WVVK 2
SOORTEN INTERVENTIES BINNEN HET SOCIAAL WERK
1) Interventies naar/met individuen en individuele cases
- Social case work/individueel maatschappelijk werk
- Richten zich op een individu/gezin-systeem
- Case/cliënt: kan een individu zijn, of een systeem rond een individu (bv.
gezin)
- De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van deze
cliënt en heeft als doel hier met de individuele belanghebbende een
antwoord uit te werken
in het werken naar dat antwoord kunnen sociale diensten of de in het
sociale netwerk aanwezige ondersteuningsmogelijkheden worden
ingeschakeld
- ! de individuele cliënt/case = ingang én uitgang !
- Kenmerk: emancipatorisch werken (belanghebbenden actief betrekken
en zijn/haar/hun handelingsvermogen versterken)
2) Interventies naar/met groepen en (structuren van de)
gemeenschap
- Verbinden het individuele met de groep(en) waartoe mensen behoren
en het gedeelde/gemeenschappelijke
- Aan de slag gaan met thema’s en moeilijkheden die mensen ervaren
doordat ze samenhangen met de groep (of categorie) waartoe mensen
behoren
bv. problemen omdat men vrouw, migrant, jong, bejaard… is of om
problemen die men gemeenschappelijk ervaart zoals bv. een verslaving
- Groepen, gemeenschappen of communities
- In de ondersteuning van deze groepen richt men er zich op om via inzicht
in de maatschappelijke component van het ontstaan van de
probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren
- Het tussenkomen op onderdelen van de samenleving wordt gezien als
een voorwaarde om effectief iets te kunnen doen aan de individuele
problemen
- Richten zich soms ook uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van
het sociale weefsel en de groepsvormingen met het oog op een
democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving
kerncomponenten: het emancipatorische en het participatieve
- Social group work
- Samenlevingsopbouw/opbouwwerk: er wordt mét burgers gewerkt aan
maatschappelijke problemen werken aan structurele verbetering van de
situatie van de mensen
- Door zich ook op de systemen te richten: in- en uitsluitingsmechanismen in
de organisatie van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen…
3) Interventies naar andere organisaties
- Organisaties, diensten en praktijken die zich richten naar het sociaal
werkveld zelf en naar overheden en organisaties
- Koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld
- Doelgroep: de sociaal-werk-praktijken
1
, - Zetten ook interventies op naar het beleid en de brede samenleving,
doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in de praktijken
van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken
- Ook overheidsorganisaties zoals Steunpunten, Kenniscentra,
Departementen van ministeries en Agentschappen vallen onder deze
interventie
SOCIAAL CULTUREEL VOLWASSENENWERK
1) Historiek
1.1) 19de eeuw
1.1.1) Pionierswerk in het sociaal-cultureel volwassenenwerk in de 19 de eeuw
- De vroege uitbouw van het sociaal-cultureel werk (vanaf halverwege de
19de eeuw) kenmerkte zich door een spanning tussen een politiek van
cultuurspreiding en een politiek van culturele emancipatie
- Vanuit politiek-conservatieve en katholieke/klerikale hoek:
Nadruk: ‘godsdienst, taal en vaderland’ verspreiden (zie
Davidsfonds), zodat iedereen zoveel mogelijk op zijn plaats zou
blijven en dat de arbeiders zich zouden conformeren aan het beeld
van de ‘goede werkman’ die zijn respect diende te verdienen door
de bestaande machtsstructuren en de sociale controle te bewaren
- Vanuit progressieve en antiklerikale/katholieke hoek:
Burgers probeerden arbeiders intellectueel en cultureel te
beschaven
University extension in Engeland en de VS (Toynbee Hall en Chicago
Hull House) waarbij kennisoverdracht werd gekoppeld aan
culturele verheffing en ontvoogding in een poging om de hoge
en lage sociale klassen te verzoenen en sociale vooruitgang te
