sociale psychologie (2)
HS 1: inleiding sociale psychologie
1.1 WAT IS SOCIALE PSYCHOLOGIE?
sociale psychologie = wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop gedachten, gevoelens
en gedragingen beïnvloed worden door anderen
• gedrag = wat mensen daadwerkelijk doen en objectief gemeten kan worden
• onderscheid sociale psychologie met andere disciplines:
o sociale focus: specifieke focus op invloed van anderen als verklaring
o psyche: interesse is uitkomst van psychologische processen
invloed van anderen…
…die fysiek aanwezig zijn vb: niet kunnen opletten omdat iemand met pen speelt
…die in gedachten aanwezig zijn vb: door ruzie met lief zijn jouw gedachten niet bij de les
…die geïmpliceerd aanwezig zijn • vaak onbewust
• wat je doorheen de jaren hebt geïnternaliseerd
• sociale imprint (bv. thuiscontext)
vb: normen en waarden rond onderwijs thuis -> ouders hechten
belang aan opleiding -> kind let beter op in de les
(!) maar weinig menselijk gedrag wordt niet beïnvloed door sociale omgeving
(zelfs ademen is sociaal gekleurd: dat je ademt is niet sociaal maar hoe je ademt wel)
1.2 VERKLARINGSNIVEAUS IN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE
verklaringsniveau = concepten, mechanismen, taal gebruikt om een fenomeen te verklaren
1
,sociale psychologie (2)
1 intra- microniveau • individueel niveau: processen binnen de persoon
persoonlijk persoon in • hoe je zelf denkt, voelt, … over dingen
context • ook deels cultureel meegegeven via opvoeding, stereotypen,
ervaringen maar in dit niveau gaat het over individuele
omgang hiermee (verzetten of toepassen)
o DUS: het is niet omdat er bep. beelden bestaan, dat
jij dat als persoon ook geïnternaliseerd hebt
vb: stereotypen over vrouwen/ouderen sturen je oordeel over de
kwaliteiten van de kandidaat
2 inter- microniveau • hoe anderen – in zelfde situatie (geïmpliceerd) aanwezig –
persoonlijk relaties jou beïnvloeden in beslissingen, gedrag, denken
• interacties, relaties, situaties
vb: een opmerking van een student naast je activeerde een
stereotype
3 positioneel mesoniveau • samenstelling van groep kan beslissing beïnvloeden
groepen • status persoon, groepslidmaatschap, groepsrelaties
vb: samenstelling van bedrijf maakt vrouwen/ouderen
meer/minder welkom
4 ideologisch macroniveau • wetgeving en cijfers (bv. over discriminatie)
cultureel • denkbeelden en ideologieën aanwezig in maatschappij
• rol van algemene opvattingen en ideeën, culturele
betekenissen en praktijken
vb: de samenleving typeert vrouwen en mannen zodanig dat ze
voor sommige rollen ongeschikt lijken
OPGELET: al deze niveaus van verklaring zijn waar en relevant
• reductionisme = proberen het hele fenomeen terug te brengen tot één enkel niveau van
verklaring (“explanation of a phenomenon in terms of the language and concepts of a lower level
of analysis, usually with a loss of explanatory power”)
o kijken naar één verklaringsniveau voor een studie is verkeerd: altijd meerdere mogelijk
o men weet niet of gevonden niveau van verklaring het belangrijkste niveau is
o vaak enkel aandacht voor het eerste niveau omdat deze het eenvoudigst te bestuderen is
o interventie ontwikkelen op dat niveau dat de meeste variantie verklaart
VOORBEELD: discriminatie op de arbeidsmarkt
je hebt een vacature voor leidinggevende, welke kandidaat neem je aan voor leidinggevende functie?
— kandidaat A: oudere vrouw
— kandidaat B: jongere man
keuze beïnvloed door (reactie tegen) stereotypen over mannen/vrouwen, jongeren/ouderen?
