INHOUDSOPGAVE
LES 1 – Door een Andere Bril ................................................................................................................. 1
1. Door een andere bril ................................................................................................................................... 1
1.1 Intro: onze bril op de wereld ...................................................................................................................... 1
1.2 Retoriek en verhaal: voorbij negatieve definities ....................................................................................... 2
1.3 Enkele constructieve perspectieven............................................................................................................ 4
LES 2 – Taal en Retoriek ......................................................................................................................... 7
2. Taal en retoriek ........................................................................................................................................... 7
2.1 Ontstaan en evolutie van retoriek ............................................................................................................... 8
2.2 Taal in politiek: retorische middelen ........................................................................................................ 11
2.3 Framing .................................................................................................................................................... 11
Les 3 – Verhalen en Ideologie ............................................................................................................... 14
3. Intro .......................................................................................................................................................... 14
3.1 De narratieve wending in de sociale en humane wetenschappen ............................................................. 14
3.2 Verhaalanalyse ......................................................................................................................................... 16
3.3 Lyotard en grote verhalen......................................................................................................................... 16
3.4 Roland Barthes en mythe ......................................................................................................................... 17
3.5 Crisisverhalen ........................................................................................................................................... 18
Les 4 – Overtuigend Schrijven ............................................................................................................... 20
4. Meervoudige geletterdheden .................................................................................................................... 20
5. Les 5 – Niet kennen .................................................................................................................................. 20
LES 6 – Drogredeneringen..................................................................................................................... 20
6. Publieke sfeer en drogredeneringen ......................................................................................................... 20
6.1 Wat zijn drogredeneringen? ..................................................................................................................... 20
6.2 Drogredeneringen en cognitieve bias ....................................................................................................... 21
6.3 Drogredeneringen analyseren ................................................................................................................... 22
6.4 Drogredeneringen en retoriek ................................................................................................................... 23
6.5 Soorten drogredeneringen ........................................................................................................................ 24
LES 7: Conflicten & Geweldloze Communicatie .................................................................................. 25
7. Ruzie en taalgebruik ................................................................................................................................. 25
7.1 Competitief en coöperatief taalgebruik .................................................................................................... 25
7.2 Wat zijn conflicten?.................................................................................................................................. 26
7.3 Analyse van conflicten ............................................................................................................................. 27
7.4 Geweldloze communicatie/ Non-violent communication ........................................................................ 30
7.5 Identificatie en luisteren ........................................................................................................................... 31
LES 8 – Propaganda ............................................................................................................................... 31
8. Propaganda ............................................................................................................................................... 31
8.1 Iets bestempelen als propaganda .............................................................................................................. 31
8.2 Propaganda: poging tot definitie .............................................................................................................. 31
8.3 Propaganda en massa-communicatie........................................................................................................ 36
8.4 Propaganda: taaltechnieken ...................................................................................................................... 37
