2025-2026
Staatsrecht
DEEL I: HET GRONDPLAN
H1: Staatsrechtelijke principes en de Belgische Grondwet
• Essentie: bescherming persoonlijke vrijheid
• Democratie: hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat, rechtsstaat en scheiding der machten: bescherming van
personen tegen willekeur van de overheid
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de
bevolking
BELGIË IS EEN…
1.1 Grondwettelijke staat
Fundamentele regels over de toewijzing van macht, uitoefening en verhouding tot burgers
(CONSENSUS). Zijn neergelegd in vooraf bepaalde regels: moeten niet steeds opnieuw onderhandeld
worden.
• Concrete regels in grondwet of andere bronnen
• Materiële regels (principes) die de overheid beperken
= Garantie tegen misbruik: regels liggen vast en kunnen niet door machtsgreep naar
willekeur worden aangepast, dwingen om inhoudelijke beslissingen te nemen op een
zorgvuldige manier.
1.2 Democratie
macht moet gezag zijn, geen externe drukkende macht, deze moet erkend worden. Legitimeren
door burgers te betrekken bij beleid: vertrouwen is leidraad
Van het volk
Volk is bron van macht, Wie is het volk?
Door het volk
Volk neemt deel aan het beleid
Direct (referendum), indirect (parlement), participatief, deliberatief
(belangenafweging binnen of buiten parlement)
Voor het volk
Beslissingen dienen het volk
Wat is het algemeen belang? Evenwicht algemeen belang – individuele
rechten? Hoe controleren?
België: ‘Alle machten gaan uit van de natie (abstract geheel, niet het hele volk)
1
,2025-2026
- Representatieve democratie: Burgers geven volksvertegenwoordigers door verkiezingen een
mandaat om te beslissen. Van nationale soevereiniteit naar meerderheidsmodel
Individuele, democratische rechten
- Meerderheidsmodel: De meerderheid beslist: Enkelvoudig algemeen stemrecht
Meerderheidsstemmingen & Vrijheid van meningsuiting, vergadering en vereniging
- Consensusmodel: Samenwerking tussen meerderheid en structurele minderheden= In
heterogene maatschappijen
Proportionele vertegenwoordiging, federalisme, bijzondere meerderheden, vetorechten,
Ontstaan consensusdemocratie: tijdens de koningskwestie.
Consensusdemocratie onder vuur:
Bipolariteit: steeds dezelfde meerderheid voelt zich geremd, steeds dezelfde
minderheid voelt zich bedreigd: gebouwd rond twee grote machten.
Overleg of blokkering?
Minimal Distance
Indien compromisvorming niet meer als legitiem wordt beschouwd, volgt een
regimecrisis
- Deliberatieve democratie : Parlement steeds minder macht: het debat verplaatst zich
Democratische besluitvormingsprocedure: openbaarheid, belangenafweging en
verantwoording
EHRM: democratie als kader voor debat en dialoog; bescherming maatschappelijk debat
Proportionaliteitsbeginsel: zorgvuldige voorbereiding en belangenafweging
1.3 Rechtsstaat:
evolutie:
- 1831: art. 159 GW: Rechter toetst besluiten aan hoger recht
- 1946: Raad van State : Vernietiging van besluiten
- 1971: Smeerkaasarrest : Rechter toetst wetten aan internationaal recht
- 1980-1983: Grondwettelijk Hof: Vernietiging van wetten, decreten en ordonnanties
1.4 Systeem gebaseerd op scheiding der machten
Montesquieu: wetgevende, uitvoerende, rechterlijke macht verdeelt deze over afzonderlijke
organen.
België: checks and balances (functies worden verdeeld tussen instellingen die elkaar controleren
(geen scheiding in strikte zin)
- Parlement regering
- Formele wetgever en uitvoerende rechter
= overheidswillekeur en machtsconcentratie tegen gaan en vermijden.
