RECHT
5. ENKELE BASISBEGINSELEN UIT HET RECHT
5.1 ZIJN REGELS NOODZAKELIJK?
- Regels zijn dynamisch de sml evolueert (er w nieuwe regels opgesteld,…
- Alle leden van een sml zouden de regels billijk en rechtvaardig moeten vinden
(is ih echt nt zo)
Wereldwijde consensus (20ste E), over fundamentele mensenrechten
Universeel, internationaal verbod op slavernij, genocide, foltering,…
Wereldwijd Universele verklaring vd rechten vd mens ondertekend MAAR
interpretatie van de regels (nt in elk land hetzelfde toegepast)
5.2 HET ONTSTAAN EN DE ONTWIKKELING VAN RECHT
Het ‘wetboek’ van koning Hammoerabi (= een zuil)
o Regelt thema’s zoals slavernij, misdaad, huwelijk, koop-verkoop v bier
o Recht van Goddelijke oorsprong: ‘Gods wil, is wet’ zeiden bv farao’s,
koningen, en andere die hun onderdanen voorhielden ze schreven hoe
de onderdanen met elkaar moesten omgaan
o Oog om oog, tand om tand
- Ongeschreven regels en gewoonterecht (ontstaan uit traditie)
- Men zocht regels zodat het samenleven geordend kon verlopen
°pol, administratieve en gerechtelijke instellingen die de taak kregen
rechtsregels te formuleren, uit te voeren toe te passen, te handhaven en
eventueel af te dwingen
- Geschreven regels sinds het uitgevonden schrift –3500 v.CH. (bv: op kleitabletten)
- Uitvinding schrift (regels schriftelijk sneller & op grotere afstand bekendmaken
makkelijker)
WO II → besef gevaren oorlog (humanitair, economisch, politiek)
- °internationale samenwerking & mensenrechten (toenemend belang)
Recht = dynamisch & complex
- weerspiegeling vd sml & groeit door maatschappelijke veranderingen
Wereld 8 miljard (2022) → nood aan samenwerking & regelgeving (int. + nat.)
Uitdagingen → klimaat, vergrijzing (80+ ↑), minder werkenden
herdenken zorg- en welzijnssystemen
Juridisering → toenemende regulering samenleving & zorg
- + rechtsbescherming & emancipatie cliënt
- – minder oog voor concrete omstandigheden
1
, - cliënt kwetsbaar door afhankelijkheid (machtsongelijkheid)
RECHT VS GODSDIENST
Recht → regels van overheid
Godsdienst → regels van goddelijke oorsprong
- religieuze sancties
- betrekking mens–mens én mens–God
Geseculariseerde samenleving → scheiding Kerk–Staat
- België = geseculariseerd (niet absoluut)
- erkende erediensten + vrijzinnig humanisme
- boeddhisme in erkenningsprocedure
→ art.19–20 Gw → vrijheid eredienst/levensbeschouwing, niemand verplicht
RECHT VS MORAAL
Bron moraal → mens zelf Bron recht → overheid Bron godsdienst →
goddelijk gezag
Rechtsnormen
- gelden algemeen
- geschreven en afgekondigd
- kunnen w afgedwongen
- kunnen w gesanctioneerd
Moraal
- persoonlijk / pluriform
- gn wettelijke sanctie
- iedereen bezit moraal
Recht ↔ moraal
- kan overeenkomen (bv. beroepsgeheim)
- kan afwijken (bv. abortus, IVF, euthanasie)
- recht kan verplichten tot iets immoreels (bv. belastingen)
- moreel pluralisme
5.3 EEN DEFINITIE VAN RECHT
- Geen universele definitie v recht
- Elk land, gemeenschap, elke sml heeft een ander en eigen ontwikkeling, sociale,
filosofische en politieke organisatie
- Recht = een product v een samenlevingsverband in een bepaald gemeenschap
(maar ze hebben nt dezelfde graad v ontwikkeling, interne structuren, soc filosofie
of pol organisaties
= Recht is een geheel van bindende regels, opgesteld door de samenleving,
waardoor de belangen van de enkelingen die in de gemeenschap leven,