—> onderzoek literatuur: vaker mannelijke kandidaat verkozen voor leidinggevende functies
(onafh. van wie de beoordelaar is)
(1) intrapersoonlijk
o mate waarin je zelf bepaalt welke eigenschappen of kenmerken iemand geschikt
maken voor leidinggevende functie
o stereotypen kleuren je oordeel over persoon
§ vrouw: vriendelijk, zorgend, passief, zwak
§ man: competent, sterk, dominant, agressief
o stereotypen op 2 dimensies: competentie (mannen ↑) en warmte (vrouwen ↑)
2
,sociale psychologie (2)
o stereotypen kleurden mogelijk (bewust of onbewust) je keuze OF je kennis over die
stereotypen en ev. feministische idealen maakten net dat je er bewust tegenin ging
(= reactieve keuze)
o wat met vrouwelijke leidinggevende rollen?
§ tegenstrijdige resultaten: studies die tonen dat vrouwen sneller geselecteerd
worden vs studies die nog steeds voorkeur voor mannen vinden
§ soms “glass escalator”: het fenomeen waarbij mannen in door vrouwen
gedomineerde beroepen (verpleging, onderwijs, sociaal werk) versnelde
promoties en snellere loopbaanontwikkeling naar leidinggevende posities
ervaren in vergelijking met hun vrouwelijke tegenhangers
- mannen vallen meer op in domeinen die meer vrouwelijk zijn,
waardoor ze alsnog meer kans maken geselecteerd te worden
(2) interpersoonlijk
o als omgeving de stereotypen relevant maakt, zullen ze meer doorwegen in je oordeel
o wat anderen zeggen en doen heeft een impact op hoe je zelf situatie beoordeelt
o vb. voorzitter van sollicitatiecommissie maakt een seksistische opmerking
o uit onderzoek blijkt dat invloed van opmerking afh. is van beeld van interviewer
§ negatief verband: hoe positiever jouw beeld van de interviewer, hoe kleiner
de kans dat je de sollicitant geschikt acht voor de baan (en omgekeerd)
§ verklaring via inschatting competentie sollicitant
§ DUS: belang van samenstelling beoordelingscommissie
- goede verdeling van gender, culturele achtergrond, …
- of op voorhand objectieve beoordelingscriteria opstellen
(3) positioneel
o vertegenwoordiging van groepen in bep. context
o formulering vacature beïnvloedt welke mensen je aantrekt
o vb: in een jonge startup zal een oudere kandidaat mogelijk minder kans maken of zelf
afhaken, in een IT-bedrijf zullen vrouwen zich minder snel aanmelden
(4) ideologisch
o positie van vrouwen is beter in samenlevingen met een minder seksistische ideologie
o twee maten voor positie vrouwen:
§ gender empowerment index (macht): deelname aan economie en politiek
3
,sociale psychologie (2)
§ gender development index (ontwikkeling): levensverwachting en -
standaard, scholing
o onderscheid: vijandig seksisme vs welwillend seksisme
§ vijandig seksisme: overduidelijk negatieve uitspraken
- vb: “vrouwen zijn geneigd om problemen op het werk te overdrijven”,
“vrouwen zijn snel op hun tenen getrap”, “vrouwen zijn uit op macht’
§ welwillend seksisme: positieve denkbeelden die op subtiele manier
weergeven dat vrouwen op bep. domeinen minder competent of stevig zijn
(paternalistische ideeën), “verpakte” seksistische opmerkingen die op het
eerste zicht niet zo negatief klinken, meer warmte maar minder competentie
- vb: “vrouwen hebben een meer verfijnde smaak dan mannen”,
“vrouwen moeten door mannen worden gekoesterd en beschermd”,
“vrouwen hebben iets puurs dat maar weinig mannen hebben”
o positief gecorreleerd: naarmate iemand meer akkoord gaat met welwillend seksisme,
zal men ook meer akkoord gaan met vijandig seksisme
o in samenlevingen met seksistische ideeën hebben vrouwen ook minder vaak een
leidinggevende functie
§ in landen met lagere indexen scoren inwoners hoger op seksisme
§ DUS: verband tussen ideologisch niveau – intrapersoonlijk niveau
OEFENING: welk verklaringsniveau?