bewerkstelligen
Nadruk: integratie en gemeenschapszin, en dit binnen de
ideologische zuilen (katholiek, liberaal en socialistisch)
- De tegenreactie op de katholieke sociaal-culturele initiatieven van
volksopvoeding en volksverheffing, luidde immers de start van
verzuiling in Vlaanderen, waarbij een rijk aanbod sociaal-culturele
activiteiten georganiseerd werd in aparte zuilen en mensen verbond in een
gemeenschap van gelijkgezinden
- De eerste sociaal-culturele initiatieven waren niet enkel om de Belgen te
structureren en in de pas te laten lopen (ideaal van de ‘goede werkman’)
maar creëerde ook een maatschappelijk middenveld, wat tot op
vandaag kenmerkend is voor het sociaal-cultureel werk
- Het sociaal-cultureel werk situeert zich tussen de leefwereld van de
mensen (= het belevings- en ervaringsdomein, waarin mensen met elkaar
omgaan in en buiten de systemen) en de systeemwereld (= hoe we de
samenleving politiek en maatschappelijk organiseren en structureren)
- De progressieve culturele emancipatiestrategie en de katholieke culturele
spreidingsideologie hebben een dubbelkarakter: arbeiders kregen de
mogelijkheid om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en
culturele afkomst op te heffen (= ontvoogding), maar de bestaande
samenlevingsorde (die sociaal ongelijk was) werd niet in vraag gesteld en
zodoende bestendigd
- In de sociaal-culturele initiatieven dienden de ‘lagere klassen’ te leren
gehoorzamen en zich in te passen in de maatschappelijke verhoudingen
dit dubbelkarakter van het sociaal(-cultureel) werk kenmerkt zich door
de spanning tussen emancipatie en sociale controle
2
,1.2) 20ste eeuw
- 20ste eeuw: gekenmerkt door 2 wereldoorlogen en ingrijpende
maatschappelijke en ideologische veranderingen
- Interbellumperiode: er ontstonden verschillende sociaal-culturele
initiatieven, zoals de KVLV (1911), die vorming en
gemeenschapsopbouw aanboden, met een sterke focus op de rol van
de vrouw
- 1921: de overheid begon met het subsidiëren van openbare bibliotheken
en vormingsinitiatieven, wat leidde tot de institutionalisering van sociaal-
cultureel werk
- Met de invoering van de leerplicht (1914), de achturendag en de 48-
urenweek (1921) groeide het debat over hoe arbeiders hun
vrijetijdsbesteding konden inzetten voor culturele en sociale
ontwikkeling hierdoor ontstond een breed aanbod aan socioculturele
initiatieven, vaak binnen de ideologische zuilen (katholiek,
socialistisch, liberaal)
- Vanaf de jaren 1930 en 1940: de gedachte van actieve en
participatieve leervormen kreeg voet aan de grond, onder invloed van
vernieuwers zoals August J. Bal en de CEMEA-methodiek uit Frankrijk
kunsteducatie en volksontwikkeling speelden hierbij een cruciale rol
- Na de WO II werd de verzorgingsstaat uitgebouwd, met een grotere
focus op sociale rechten en culturele democratisering
- De opkomst van volkshogescholen (1950) bracht een verschuiving teweeg
naar levenslang leren en persoonsontwikkeling, weg van de klassieke
verzuiling leidde tot de opkomst van autonome, niet-verzuilde
vormingsinstellingen zoals de Stichting Lodewijk De Raet zorgde voor de
eerste barsten of openingen in de verzuiling van het sociaal-culturele
landschap
- Vanaf de jaren 1960 en 1970 werd sociaal-cultureel werk ook ingezet
voor lokale cultuurbeleid, samenlevingsopbouw en basiseducatie
- De Vlaamse overheid speelde een steeds grotere rol in de ondersteuning
en regulering van het sociaal-cultureel werk
- Tegelijkertijd ontstonden nieuwe sociale bewegingen (feminisme,
milieu, vrede, armoedebestrijding), die sociaal-cultureel werk opnieuw
politiseerden of maatschappelijk bewust maakten en in het teken stelden
van bewustmaking en (maatschappelijke) participatie
- Onder invloed van Paulo Freire en Augusto Boal werd educatie steeds
meer ingezet om sociale ongelijkheid te doorbreken.