geordend worden, door middel van sociale dwang
2
,KENMERKEN V DE DEFINITIE RECHT (4)
5.3.1 EEN GEHEEL VAN BINDENDE REGELS
- Bindende regels
- Geschreven/ ongeschreven/ nationaal/ internationaal
- Geen suggesties, noch aanbevelingen:
o Een verbod: bv. diefstal, moord; geen 2 huwelijkspartners
o Een gebod: bv. schade vergoeden, iemand in nood moet je helpen
o Laten een handeling toe: bv. Schenking (kinderen geld geven)
Verschil met religie en morele regels & rechtsregels
Rechtsregels → kunnen w afgedwongen door georganiseerde instantie (staat) met
maatregelen en sancties
Morele/ religieuze regels → gn (of weinig) georganiseerde structuur om af te dwingen
Belangrijk → gedachten zijn niet strafbaar, alleen daden/gedragingen kn gesanctioneerd
w
5.3.2 OPGESTLED DOOR DE SML (WIJ)
- Vrije verkiezingen
- Verkozen vertegenwoordigers maken regels → parlement = stem van het volk
- Democratie: het volk heerst
- Wij verkiezen wie er in het parlement zetelt en de wetten maakt
- Stemplicht (uitzondering lokale verkiezingen: stemrecht)
- Wet aanpassen aan samenleving → gebeurt door wetgevende organen
(parlementen)
Staat = belangrijkste rechtsgemeenschap
- Wetgevende macht → maakt wetten
- Uitvoerende macht → voert wetten uit
- Rechterlijke macht → past wetten toe bij geschillen
→ Trias politica
Ook andere niveaus maken recht: Vlaanderen, Wallonië, Brussel,
provincies, gemeentes
Burgers = nemen deel via kiesrecht
- stemrecht vanaf 18 jaar
- opkomstplicht (niet meer voor lokale verkiezingen vanaf 2024)
Historiek kiesrecht
vroeger enkel rijke mannen
→ algemeen stemrecht geleidelijk & vrouwen pas in 1947
3
, Democratie (demos = volk kratein = heersen)
→ volk heerst / beslist via verkiezingen
overheid beschermt rechten & belangen burgers
→ burgers kiezen en controleren overheid
5.3.3 HET RECHT HEEFT ALS DOEL DE SML TE ORDENEN
- Samenleven in deze gemeenschap vraagt om ORDE en nood aan ORGANISATIE
- Conflicterende belangen
- Recht moet het samenleven van de mensen met andere mensen leiden
- regels sturen ons gedrag, bepalen wat van ons is en wat we bij anderen moeten
respecteren
Indien regels nt bestonden chaos, rebellie, anarchie, willekeur
- recht ontstond uit nood aan organisatie in complexe sml en zorgt voor evenwicht
tss conflicterende belangen v individuen
Rechtsregels → morele naleving, bescherming personen/goederen, rechtszekerheid,
politiek & economisch systeem mogelijk maken
Filosofen (Hobbes, Locke, Rousseau): zonder overheid → natuurtoestand →
eigenbelang → conflict & chaos
Oplossing: sociaal contract → mensen onderwerpen zich aan regels →
legitimatie vd overheid (=Collectieve beslissing om macht af te staan aan
overheid)
- Rol van de overheid: beschermt rechten, legt beperkingen op in algemeen belang
- Regels moeten: duidelijk, algemeen, stabiel zijn → rechtszeker, rechtvaardig,
doeltreffend
- Resultaat: recht ordent de samenleving → burgers hebben rechten én plichten
5.3.4 AFDWINGBAARHEID VAN HET RECHT
Rechterlijke macht die sanctioneert en afdwingt
• Vroeger:
Taliowet: wraak en weerwraak
- Conflicten werden eerst door families opgelost → wraak → wederwraak
- Taliowet: “oog om oog, tand om tand” → beperkte wraak, maar geweld
escaleerde
- Middeleeuwen: feodale oversten probeerden privéwraak te beperken → nog steeds
geweld en foltering
Welke straffen?