LES 9 – Retoriek in onderwijs – case: de Vlaamse canon ..................................................................... 39
,9. Retoriek in onderwijs ............................................................................................................................... 39
9.1 Onderwijs en natie .................................................................................................................................... 39
LES 10 – Retoriek in cultuur en beleid .................................................................................................. 40
10. Retoriek in cultuur en beleid .................................................................................................................... 40
10.1 Kunst en maatschappelijke rol ................................................................................................................. 40
10.2 Participatie als welfare word .................................................................................................................... 40
10.3 Cultuurbeleid en subsidiërende overheid ................................................................................................. 41
10.4 Toolkitmentaliteit en advocacy trap ......................................................................................................... 41
10.5 Centrale spanning ..................................................................................................................................... 41
LES 11 – Retoriek in verzet ................................................................................................................... 42
11. Retoriek in verzet ..................................................................................................................................... 42
11.1 Huidige protestbewegingen ...................................................................................................................... 42
11.2 Kleine geschiedenis van verzet ................................................................................................................ 43
11.3 Framing en protest .................................................................................................................................... 44
,LES 1 – DOOR EEN ANDERE BRIL
1. Door een andere bril
Retorische blik = leren kijken naar hoe taal, beelden, symbolen en verhalen onze kijk op de wereld vormen
Taal is niet zomaar een spiegel van de werkelijkheid:
- bepaalt mee wat we zien, hoe we iets benoemen, welke verbanden we leggen, wat vanzelfsprekend lijkt
- taal creëert dus ook blinde vlekken
↳ Retorische blik is de rode draad doorheen de cursus
1.1 Intro: onze bril op de wereld
Voorbeeld 1: Dit is water/ This is water (David Foster Wallace)
- de meest vanzelfsprekende realiteiten zijn vaak het moeilijkst om te zien
- mensen leven in gewoontes, overtuigingen en interpretatiekaders → kaders lijken natuurlijk ≠ altijd
Leren hoe je denkt:
- onderwijs ≠ enkel over kennis opnemen → gaat ook over bewust leren nadenken
- niet de capaciteit om te denken staat centraal, maar de keuze waarover je nadenkt
- aandacht richten is belangrijk
- onderwijs ≠ indoctrinatie
Frames:
- dezelfde gebeurtenis kan anders geïnterpreteerd worden afhankelijk van het frame
- atheïst en gelovige geven dezelfde ervaring andere betekenis: toeval ↔ goddelijke tussenkomst
Retorische analyse begint bij zelfreflectie
↳ je onderzoekt niet alleen taal van anderen, maar ook eigen vanzelfsprekendheden en blinde vlekken
Voorbeeld 2: On looking/ Met andere ogen (Alexandra Horowitz)
- verschillende mensen kijken anders naar hetzelfde fenomeen
- opleiding, discipline en ervaring bepalen waar iemand aandacht voor heeft
- experts kunnen dieper kijken, maar missen soms andere aspecten
- bv. bioloog kijkt anders dan een geoloog, socioloog kijkt anders dan een kunstenaar...
Déformation professionnelle = neiging om wereld vooral te bekijken vanuit eigen functie, beroep, discipline
Discipline = taal:
- elke discipline gebruikt eigen begrippen en jargon
- de taal van een discipline stuurt dus ook de blik
Manier van zien is ook manier van niet-zien → focus op object A betekent dat B minder zichtbaar wordt
Voorbeeld 3: kaarten als representaties
- representatie is voorstelling van de werkelijkheid
- kaarten lijken objectief, maar zijn altijd gemaakt vanuit keuzes
- wat wordt getoond/ weggelaten? voor wie is de kaart gemaakt? welk doel, welke waarden zitten erin?
- betekenis ontstaat door representatie: geschreven, gesproken, visuele, muzikale taal, beelden en symbolen
1
,Vorm en inhoud werken samen:
- niet enkel wat wordt getoond is belangrijk, ook hoe iets wordt getoond bepaalt betekenis
- bv. toeristische kaart is niet hetzelfde als een verkeerskaart
Representaties ≠ volledig neutraal → ze tonen de werkelijkheid vanuit een bepaald perspectief
Taal = perspectief
- taal bepaalt mee hoe we naar de wereld kijken en stuur aandacht
- bv. migratiecrisis: nadruk op crisis, gevaar, druk→ migratie verschijnt sneller als bedreiging
- bv. leerwinst: nadruk op meten, vooruitgang, prestatie → onderwijs sneller als iets dat meetbaar moet
Woorden ≠ neutraal → woorden dragen perspectieven, waarden en frames mee
1.1.1 Retorische analyse
Onderzoeken hoe taal, beelden, symbolen en verhalen perspectieven creëren en mensen overtuigen
- welke woorden worden gekozen? welk perspectief geeft de taal? welke verhalen worden verteld?
- wat wordt zichtbaar of onzichtbaar? hoe werken vorm en inhoud samen?
- hoe worden mensen overtuigd of verleid? welke expliciete of verborgen boodschappen zitten erin?
Retorische analyse van culturele narratieven = begrijpen van mijn eigen en andermans manier van kijken door
taal, en in staat zijn om die blik op de wereld via analyse bij te stellen
1.2 Retoriek en verhaal: voorbij negatieve definities
Retorische theorie
- onderzoekt overtuiging door taal
- hoe brengen we mensen tot een bepaald geloof?