- In de jaren 1980 en 1990 verschoof het sociaal-cultureel werk
richting methodisering en functioneel werken
- De focus kwam meer te liggen op doelgroepenbeleid en
arbeidsmarktgerichte educatie, wat soms leidde tot depolitisering van
het werk
- Tegelijkertijd bloeiden sociaal-artistieke initiatieven, mede door stedelijke
problematiek en beleidsinitiatieven zoals het Vlaams Fonds voor de
Integratie van Kansarmen (1990) en het Sociaal Impulsfonds
- Het AVA-rapport (1994) legde de nadruk op culturele uitsluiting als een
kernprobleem van armoede, wat leidde tot een grotere erkenning van
participatie als een sociaal én cultureel recht
- Staatshervormingen van de jaren 1970: leidden tot een
steeds grotere culturele autonomie voor Vlaanderen, met een golf
aan wetgeving over sociaal-cultureel werk en de opkomst van
gesubsidieerde koepelorganisaties
3
, - Waar sociaal-cultureel werk vroeger vooral gericht was op het bestendigen
van de bestaande samenleving, ontstond er in de jaren 1990 een
vernieuwingsbeweging die culturele democratie als doel stelde en
de rol van cultuur en participatie opnieuw centraal plaatste
1.3) Herbronning begin 21ste eeuw
- Vanaf 2000 zien we een groei van burgerinitiatieven/coöperatieven
die van onderuit, en vanuit gemeenschapszin, activiteiten en projecten
initiëren
- Kenmerkend is dat dit grassroots initiatieven (bottom-up) zijn (niet
per se uit professionele achtergrond)
niet nieuw, maar net kenmerkend voor het ontstaan van sociaal-
cultureel werk
1.3.1) Herstructurering sociaal-cultureel volwassenenwerk
- Vanaf 2003: sprake van een grote herstructurering van het sociaal-
cultureel volwassenenwerk met groeiende aandacht voor participatie
- De veelheid aan verzuilde structuren in het sociaal-cultureel werk worden
geherstructureerd
- In de plaats komt 1 steunpunt die de belangen van de praktijk
ondersteunt: Socius, en een federatie die de belangen behartigt
- Er komt een nieuw decreet voor sociaal-cultureel volwassenenwerk, wat
voorheen het volksontwikkelingswerk werd genoemd
resulteert in een duidelijke positionering van het beleid, met focus op
het brede beleidsveld (waarin ook de openbare bibliotheken,
amateurkunsten en cultuur- en gemeenschapscentra toe behoren)
- Een sociaal-culturele methodiek komt centraal te staan in het nieuw
decreet (van 2003), die door alle organisaties dient te worden uitgewerkt
en toegepast, om in aanmerking te komen door de overheid (en subsidies
te kunnen verkrijgen)
- Nadruk: vorming en gemeenschapsvorming
- Het projectmatig werken wordt gestimuleerd, waarbij de nadruk komt te
liggen op werken met doelgroepen, in hoofdzaak ‘kansengroepen’
- 2010: 4 sociaal-culturele functies worden in het decreet ingeschreven, die
bedoeld zijn om doelgericht en methodisch veranderingsprocessen in gang
te zetten
leerfunctie, cultuurfunctie, gemeenschapsvormende functie en
maatschappelijke bewegingsfunctie
- De sociaal-culturele methodiek wordt in het decreet van 2017 omgezet in
3 rollen die door alle organisaties dienden te worden uitgevoerd:
verbindende rol, kritische rol en laboratoriumrol
door die rol gaan sociaal-culturele praktijken zich positioneren t.o.v.
andere actoren (praktijken en organisaties) in het maatschappelijk
middenveld
1.3.2) Burgerinitiatieven als nieuwe voedingsbodem
- Ook burgerinitiatieven willen de samenleving vormgeven gaat vaak
over lokale initiatieven, die gericht zijn op doen, op het aanpakken van een
probleem dat zich stelt of een uitdaging die zich aandient
- Momenteel is het geheel van al die burgerinitiatieven nog wat ongrijpbaar
- Vaak worden in grote verscheidenheid nieuwe vormen van verenigen, van
aanpak ontwikkeld
4
SOORTEN INTERVENTIES BINNEN HET SOCIAAL WERK
1) Interventies naar/met individuen en individuele cases
- Social case work/individueel maatschappelijk werk
- Richten zich op een individu/gezin-systeem
- Case/cliënt: kan een individu zijn, of een systeem rond een individu (bv.
gezin)
- De interventie start vanuit de vragen, noden of problemen van deze
cliënt en heeft als doel hier met de individuele belanghebbende een
antwoord uit te werken
in het werken naar dat antwoord kunnen sociale diensten of de in het
sociale netwerk aanwezige ondersteuningsmogelijkheden worden
ingeschakeld
- ! de individuele cliënt/case = ingang én uitgang !