- Gevangenis straf, Geldboetes, Werkstraf, Elektronisch toezicht, Contact verbod, …
Geciviliseerde maatschappij: regels afdwingen via bestraffende maatregelen en
rechterlijke macht
- naleving moet afgedwongen kunnen w door afspraken binnen sml(rechtbanken,
parket, politie) door: bevelen, schadevergoeding, straffen bij misdrijven
4
5. ENKELE BASISBEGINSELEN UIT HET RECHT
5.1 ZIJN REGELS NOODZAKELIJK?
- Regels zijn dynamisch de sml evolueert (er w nieuwe regels opgesteld,…
- Alle leden van een sml zouden de regels billijk en rechtvaardig moeten vinden
(is ih echt nt zo)
Wereldwijde consensus (20ste E), over fundamentele mensenrechten
Universeel, internationaal verbod op slavernij, genocide, foltering,…
Wereldwijd Universele verklaring vd rechten vd mens ondertekend MAAR
interpretatie van de regels (nt in elk land hetzelfde toegepast)
5.2 HET ONTSTAAN EN DE ONTWIKKELING VAN RECHT
Het ‘wetboek’ van koning Hammoerabi (= een zuil)
o Regelt thema’s zoals slavernij, misdaad, huwelijk, koop-verkoop v bier
o Recht van Goddelijke oorsprong: ‘Gods wil, is wet’ zeiden bv farao’s,
koningen, en andere die hun onderdanen voorhielden ze schreven hoe
de onderdanen met elkaar moesten omgaan
o Oog om oog, tand om tand
- Ongeschreven regels en gewoonterecht (ontstaan uit traditie)
- Men zocht regels zodat het samenleven geordend kon verlopen
°pol, administratieve en gerechtelijke instellingen die de taak kregen
rechtsregels te formuleren, uit te voeren toe te passen, te handhaven en
eventueel af te dwingen
- Geschreven regels sinds het uitgevonden schrift –3500 v.CH. (bv: op kleitabletten)
- Uitvinding schrift (regels schriftelijk sneller & op grotere afstand bekendmaken
makkelijker)
WO II → besef gevaren oorlog (humanitair, economisch, politiek)
- °internationale samenwerking & mensenrechten (toenemend belang)
Recht = dynamisch & complex
- weerspiegeling vd sml & groeit door maatschappelijke veranderingen
Wereld 8 miljard (2022) → nood aan samenwerking & regelgeving (int. + nat.)
Uitdagingen → klimaat, vergrijzing (80+ ↑), minder werkenden
herdenken zorg- en welzijnssystemen
Juridisering → toenemende regulering samenleving & zorg
- + rechtsbescherming & emancipatie cliënt
- – minder oog voor concrete omstandigheden
1
, - cliënt kwetsbaar door afhankelijkheid (machtsongelijkheid)
RECHT VS GODSDIENST
Recht → regels van overheid
Godsdienst → regels van goddelijke oorsprong
- religieuze sancties
- betrekking mens–mens én mens–God
Geseculariseerde samenleving → scheiding Kerk–Staat
- België = geseculariseerd (niet absoluut)
- erkende erediensten + vrijzinnig humanisme
- boeddhisme in erkenningsprocedure
→ art.19–20 Gw → vrijheid eredienst/levensbeschouwing, niemand verplicht
RECHT VS MORAAL
Bron moraal → mens zelf Bron recht → overheid Bron godsdienst →
goddelijk gezag
Rechtsnormen
- gelden algemeen
- geschreven en afgekondigd
- kunnen w afgedwongen
- kunnen w gesanctioneerd
Moraal
- persoonlijk / pluriform
- gn wettelijke sanctie
- iedereen bezit moraal
Recht ↔ moraal
- kan overeenkomen (bv. beroepsgeheim)
- kan afwijken (bv. abortus, IVF, euthanasie)
- recht kan verplichten tot iets immoreels (bv. belastingen)
- moreel pluralisme
5.3 EEN DEFINITIE VAN RECHT
- Geen universele definitie v recht
- Elk land, gemeenschap, elke sml heeft een ander en eigen ontwikkeling, sociale,
filosofische en politieke organisatie
- Recht = een product v een samenlevingsverband in een bepaald gemeenschap
(maar ze hebben nt dezelfde graad v ontwikkeling, interne structuren, soc filosofie
of pol organisaties
= Recht is een geheel van bindende regels, opgesteld door de samenleving,
waardoor de belangen van de enkelingen die in de gemeenschap leven,