- hoe worden argumenten, emoties, beelden en geloofwaardigheid ingezet?
Narratieve theorie
- onderzoekt betekenisgeving via verhalen
- hoe geven mensen betekenis aan gebeurtenissen? welke verhalen sturen hoe mensen naar wereld kijken?
Voorbij negatieve definities gaan = retoriek niet alleen zien als manipulatie
1.2.1 Retoriek als ‘vuil spel’ of ‘vuile taal’
Retoriek heeft vaak een negatieve betekenis:
- manipulatie, lege woorden, taaltrucs
- onoprechte communicatie, misleiding, vuil spel in debatten
Typische tegenstelling: ‘Jij bent retorisch, ik ben oprecht’
- ander gebruikt drogredeneringen, argumenteert slecht, zit vol vooroordelen
- ikzelf ben rationeel, helder en objectief
Self-affirmation theory = mensen beschermen hun zelfbeeld als goede, morele en rationele personen
Gevolg:
- we zien sneller de retoriek van anderen en minder snel onze eigen retoriek
- we denken sneller dat onze eigen taal neutraal of eerlijk is
2
,1.2.2 Stigma rond retoriek: waar komt die slechte reputatie vandaan?
Historische basis:
- spanning tussen Plato en Socrates tegenover de sofisten
- sofisten vaak negatief voorgesteld in Plato’s dialogen: taaltrucs gebruiken, overtuigen zonder waarheid,
publieke opinie bespelen, mensen leren winnen in debat
Sofisten = rondreizende leraren die tegen betaling mensen leerden spreken en overtuigen in openbaar
Doxa = publieke opinie, mening, wat mensen geloven
Episteme = ware kennis, kennis gericht op waarheid
Tegenstelling:
- sofisten: doxa, overtuiging, publieke opinie
- Plato: episteme, waarheid, filosofische kennis
Demagogie = het volk manipuleren via simplificatie, emoties of vijandbeelden
↳ centrale vraag: gaat taal over waarheid zoeken of over overtuigen?
Aristoteles
- leerling van Plato, maar positiever over retoriek → nuanceert het
- retoriek volgens Aristoteles: techniek om goed te spreken, te debatteren en te overtuigen
Civieke invulling:
- retoriek hoort bij burgerschap; goede burger moet kunnen deelnemen aan publiek debat
- overtuigen is nodig in een democratie
Retoriek ≠ automatisch slecht
↳ gaat om beschikbare middelen gebruiken om in concrete situatie te overtuigen (verder les 2)
1.2.3 Verwarring rond retoriek
Retoriek kan verschillende dingen betekenen
Retoriek Betekenis
als doen spreken, schrijven, argumenteren, overtuigen
als studie analyseren hoe overtuiging werkt, onderzoeken hoe taal
perspectieven creëert
als negatieve taal manipulatie, misleiding, demagogie, propaganda
als positieve/ verbindende taal goed argumenteren, mensen verbinden, democratisch debat
mogelijk maken, misverstanden wegnemen
1.2.4 Meerdere betekenissen volgens Wayne C. Booth
Wayne Booth onderscheidt vier betekenissen van retoriek
Sub-rhetoric:
- retoriek gebruiken voor eigenbelang/ antisociale doelen
- manipulatie, liegen, eigen gewin, verbinding verbreken, vuile taal
- bv. iemand gebruikt angst of leugens om anderen tegen een groep op te zetten
3
, Mere rhetoric:
- oprechte verkoop van een zaak of standpunt
- iemand wil overtuigen, niet noodzakelijk leugenachtig → gewone overtuiging/ promotie
- bv. reclame die je wil overtuigen om naar een winkel te gaan
Rhetoric-B:
- zoeken of bedenken van de best mogelijke middelen tot overtuiging
- argumenten en woorden kiezen
- emoties aanspreken, publiek inschatten, discours opbouwen
- bv. nadenken over hoe je een overtuigende presentatie opbouwt
Rhetoric-A:
- hoogste vorm bij Booth
- kritisch onderzoeken van doelen, waarden en motivaties in dialoog
- zelfreflectie, luisteren, misverstanden wegnemen, kritisch nadenken over eigen waarden en doelen
Listening rhetoric = retoriek die inzet op luisteren, begrijpen en herstellen van misverstanden
1.2.5 Verhalen/ narratieven
Narratief = verhaal waarmee mensen gebeurtenissen betekenis geven
Mensen als verhalenvertellers:
- mensen plaatsen gebeurtenissen in een verhaal → verhalen helpen om betekenis te geven
- verhalen overtuigen vaak door herkenbaarheid en waarachtigheid
- verhalen werken niet altijd via strikte logica, maar via een aannemelijk plot
Verhalen in conflicten
Verhalen kunnen conflicten voeden
- bv. samenzweringstheorieën (in les 3), antisemitisme, racisme, islamofobie, seksisme
- groepen worden voorgesteld als goed of slecht → ‘de ander’ wordt vastgezet in een negatief verhaal
- vastgeroeste/ ontspoorde verhalen maken moeilijk om anders kijken, kunnen leiden tot haatspraak/ geweld
Verhaal als gevolg én motor:
- als gevolg: verhalen ontstaan uit bestaande geschiedenis, opvattingen en groepsdynamieken
- bv. racistisch verhaal ontstaat niet zomaar, maar vanuit bestaande angsten, ideeën, groepsbeelden...
- als motor: verhalen sturen daarna hoe mensen handelen en naar anderen kijken
- verhalen construeren een kijk op realiteit; hoe mensen de werkelijkheid begrijpen
- die kijk kan bestaande machtsverhoudingen bevestigen/ versterken (groep a is normaal, groep b probleem)
Verhalen kunnen ook positief werken
bv. #MeToo maakte onzichtbare ervaringen zichtbaar (in les 3)
Denken in en met verhalen
Mensen gebruiken verhalen in verschillende situaties:
- literaire teksten interpreteren, nieuwsberichten begrijpen, conversaties voeren
- getuigen in de rechtbank, verleden herinneren, herkenbare scripts volgen
1.3 Enkele constructieve perspectieven
4
LES 1 – Door een Andere Bril ................................................................................................................. 1
1. Door een andere bril ................................................................................................................................... 1
1.1 Intro: onze bril op de wereld ...................................................................................................................... 1
1.2 Retoriek en verhaal: voorbij negatieve definities ....................................................................................... 2
1.3 Enkele constructieve perspectieven............................................................................................................ 4
LES 2 – Taal en Retoriek ......................................................................................................................... 7
2. Taal en retoriek ........................................................................................................................................... 7
2.1 Ontstaan en evolutie van retoriek ............................................................................................................... 8
2.2 Taal in politiek: retorische middelen ........................................................................................................ 11
2.3 Framing .................................................................................................................................................... 11
Les 3 – Verhalen en Ideologie ............................................................................................................... 14
3. Intro .......................................................................................................................................................... 14
3.1 De narratieve wending in de sociale en humane wetenschappen ............................................................. 14
3.2 Verhaalanalyse ......................................................................................................................................... 16
3.3 Lyotard en grote verhalen......................................................................................................................... 16
3.4 Roland Barthes en mythe ......................................................................................................................... 17
3.5 Crisisverhalen ........................................................................................................................................... 18
Les 4 – Overtuigend Schrijven ............................................................................................................... 20
4. Meervoudige geletterdheden .................................................................................................................... 20
5. Les 5 – Niet kennen .................................................................................................................................. 20
LES 6 – Drogredeneringen..................................................................................................................... 20
6. Publieke sfeer en drogredeneringen ......................................................................................................... 20
6.1 Wat zijn drogredeneringen? ..................................................................................................................... 20
6.2 Drogredeneringen en cognitieve bias ....................................................................................................... 21
6.3 Drogredeneringen analyseren ................................................................................................................... 22
6.4 Drogredeneringen en retoriek ................................................................................................................... 23
6.5 Soorten drogredeneringen ........................................................................................................................ 24
LES 7: Conflicten & Geweldloze Communicatie .................................................................................. 25
7. Ruzie en taalgebruik ................................................................................................................................. 25
7.1 Competitief en coöperatief taalgebruik .................................................................................................... 25
7.2 Wat zijn conflicten?.................................................................................................................................. 26
7.3 Analyse van conflicten ............................................................................................................................. 27