- Kenmerk: emancipatorisch werken (belanghebbenden actief betrekken
en zijn/haar/hun handelingsvermogen versterken)
2) Interventies naar/met groepen en (structuren van de)
gemeenschap
- Verbinden het individuele met de groep(en) waartoe mensen behoren
en het gedeelde/gemeenschappelijke
- Aan de slag gaan met thema’s en moeilijkheden die mensen ervaren
doordat ze samenhangen met de groep (of categorie) waartoe mensen
behoren
bv. problemen omdat men vrouw, migrant, jong, bejaard… is of om
problemen die men gemeenschappelijk ervaart zoals bv. een verslaving
- Groepen, gemeenschappen of communities
- In de ondersteuning van deze groepen richt men er zich op om via inzicht
in de maatschappelijke component van het ontstaan van de
probleemsituaties ook de individuele situaties te verbeteren
- Het tussenkomen op onderdelen van de samenleving wordt gezien als
een voorwaarde om effectief iets te kunnen doen aan de individuele
problemen
- Richten zich soms ook uitdrukkelijk op het versterken en vernieuwen van
het sociale weefsel en de groepsvormingen met het oog op een
democratische, solidaire, open en cultureel diverse samenleving
kerncomponenten: het emancipatorische en het participatieve
- Social group work
- Samenlevingsopbouw/opbouwwerk: er wordt mét burgers gewerkt aan
maatschappelijke problemen werken aan structurele verbetering van de
situatie van de mensen
- Door zich ook op de systemen te richten: in- en uitsluitingsmechanismen in
de organisatie van onze samenleving, regelgeving, organisatievormen…
3) Interventies naar andere organisaties
- Organisaties, diensten en praktijken die zich richten naar het sociaal
werkveld zelf en naar overheden en organisaties
- Koepels, overheidsinstanties en ondersteuners voor het werkveld
- Doelgroep: de sociaal-werk-praktijken
1
, - Zetten ook interventies op naar het beleid en de brede samenleving,
doordat ze de thema’s en uitdagingen die ze ontmoeten in de praktijken
van hun werkvelden ook structureel willen aanpakken
- Ook overheidsorganisaties zoals Steunpunten, Kenniscentra,
Departementen van ministeries en Agentschappen vallen onder deze
interventie
SOCIAAL CULTUREEL VOLWASSENENWERK
1) Historiek
1.1) 19de eeuw
1.1.1) Pionierswerk in het sociaal-cultureel volwassenenwerk in de 19 de eeuw
- De vroege uitbouw van het sociaal-cultureel werk (vanaf halverwege de
19de eeuw) kenmerkte zich door een spanning tussen een politiek van
cultuurspreiding en een politiek van culturele emancipatie
- Vanuit politiek-conservatieve en katholieke/klerikale hoek:
Nadruk: ‘godsdienst, taal en vaderland’ verspreiden (zie
Davidsfonds), zodat iedereen zoveel mogelijk op zijn plaats zou
blijven en dat de arbeiders zich zouden conformeren aan het beeld
van de ‘goede werkman’ die zijn respect diende te verdienen door
de bestaande machtsstructuren en de sociale controle te bewaren
- Vanuit progressieve en antiklerikale/katholieke hoek:
Burgers probeerden arbeiders intellectueel en cultureel te
beschaven
University extension in Engeland en de VS (Toynbee Hall en Chicago
Hull House) waarbij kennisoverdracht werd gekoppeld aan
culturele verheffing en ontvoogding in een poging om de hoge
en lage sociale klassen te verzoenen en sociale vooruitgang te
bewerkstelligen
Nadruk: integratie en gemeenschapszin, en dit binnen de
ideologische zuilen (katholiek, liberaal en socialistisch)
- De tegenreactie op de katholieke sociaal-culturele initiatieven van
volksopvoeding en volksverheffing, luidde immers de start van
verzuiling in Vlaanderen, waarbij een rijk aanbod sociaal-culturele