geordend worden, door middel van sociale dwang
2
,KENMERKEN V DE DEFINITIE RECHT (4)
5.3.1 EEN GEHEEL VAN BINDENDE REGELS
- Bindende regels
- Geschreven/ ongeschreven/ nationaal/ internationaal
- Geen suggesties, noch aanbevelingen:
o Een verbod: bv. diefstal, moord; geen 2 huwelijkspartners
o Een gebod: bv. schade vergoeden, iemand in nood moet je helpen
o Laten een handeling toe: bv. Schenking (kinderen geld geven)
Verschil met religie en morele regels & rechtsregels
Rechtsregels → kunnen w afgedwongen door georganiseerde instantie (staat) met
maatregelen en sancties
Morele/ religieuze regels → gn (of weinig) georganiseerde structuur om af te dwingen
Belangrijk → gedachten zijn niet strafbaar, alleen daden/gedragingen kn gesanctioneerd
w
5.3.2 OPGESTLED DOOR DE SML (WIJ)
- Vrije verkiezingen
- Verkozen vertegenwoordigers maken regels → parlement = stem van het volk
- Democratie: het volk heerst
- Wij verkiezen wie er in het parlement zetelt en de wetten maakt
- Stemplicht (uitzondering lokale verkiezingen: stemrecht)
- Wet aanpassen aan samenleving → gebeurt door wetgevende organen
(parlementen)
Staat = belangrijkste rechtsgemeenschap
- Wetgevende macht → maakt wetten
- Uitvoerende macht → voert wetten uit
- Rechterlijke macht → past wetten toe bij geschillen
→ Trias politica
Ook andere niveaus maken recht: Vlaanderen, Wallonië, Brussel,
provincies, gemeentes
Burgers = nemen deel via kiesrecht
- stemrecht vanaf 18 jaar
- opkomstplicht (niet meer voor lokale verkiezingen vanaf 2024)
Historiek kiesrecht
vroeger enkel rijke mannen
→ algemeen stemrecht geleidelijk & vrouwen pas in 1947
3
, Democratie (demos = volk kratein = heersen)
→ volk heerst / beslist via verkiezingen
overheid beschermt rechten & belangen burgers
→ burgers kiezen en controleren overheid
5.3.3 HET RECHT HEEFT ALS DOEL DE SML TE ORDENEN
- Samenleven in deze gemeenschap vraagt om ORDE en nood aan ORGANISATIE
- Conflicterende belangen
- Recht moet het samenleven van de mensen met andere mensen leiden
- regels sturen ons gedrag, bepalen wat van ons is en wat we bij anderen moeten
respecteren
Indien regels nt bestonden chaos, rebellie, anarchie, willekeur
- recht ontstond uit nood aan organisatie in complexe sml en zorgt voor evenwicht
tss conflicterende belangen v individuen
Rechtsregels → morele naleving, bescherming personen/goederen, rechtszekerheid,
politiek & economisch systeem mogelijk maken
Filosofen (Hobbes, Locke, Rousseau): zonder overheid → natuurtoestand →
eigenbelang → conflict & chaos
Oplossing: sociaal contract → mensen onderwerpen zich aan regels →
legitimatie vd overheid (=Collectieve beslissing om macht af te staan aan
overheid)
- Rol van de overheid: beschermt rechten, legt beperkingen op in algemeen belang
- Regels moeten: duidelijk, algemeen, stabiel zijn → rechtszeker, rechtvaardig,
doeltreffend
- Resultaat: recht ordent de samenleving → burgers hebben rechten én plichten
5.3.4 AFDWINGBAARHEID VAN HET RECHT
Rechterlijke macht die sanctioneert en afdwingt
• Vroeger:
Taliowet: wraak en weerwraak
- Conflicten werden eerst door families opgelost → wraak → wederwraak
- Taliowet: “oog om oog, tand om tand” → beperkte wraak, maar geweld
escaleerde
- Middeleeuwen: feodale oversten probeerden privéwraak te beperken → nog steeds
geweld en foltering
Welke straffen?
- Gevangenis straf, Geldboetes, Werkstraf, Elektronisch toezicht, Contact verbod, …
Geciviliseerde maatschappij: regels afdwingen via bestraffende maatregelen en
rechterlijke macht
- naleving moet afgedwongen kunnen w door afspraken binnen sml(rechtbanken,
parket, politie) door: bevelen, schadevergoeding, straffen bij misdrijven
4