7.4 Geweldloze communicatie/ Non-violent communication ........................................................................ 30
7.5 Identificatie en luisteren ........................................................................................................................... 31
LES 8 – Propaganda ............................................................................................................................... 31
8. Propaganda ............................................................................................................................................... 31
8.1 Iets bestempelen als propaganda .............................................................................................................. 31
8.2 Propaganda: poging tot definitie .............................................................................................................. 31
8.3 Propaganda en massa-communicatie........................................................................................................ 36
8.4 Propaganda: taaltechnieken ...................................................................................................................... 37
LES 9 – Retoriek in onderwijs – case: de Vlaamse canon ..................................................................... 39
,9. Retoriek in onderwijs ............................................................................................................................... 39
9.1 Onderwijs en natie .................................................................................................................................... 39
LES 10 – Retoriek in cultuur en beleid .................................................................................................. 40
10. Retoriek in cultuur en beleid .................................................................................................................... 40
10.1 Kunst en maatschappelijke rol ................................................................................................................. 40
10.2 Participatie als welfare word .................................................................................................................... 40
10.3 Cultuurbeleid en subsidiërende overheid ................................................................................................. 41
10.4 Toolkitmentaliteit en advocacy trap ......................................................................................................... 41
10.5 Centrale spanning ..................................................................................................................................... 41
LES 11 – Retoriek in verzet ................................................................................................................... 42
11. Retoriek in verzet ..................................................................................................................................... 42
11.1 Huidige protestbewegingen ...................................................................................................................... 42
11.2 Kleine geschiedenis van verzet ................................................................................................................ 43
11.3 Framing en protest .................................................................................................................................... 44
,LES 1 – DOOR EEN ANDERE BRIL
1. Door een andere bril
Retorische blik = leren kijken naar hoe taal, beelden, symbolen en verhalen onze kijk op de wereld vormen
Taal is niet zomaar een spiegel van de werkelijkheid:
- bepaalt mee wat we zien, hoe we iets benoemen, welke verbanden we leggen, wat vanzelfsprekend lijkt
- taal creëert dus ook blinde vlekken
↳ Retorische blik is de rode draad doorheen de cursus
1.1 Intro: onze bril op de wereld
Voorbeeld 1: Dit is water/ This is water (David Foster Wallace)
- de meest vanzelfsprekende realiteiten zijn vaak het moeilijkst om te zien
- mensen leven in gewoontes, overtuigingen en interpretatiekaders → kaders lijken natuurlijk ≠ altijd
Leren hoe je denkt:
- onderwijs ≠ enkel over kennis opnemen → gaat ook over bewust leren nadenken
- niet de capaciteit om te denken staat centraal, maar de keuze waarover je nadenkt
- aandacht richten is belangrijk
- onderwijs ≠ indoctrinatie
Frames:
- dezelfde gebeurtenis kan anders geïnterpreteerd worden afhankelijk van het frame
- atheïst en gelovige geven dezelfde ervaring andere betekenis: toeval ↔ goddelijke tussenkomst
Retorische analyse begint bij zelfreflectie
↳ je onderzoekt niet alleen taal van anderen, maar ook eigen vanzelfsprekendheden en blinde vlekken
Voorbeeld 2: On looking/ Met andere ogen (Alexandra Horowitz)
- verschillende mensen kijken anders naar hetzelfde fenomeen
- opleiding, discipline en ervaring bepalen waar iemand aandacht voor heeft
- experts kunnen dieper kijken, maar missen soms andere aspecten
- bv. bioloog kijkt anders dan een geoloog, socioloog kijkt anders dan een kunstenaar...