activiteiten georganiseerd werd in aparte zuilen en mensen verbond in een
gemeenschap van gelijkgezinden
- De eerste sociaal-culturele initiatieven waren niet enkel om de Belgen te
structureren en in de pas te laten lopen (ideaal van de ‘goede werkman’)
maar creëerde ook een maatschappelijk middenveld, wat tot op
vandaag kenmerkend is voor het sociaal-cultureel werk
- Het sociaal-cultureel werk situeert zich tussen de leefwereld van de
mensen (= het belevings- en ervaringsdomein, waarin mensen met elkaar
omgaan in en buiten de systemen) en de systeemwereld (= hoe we de
samenleving politiek en maatschappelijk organiseren en structureren)
- De progressieve culturele emancipatiestrategie en de katholieke culturele
spreidingsideologie hebben een dubbelkarakter: arbeiders kregen de
mogelijkheid om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en
culturele afkomst op te heffen (= ontvoogding), maar de bestaande
samenlevingsorde (die sociaal ongelijk was) werd niet in vraag gesteld en
zodoende bestendigd
- In de sociaal-culturele initiatieven dienden de ‘lagere klassen’ te leren
gehoorzamen en zich in te passen in de maatschappelijke verhoudingen
dit dubbelkarakter van het sociaal(-cultureel) werk kenmerkt zich door
de spanning tussen emancipatie en sociale controle
2
,1.2) 20ste eeuw
- 20ste eeuw: gekenmerkt door 2 wereldoorlogen en ingrijpende
maatschappelijke en ideologische veranderingen
- Interbellumperiode: er ontstonden verschillende sociaal-culturele
initiatieven, zoals de KVLV (1911), die vorming en
gemeenschapsopbouw aanboden, met een sterke focus op de rol van
de vrouw
- 1921: de overheid begon met het subsidiëren van openbare bibliotheken
en vormingsinitiatieven, wat leidde tot de institutionalisering van sociaal-
cultureel werk
- Met de invoering van de leerplicht (1914), de achturendag en de 48-
urenweek (1921) groeide het debat over hoe arbeiders hun
vrijetijdsbesteding konden inzetten voor culturele en sociale
ontwikkeling hierdoor ontstond een breed aanbod aan socioculturele
initiatieven, vaak binnen de ideologische zuilen (katholiek,
socialistisch, liberaal)
- Vanaf de jaren 1930 en 1940: de gedachte van actieve en
participatieve leervormen kreeg voet aan de grond, onder invloed van
vernieuwers zoals August J. Bal en de CEMEA-methodiek uit Frankrijk
kunsteducatie en volksontwikkeling speelden hierbij een cruciale rol
- Na de WO II werd de verzorgingsstaat uitgebouwd, met een grotere
focus op sociale rechten en culturele democratisering
- De opkomst van volkshogescholen (1950) bracht een verschuiving teweeg
naar levenslang leren en persoonsontwikkeling, weg van de klassieke
verzuiling leidde tot de opkomst van autonome, niet-verzuilde
vormingsinstellingen zoals de Stichting Lodewijk De Raet zorgde voor de
eerste barsten of openingen in de verzuiling van het sociaal-culturele
landschap
- Vanaf de jaren 1960 en 1970 werd sociaal-cultureel werk ook ingezet
voor lokale cultuurbeleid, samenlevingsopbouw en basiseducatie
- De Vlaamse overheid speelde een steeds grotere rol in de ondersteuning
en regulering van het sociaal-cultureel werk
- Tegelijkertijd ontstonden nieuwe sociale bewegingen (feminisme,
milieu, vrede, armoedebestrijding), die sociaal-cultureel werk opnieuw
politiseerden of maatschappelijk bewust maakten en in het teken stelden
van bewustmaking en (maatschappelijke) participatie
- Onder invloed van Paulo Freire en Augusto Boal werd educatie steeds
meer ingezet om sociale ongelijkheid te doorbreken.