Burgers beschermen en algemeen belang
2
, 2025-2026
Niet meer overheidsaansprakelijkheid vermijden (werd vroeger hiervoor gebruikt)
Parlement: interpellatierecht en oprichting van parlementaire onderzoekscommissies
controle.
o Regeringspartijen in parlement ondersteunen de regering dus hier geen
spanningslijn. Wel tussen meerderheid en oppositie
Machtsconcentratie tegengaan federale inrichting (formele wetten maken is niet gedaan door
Kamer)
Rechterlijke macht en andere overheden
o Onafhankelijkheid van de rechter
o Rechterlijke controle op formele wetten (kan spanning brengen in principes van
democratie en rechtsstaat)
o Evenwicht tussen inhoudelijke controle en respect voor beleidsvrijheid van bestuur
1.5 Federaal systeem
= politieke organisatie die overheidsmacht verdelen tussen centraal bestuur en territoriale
gebieden hierbinnen verschillende staatsvormen ratio federale systemen:
Bescherming tegen willekeur door verdeling van macht
Meer economische en militaire slagkracht
Efficiënter beheer van grote gebieden
Een manier van multinationaal conflictmanagement
België= federaal systeem (art 1 GW) Gemeenschappen en gewesten: liggen naast en over elkaar
met kernbevoegdheden
- MAAR: geëvolueerd (verlengde van consensusdemocratie): eenheidsstaat regionale staat
federale staat confederatie + supranationaal niveau.
1.5.1 Een statische benadering
Eenheidsstaat Federale staat Confederale staat
- Centrale overheid die - Machtsdeling: federale en - Bij verdrag tussen soevereine
soeverein is deelstatelijke rechtsordening staten
(bevoegdheidsverdeling)
Soms gedecentraliseerde - Unanimiteitsregel
besturen onder toezicht - Autonome deelstaten - Geen directe binding burgers:
- Participatie deelstaten omzetten in nationaal recht.
Rechtstreekse werking, - Gelijke rechtskracht (voorrang - Secessierecht
voorrang van centrale wetten federaal bij concurrerende
bevoegdheid)
Federale staat: nog verder uitgewerkt door:
3
,2025-2026
- Tweekamerstelsel
- Grondwettelijke autonomie voor deelstaten
- Residuaire bevoegdheden
Indien federale staat geen van deze kenmerken: onvolwassen/onvolkomen. Er ontstaat ook kritiek
op klassieke statische doctrine.
• Gebaseerd op (oude) klassieke modellen van ‘coming together’ federaties: geen voeling met
hedendaagse uitdagingen
• Kwetsbaar voor cherry-picking in politiek discours
• Risico van formele ticking-of-the-box
• Probleem van hybride vormen ( kan meest gelaagde systemen van deze tijd niet
onderbrengen) te strikt aan bepaalde instellingen
• Enkel oog voor 2 bevoegdheidsniveaus
• Geen oog voor de dynamiek van staatsvormen
- Federale systemen in een dynamische theorie: grondwettelijk gedefinieerd en gecontesteerd
evenwicht tussen cohesie en autonomie !!! LESOPNAME
1.5.2 Een dynamische benadering
Staatsvormen:
- VEEL autonomie aan deelstaten?
- WEINIG autonomie aan deelstaten?
- VEEL OOG voor cohesie of samenhang
- WEINIG oog voor cohesie of samenhang
eerste component is vooral belangrijk, tweede component is belangrijk voor leefbaarheid systeem.
(van belang wanneer samenhang onder druk en sommige groepen onafhankelijkheid)
4
,2025-2026
België: deelstaten hebben minder autonomie in vergelijking met deelstaten in andere landen, wel
ruime bevoegdheid om internationale verdragen te sluiten.
- Eenheidsstaat; deelstaten MINDER autonomie
- Confederaties: autonomie van deelstaten primeert op cohesie
- Federale staten: meer evenwicht nagestreefd (autonomie deelstaten en samenhang geheel)
enkel systemen met betekenisvolle autonomie en cohesie zijn gebaseerd op federaal contract:
medium of hoge autonomie of cohesie= federaal systeem.
Belgie: hoog autonomie maar gemiddeld op cohesie confederatie (GW stelt dus dat Belg.