Déformation professionnelle = neiging om wereld vooral te bekijken vanuit eigen functie, beroep, discipline
Discipline = taal:
- elke discipline gebruikt eigen begrippen en jargon
- de taal van een discipline stuurt dus ook de blik
Manier van zien is ook manier van niet-zien → focus op object A betekent dat B minder zichtbaar wordt
Voorbeeld 3: kaarten als representaties
- representatie is voorstelling van de werkelijkheid
- kaarten lijken objectief, maar zijn altijd gemaakt vanuit keuzes
- wat wordt getoond/ weggelaten? voor wie is de kaart gemaakt? welk doel, welke waarden zitten erin?
- betekenis ontstaat door representatie: geschreven, gesproken, visuele, muzikale taal, beelden en symbolen
1
,Vorm en inhoud werken samen:
- niet enkel wat wordt getoond is belangrijk, ook hoe iets wordt getoond bepaalt betekenis
- bv. toeristische kaart is niet hetzelfde als een verkeerskaart
Representaties ≠ volledig neutraal → ze tonen de werkelijkheid vanuit een bepaald perspectief
Taal = perspectief
- taal bepaalt mee hoe we naar de wereld kijken en stuur aandacht
- bv. migratiecrisis: nadruk op crisis, gevaar, druk→ migratie verschijnt sneller als bedreiging
- bv. leerwinst: nadruk op meten, vooruitgang, prestatie → onderwijs sneller als iets dat meetbaar moet
Woorden ≠ neutraal → woorden dragen perspectieven, waarden en frames mee
1.1.1 Retorische analyse
Onderzoeken hoe taal, beelden, symbolen en verhalen perspectieven creëren en mensen overtuigen
- welke woorden worden gekozen? welk perspectief geeft de taal? welke verhalen worden verteld?
- wat wordt zichtbaar of onzichtbaar? hoe werken vorm en inhoud samen?
- hoe worden mensen overtuigd of verleid? welke expliciete of verborgen boodschappen zitten erin?
Retorische analyse van culturele narratieven = begrijpen van mijn eigen en andermans manier van kijken door
taal, en in staat zijn om die blik op de wereld via analyse bij te stellen
1.2 Retoriek en verhaal: voorbij negatieve definities
Retorische theorie
- onderzoekt overtuiging door taal
- hoe brengen we mensen tot een bepaald geloof?
- hoe worden argumenten, emoties, beelden en geloofwaardigheid ingezet?
Narratieve theorie
- onderzoekt betekenisgeving via verhalen
- hoe geven mensen betekenis aan gebeurtenissen? welke verhalen sturen hoe mensen naar wereld kijken?
Voorbij negatieve definities gaan = retoriek niet alleen zien als manipulatie
1.2.1 Retoriek als ‘vuil spel’ of ‘vuile taal’
Retoriek heeft vaak een negatieve betekenis:
- manipulatie, lege woorden, taaltrucs
- onoprechte communicatie, misleiding, vuil spel in debatten
Typische tegenstelling: ‘Jij bent retorisch, ik ben oprecht’
- ander gebruikt drogredeneringen, argumenteert slecht, zit vol vooroordelen
- ikzelf ben rationeel, helder en objectief
Self-affirmation theory = mensen beschermen hun zelfbeeld als goede, morele en rationele personen
Gevolg:
- we zien sneller de retoriek van anderen en minder snel onze eigen retoriek
- we denken sneller dat onze eigen taal neutraal of eerlijk is
2
,1.2.2 Stigma rond retoriek: waar komt die slechte reputatie vandaan?
Historische basis:
- spanning tussen Plato en Socrates tegenover de sofisten
- sofisten vaak negatief voorgesteld in Plato’s dialogen: taaltrucs gebruiken, overtuigen zonder waarheid,
publieke opinie bespelen, mensen leren winnen in debat
Sofisten = rondreizende leraren die tegen betaling mensen leerden spreken en overtuigen in openbaar
Doxa = publieke opinie, mening, wat mensen geloven
Episteme = ware kennis, kennis gericht op waarheid
Tegenstelling:
- sofisten: doxa, overtuiging, publieke opinie
- Plato: episteme, waarheid, filosofische kennis
Demagogie = het volk manipuleren via simplificatie, emoties of vijandbeelden
↳ centrale vraag: gaat taal over waarheid zoeken of over overtuigen?