- In de jaren 1980 en 1990 verschoof het sociaal-cultureel werk
richting methodisering en functioneel werken
- De focus kwam meer te liggen op doelgroepenbeleid en
arbeidsmarktgerichte educatie, wat soms leidde tot depolitisering van
het werk
- Tegelijkertijd bloeiden sociaal-artistieke initiatieven, mede door stedelijke
problematiek en beleidsinitiatieven zoals het Vlaams Fonds voor de
Integratie van Kansarmen (1990) en het Sociaal Impulsfonds
- Het AVA-rapport (1994) legde de nadruk op culturele uitsluiting als een
kernprobleem van armoede, wat leidde tot een grotere erkenning van
participatie als een sociaal én cultureel recht
- Staatshervormingen van de jaren 1970: leidden tot een
steeds grotere culturele autonomie voor Vlaanderen, met een golf
aan wetgeving over sociaal-cultureel werk en de opkomst van
gesubsidieerde koepelorganisaties
3
, - Waar sociaal-cultureel werk vroeger vooral gericht was op het bestendigen
van de bestaande samenleving, ontstond er in de jaren 1990 een
vernieuwingsbeweging die culturele democratie als doel stelde en
de rol van cultuur en participatie opnieuw centraal plaatste
1.3) Herbronning begin 21ste eeuw
- Vanaf 2000 zien we een groei van burgerinitiatieven/coöperatieven
die van onderuit, en vanuit gemeenschapszin, activiteiten en projecten
initiëren
- Kenmerkend is dat dit grassroots initiatieven (bottom-up) zijn (niet
per se uit professionele achtergrond)
niet nieuw, maar net kenmerkend voor het ontstaan van sociaal-
cultureel werk
1.3.1) Herstructurering sociaal-cultureel volwassenenwerk
- Vanaf 2003: sprake van een grote herstructurering van het sociaal-
cultureel volwassenenwerk met groeiende aandacht voor participatie
- De veelheid aan verzuilde structuren in het sociaal-cultureel werk worden
geherstructureerd
- In de plaats komt 1 steunpunt die de belangen van de praktijk
ondersteunt: Socius, en een federatie die de belangen behartigt
- Er komt een nieuw decreet voor sociaal-cultureel volwassenenwerk, wat
voorheen het volksontwikkelingswerk werd genoemd
resulteert in een duidelijke positionering van het beleid, met focus op
het brede beleidsveld (waarin ook de openbare bibliotheken,
amateurkunsten en cultuur- en gemeenschapscentra toe behoren)
- Een sociaal-culturele methodiek komt centraal te staan in het nieuw
decreet (van 2003), die door alle organisaties dient te worden uitgewerkt
en toegepast, om in aanmerking te komen door de overheid (en subsidies
te kunnen verkrijgen)
- Nadruk: vorming en gemeenschapsvorming
- Het projectmatig werken wordt gestimuleerd, waarbij de nadruk komt te
liggen op werken met doelgroepen, in hoofdzaak ‘kansengroepen’
- 2010: 4 sociaal-culturele functies worden in het decreet ingeschreven, die
bedoeld zijn om doelgericht en methodisch veranderingsprocessen in gang
te zetten
leerfunctie, cultuurfunctie, gemeenschapsvormende functie en
maatschappelijke bewegingsfunctie
- De sociaal-culturele methodiek wordt in het decreet van 2017 omgezet in
3 rollen die door alle organisaties dienden te worden uitgevoerd:
verbindende rol, kritische rol en laboratoriumrol
door die rol gaan sociaal-culturele praktijken zich positioneren t.o.v.
andere actoren (praktijken en organisaties) in het maatschappelijk
middenveld
1.3.2) Burgerinitiatieven als nieuwe voedingsbodem
- Ook burgerinitiatieven willen de samenleving vormgeven gaat vaak
over lokale initiatieven, die gericht zijn op doen, op het aanpakken van een
probleem dat zich stelt of een uitdaging die zich aandient
- Momenteel is het geheel van al die burgerinitiatieven nog wat ongrijpbaar
- Vaak worden in grote verscheidenheid nieuwe vormen van verenigen, van
aanpak ontwikkeld
4