Een federale staat is maar in werkelijkheid is ingericht als confederatie)
1.5.3 Gelaagd bestuur
- Lokaal
- Regionaal
- Federaal
- EU
5
, 2025-2026
1.6 Monarchie
STAATSHOOFD = KONING. Aanduiding nieuwe koning = ERFOPVOLGING
1830: omwille van diplomatieke redenen gekozen voor een monarchie. Jonge staat kon enkel
onafhankelijkheid bewaren door steun van grote mogendheden (op dat moment monarchie)
Erfopvolging betekent: koning kan continuïteit van de staat verpersoonlijken MAAR beschermen
tegen absolutistisch staatshoofd
Constitutionele monarchie
Koning heeft ook geen persoonlijke politieke macht (representatief parlementair systeem).
Politieke handelingen gedekt door ministers (art 88 GW): deze kunnen WEL ter
verantwoording worden geroepen. (KONING IS ONVERANTWOORDELIJK)
Enkel van federaal België, niet van deelgemeenschappen ( regeringsbesluiten en geen KB’s)
Erfopvolger kan ook een vrouw zijn (eerstegeboorterecht art 85 GW), moet eedaflegging
doen)
Verordeningen en besluiten, hoofd van uitvoerende, deel van wetgevende, graden in leger,
ministers en ambtenaren benoemen...
Koning verleent handtekening, regering bepaalt welke handelingen gesteld moeten worden.
Regeringsvorming: Art 96 GW:
a. Aanstellen informateur en formateur
b. Aanwijzing van personen met een bijzondere rol: koninklijk bemiddelaar,
verduidelijker, pre-formateur,
c. Benoeming nieuwe Eerste Minister met handtekening van uittredende Eerste
Minister
d. Benoeming nieuwe ministers met handtekening van nieuwe Eerste Minister
1.7 Sociale welvaartsstaat
De overheid neemt primaire verantwoordelijkheid op om zorg te dragen voor het welzijn van haar
burgers (gezondheid, onderwijs, werkgelegenheid, sociale zekerheid…)
GW; noemt belgie geen sociale staat, en biedt geen grond voor de algemeen bindende
werking van de CAO
Art 23 GW: sociale grondrechten opgenomen, wijst erop dat België een sociale
welvaartsstaat.
Art 134 GW: voorwaarden voor uitoefening.
1.8 Duurzame staat: art 7bis GW
6
Staatsrecht
DEEL I: HET GRONDPLAN
H1: Staatsrechtelijke principes en de Belgische Grondwet
• Essentie: bescherming persoonlijke vrijheid
• Democratie: hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat, rechtsstaat en scheiding der machten: bescherming van
personen tegen willekeur van de overheid
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de
bevolking
BELGIË IS EEN…
1.1 Grondwettelijke staat
Fundamentele regels over de toewijzing van macht, uitoefening en verhouding tot burgers
(CONSENSUS). Zijn neergelegd in vooraf bepaalde regels: moeten niet steeds opnieuw onderhandeld
worden.
• Concrete regels in grondwet of andere bronnen
• Materiële regels (principes) die de overheid beperken
= Garantie tegen misbruik: regels liggen vast en kunnen niet door machtsgreep naar
willekeur worden aangepast, dwingen om inhoudelijke beslissingen te nemen op een
zorgvuldige manier.
1.2 Democratie
macht moet gezag zijn, geen externe drukkende macht, deze moet erkend worden. Legitimeren
door burgers te betrekken bij beleid: vertrouwen is leidraad
Van het volk
Volk is bron van macht, Wie is het volk?
Door het volk
Volk neemt deel aan het beleid
Direct (referendum), indirect (parlement), participatief, deliberatief
(belangenafweging binnen of buiten parlement)
Voor het volk
Beslissingen dienen het volk
Wat is het algemeen belang? Evenwicht algemeen belang – individuele
rechten? Hoe controleren?
België: ‘Alle machten gaan uit van de natie (abstract geheel, niet het hele volk)
1
,2025-2026
- Representatieve democratie: Burgers geven volksvertegenwoordigers door verkiezingen een
mandaat om te beslissen. Van nationale soevereiniteit naar meerderheidsmodel
Individuele, democratische rechten
- Meerderheidsmodel: De meerderheid beslist: Enkelvoudig algemeen stemrecht
Meerderheidsstemmingen & Vrijheid van meningsuiting, vergadering en vereniging
- Consensusmodel: Samenwerking tussen meerderheid en structurele minderheden= In
heterogene maatschappijen
Proportionele vertegenwoordiging, federalisme, bijzondere meerderheden, vetorechten,
Ontstaan consensusdemocratie: tijdens de koningskwestie.