Aristoteles
- leerling van Plato, maar positiever over retoriek → nuanceert het
- retoriek volgens Aristoteles: techniek om goed te spreken, te debatteren en te overtuigen
Civieke invulling:
- retoriek hoort bij burgerschap; goede burger moet kunnen deelnemen aan publiek debat
- overtuigen is nodig in een democratie
Retoriek ≠ automatisch slecht
↳ gaat om beschikbare middelen gebruiken om in concrete situatie te overtuigen (verder les 2)
1.2.3 Verwarring rond retoriek
Retoriek kan verschillende dingen betekenen
Retoriek Betekenis
als doen spreken, schrijven, argumenteren, overtuigen
als studie analyseren hoe overtuiging werkt, onderzoeken hoe taal
perspectieven creëert
als negatieve taal manipulatie, misleiding, demagogie, propaganda
als positieve/ verbindende taal goed argumenteren, mensen verbinden, democratisch debat
mogelijk maken, misverstanden wegnemen
1.2.4 Meerdere betekenissen volgens Wayne C. Booth
Wayne Booth onderscheidt vier betekenissen van retoriek
Sub-rhetoric:
- retoriek gebruiken voor eigenbelang/ antisociale doelen
- manipulatie, liegen, eigen gewin, verbinding verbreken, vuile taal
- bv. iemand gebruikt angst of leugens om anderen tegen een groep op te zetten
3
, Mere rhetoric:
- oprechte verkoop van een zaak of standpunt
- iemand wil overtuigen, niet noodzakelijk leugenachtig → gewone overtuiging/ promotie
- bv. reclame die je wil overtuigen om naar een winkel te gaan
Rhetoric-B:
- zoeken of bedenken van de best mogelijke middelen tot overtuiging
- argumenten en woorden kiezen
- emoties aanspreken, publiek inschatten, discours opbouwen
- bv. nadenken over hoe je een overtuigende presentatie opbouwt
Rhetoric-A:
- hoogste vorm bij Booth
- kritisch onderzoeken van doelen, waarden en motivaties in dialoog
- zelfreflectie, luisteren, misverstanden wegnemen, kritisch nadenken over eigen waarden en doelen
Listening rhetoric = retoriek die inzet op luisteren, begrijpen en herstellen van misverstanden
1.2.5 Verhalen/ narratieven
Narratief = verhaal waarmee mensen gebeurtenissen betekenis geven
Mensen als verhalenvertellers:
- mensen plaatsen gebeurtenissen in een verhaal → verhalen helpen om betekenis te geven
- verhalen overtuigen vaak door herkenbaarheid en waarachtigheid
- verhalen werken niet altijd via strikte logica, maar via een aannemelijk plot
Verhalen in conflicten
Verhalen kunnen conflicten voeden
- bv. samenzweringstheorieën (in les 3), antisemitisme, racisme, islamofobie, seksisme
- groepen worden voorgesteld als goed of slecht → ‘de ander’ wordt vastgezet in een negatief verhaal
- vastgeroeste/ ontspoorde verhalen maken moeilijk om anders kijken, kunnen leiden tot haatspraak/ geweld
Verhaal als gevolg én motor:
- als gevolg: verhalen ontstaan uit bestaande geschiedenis, opvattingen en groepsdynamieken
- bv. racistisch verhaal ontstaat niet zomaar, maar vanuit bestaande angsten, ideeën, groepsbeelden...
- als motor: verhalen sturen daarna hoe mensen handelen en naar anderen kijken
- verhalen construeren een kijk op realiteit; hoe mensen de werkelijkheid begrijpen
- die kijk kan bestaande machtsverhoudingen bevestigen/ versterken (groep a is normaal, groep b probleem)
Verhalen kunnen ook positief werken
bv. #MeToo maakte onzichtbare ervaringen zichtbaar (in les 3)
Denken in en met verhalen
Mensen gebruiken verhalen in verschillende situaties:
- literaire teksten interpreteren, nieuwsberichten begrijpen, conversaties voeren
- getuigen in de rechtbank, verleden herinneren, herkenbare scripts volgen
1.3 Enkele constructieve perspectieven
4
