCO (Conflicthanteringen Sociale Competentie in het Onderwijs)
 De No Blame methode
 Kinderen en ingrijpende situaties over pesten
 Marietje Kesselsproject
 Pesten is laf, leer het af
 Pesten op school
 Pesten op school, een actieprogramma
 Rots en Water
 PRIMA pakket
 Ruzies, oplossen met Klop

Belangrijkste resultaten:
 De meeste programma's:
o Hebben weinig wetenschappelijke onderbouwing
o Doen weinig vooronderzoek
o Werken niet met duidelijke meetbare doelen
o Hebben beperkte evaluatie
o Onvoldoende evidence-based

Sterkere programma's
 PRIMA pakket
o Gebruikt monitoring en evaluatie
o Heeft een duidelijk evaluatieplan
o Gebaseerd op praktijkervaring gebaseerde methodiek
 C&SCO
o Sterke theoretische onderbouwing
o Sterke systematische aanpak
o Goede implementatie
 Marietje Kesselsproject
o Sterke evaluatie
o Sterke uitvoering
o Sterke praktische uitwerking
o Beperkte analyse risicofactoren
o Beperkte koppeling aan theorie

Geen enkel programma voldoet volledig, effectonderzoek is noodzakelijk, onvoldoende
wetenschappelijke onderbouwing, weinig systematische analyse van oorzaken van pesten.


Jansen, S., Kenniscentrum Sport & Bewegen, Movisie, Nederlands Jeugdinstituut, RIVM, Trimbos-
instituut, & Vilans. (2024). Kies erkend, krijg erkenning: Criteria 2024-2027 .
https://www.nji.nl/system/files/2024-05/Notitie-Criteria-erkenning-2024-2027.pdf

Uitkomst van toetsing:
 Erkend: alle criteria staan op 'ja'