Consensusdemocratie onder vuur:
Bipolariteit: steeds dezelfde meerderheid voelt zich geremd, steeds dezelfde
minderheid voelt zich bedreigd: gebouwd rond twee grote machten.
Overleg of blokkering?
Minimal Distance
Indien compromisvorming niet meer als legitiem wordt beschouwd, volgt een
regimecrisis
- Deliberatieve democratie : Parlement steeds minder macht: het debat verplaatst zich
Democratische besluitvormingsprocedure: openbaarheid, belangenafweging en
verantwoording
EHRM: democratie als kader voor debat en dialoog; bescherming maatschappelijk debat
Proportionaliteitsbeginsel: zorgvuldige voorbereiding en belangenafweging
1.3 Rechtsstaat:
evolutie:
- 1831: art. 159 GW: Rechter toetst besluiten aan hoger recht
- 1946: Raad van State : Vernietiging van besluiten
- 1971: Smeerkaasarrest : Rechter toetst wetten aan internationaal recht
- 1980-1983: Grondwettelijk Hof: Vernietiging van wetten, decreten en ordonnanties
1.4 Systeem gebaseerd op scheiding der machten
Montesquieu: wetgevende, uitvoerende, rechterlijke macht verdeelt deze over afzonderlijke
organen.
België: checks and balances (functies worden verdeeld tussen instellingen die elkaar controleren
(geen scheiding in strikte zin)
- Parlement regering
- Formele wetgever en uitvoerende rechter
= overheidswillekeur en machtsconcentratie tegen gaan en vermijden.
Burgers beschermen en algemeen belang
2
, 2025-2026
Niet meer overheidsaansprakelijkheid vermijden (werd vroeger hiervoor gebruikt)
Parlement: interpellatierecht en oprichting van parlementaire onderzoekscommissies
controle.
o Regeringspartijen in parlement ondersteunen de regering dus hier geen
spanningslijn. Wel tussen meerderheid en oppositie
Machtsconcentratie tegengaan federale inrichting (formele wetten maken is niet gedaan door
Kamer)
Rechterlijke macht en andere overheden
o Onafhankelijkheid van de rechter
o Rechterlijke controle op formele wetten (kan spanning brengen in principes van
democratie en rechtsstaat)
o Evenwicht tussen inhoudelijke controle en respect voor beleidsvrijheid van bestuur
1.5 Federaal systeem
= politieke organisatie die overheidsmacht verdelen tussen centraal bestuur en territoriale
gebieden hierbinnen verschillende staatsvormen ratio federale systemen:
Bescherming tegen willekeur door verdeling van macht
Meer economische en militaire slagkracht
Efficiënter beheer van grote gebieden
Een manier van multinationaal conflictmanagement
België= federaal systeem (art 1 GW) Gemeenschappen en gewesten: liggen naast en over elkaar
met kernbevoegdheden
- MAAR: geëvolueerd (verlengde van consensusdemocratie): eenheidsstaat regionale staat
federale staat confederatie + supranationaal niveau.
1.5.1 Een statische benadering
Eenheidsstaat Federale staat Confederale staat
- Centrale overheid die - Machtsdeling: federale en - Bij verdrag tussen soevereine
soeverein is deelstatelijke rechtsordening staten
(bevoegdheidsverdeling)
Soms gedecentraliseerde - Unanimiteitsregel
besturen onder toezicht - Autonome deelstaten - Geen directe binding burgers:
- Participatie deelstaten omzetten in nationaal recht.
Rechtstreekse werking, - Gelijke rechtskracht (voorrang - Secessierecht
voorrang van centrale wetten federaal bij concurrerende
bevoegdheid)
Federale staat: nog verder uitgewerkt door:
3
,2025-2026
- Tweekamerstelsel
- Grondwettelijke autonomie voor deelstaten
- Residuaire bevoegdheden
Indien federale staat geen van deze kenmerken: onvolwassen/onvolkomen. Er ontstaat ook kritiek
op klassieke statische doctrine.
• Gebaseerd op (oude) klassieke modellen van ‘coming together’ federaties: geen voeling met
hedendaagse uitdagingen
• Kwetsbaar voor cherry-picking in politiek discours
• Risico van formele ticking-of-the-box
• Probleem van hybride vormen ( kan meest gelaagde systemen van deze tijd niet
onderbrengen) te strikt aan bepaalde instellingen
• Enkel oog voor 2 bevoegdheidsniveaus
• Geen oog voor de dynamiek van staatsvormen
- Federale systemen in een dynamische theorie: grondwettelijk gedefinieerd en gecontesteerd
evenwicht tussen cohesie en autonomie !!! LESOPNAME
1.5.2 Een dynamische benadering
Staatsvormen:
- VEEL autonomie aan deelstaten?
- WEINIG autonomie aan deelstaten?
- VEEL OOG voor cohesie of samenhang
- WEINIG oog voor cohesie of samenhang
eerste component is vooral belangrijk, tweede component is belangrijk voor leefbaarheid systeem.
(van belang wanneer samenhang onder druk en sommige groepen onafhankelijkheid)
4
,2025-2026
België: deelstaten hebben minder autonomie in vergelijking met deelstaten in andere landen, wel
ruime bevoegdheid om internationale verdragen te sluiten.
- Eenheidsstaat; deelstaten MINDER autonomie
- Confederaties: autonomie van deelstaten primeert op cohesie
- Federale staten: meer evenwicht nagestreefd (autonomie deelstaten en samenhang geheel)
enkel systemen met betekenisvolle autonomie en cohesie zijn gebaseerd op federaal contract:
medium of hoge autonomie of cohesie= federaal systeem.
Belgie: hoog autonomie maar gemiddeld op cohesie confederatie (GW stelt dus dat Belg.
Een federale staat is maar in werkelijkheid is ingericht als confederatie)
1.5.3 Gelaagd bestuur
- Lokaal
- Regionaal
- Federaal
- EU
5
, 2025-2026
1.6 Monarchie
STAATSHOOFD = KONING. Aanduiding nieuwe koning = ERFOPVOLGING
1830: omwille van diplomatieke redenen gekozen voor een monarchie. Jonge staat kon enkel
onafhankelijkheid bewaren door steun van grote mogendheden (op dat moment monarchie)
Erfopvolging betekent: koning kan continuïteit van de staat verpersoonlijken MAAR beschermen
tegen absolutistisch staatshoofd
Constitutionele monarchie
Koning heeft ook geen persoonlijke politieke macht (representatief parlementair systeem).
Politieke handelingen gedekt door ministers (art 88 GW): deze kunnen WEL ter
verantwoording worden geroepen. (KONING IS ONVERANTWOORDELIJK)
Enkel van federaal België, niet van deelgemeenschappen ( regeringsbesluiten en geen KB’s)
Erfopvolger kan ook een vrouw zijn (eerstegeboorterecht art 85 GW), moet eedaflegging
doen)
Verordeningen en besluiten, hoofd van uitvoerende, deel van wetgevende, graden in leger,
ministers en ambtenaren benoemen...
Koning verleent handtekening, regering bepaalt welke handelingen gesteld moeten worden.
Regeringsvorming: Art 96 GW:
a. Aanstellen informateur en formateur
b. Aanwijzing van personen met een bijzondere rol: koninklijk bemiddelaar,
verduidelijker, pre-formateur,
c. Benoeming nieuwe Eerste Minister met handtekening van uittredende Eerste
Minister
d. Benoeming nieuwe ministers met handtekening van nieuwe Eerste Minister
1.7 Sociale welvaartsstaat
De overheid neemt primaire verantwoordelijkheid op om zorg te dragen voor het welzijn van haar
burgers (gezondheid, onderwijs, werkgelegenheid, sociale zekerheid…)
GW; noemt belgie geen sociale staat, en biedt geen grond voor de algemeen bindende
werking van de CAO
Art 23 GW: sociale grondrechten opgenomen, wijst erop dat België een sociale
welvaartsstaat.
Art 134 GW: voorwaarden voor uitoefening.
1.8 Duurzame staat: art 7bis GW
6