• ppn vullen meting van vijandig seksisme is
o bv. “vrouwen overdrijven problemen die zij hebben op het werk”, “vrouwen zijn te snel
beledigd”, “vrouwen interpreteren onschuldige opmerkingen als seksisme”
• ppn beoordelen CV voor een leidinggevende functie van ‘Christine’ of ‘Christopher’
• vraag: hoe geschikt is deze persoon voor de functie?
• resultaat: verband keert om
o voor ‘Christine’ is vijandig seksisme van ppn gerelateerd aan lagere geschiktheid
o voor ‘Christopher’ is vijandig seksisme van ppn gerelateerd aan hogere geschiktheid
• verklaringsniveau: intrapersoonlijk
o meting op individueel niveau: mate waarin ppn vijandig seksisme (= ideologisch)
geïnternaliseerd heeft
1.3 METHODEN
sociale psychologie gaat over sociale invloed op gevoelens, gedachten, gedrag
• experimentele methode kan causaliteit aantonen
• steeds meer aandacht voor ook andere methoden:
o niet altijd mogelijk om variabelen te manipuleren
o soms interessanter om natuurlijke context te gebruiken (cf. ecologische validiteit)
1.3.1 experimenten
• voorbeeld experiment: worden mensen hulpvaardiger als ze zich goed voelen?
o OV: compliment geven vs kritiek geven
§ meerdere condities: vaak experimentele conditie vs controle conditie
§ ppn random toewijzen, om rekening te houden met storende variabelen
o AV: hoeveel papieren rapen vrouwelijke psychologiestudenten op als een medewerker
een hele map vol papieren laat vallen bij het langslopen? (= psychologische processen)
o resultaten:
§ als ppn compliment kregen, raapten ze gemiddeld 5 papieren op
§ als ppn kritiek kregen, raapten ze gemiddeld 1 papier op
4
,sociale psychologie (2)
1.3.1.1 kwaliteit methoden – validiteit
interne = kun je het resultaat dat je meet toeschrijven aan de OV?
validiteit • vb: waren ze hulpvaardiger omdat ze zich goed voelden? -> kan bv. ook te maken
hebben met idee dat helpen als beschamend of neerbuigend ervaren wordt…
• MAAR: wat met je neutraal voelen? of is er een storende variabele, zoals meer
hulpvaardige mensen in de ene dan de andere conditie?
o DUS: belang van neutrale controleconditie: ligt het aan positief efect van
compliment of negatief efect van kritiek? (vnl. efect kritiek)
• = experimental realism: psychologische impact van manipulaties in experiment
externe = mate waarin je resultaten kan generaliseren en toepassen in andere contexten
validiteit • vb: zijn de resultaten van vrouwelijke psychologiestudenten veralgemeenbaar
naar de populatie? en zou hetzelfde gebeuren in een dagelijkse situatie?
• belang van replicatie (met andere context, andere personen, …)
• cf. reductionisme
• = mundane realism: gelijkenis tussen omstandigheden in experiment en
omstandigheden in dagelijks leven
1.3.1.2 laboratorium-experimenten vs veld-experimenten
laboratorium- • hoge interne validiteit, lage externe validiteit
experimenten o contrast tussen experimentele groep en controle groep
o ppn random toegewezen aan condities
§ efect uit experimentele manipulatie, niet uit groepsverschillen
§ zo veel mogelijk potentiële confounding variabelen controleren
• gevaar voor reductionisme (fenomeen verengen tot gemanipuleerde variabele)
• ook kans op demand characteristics (“subject eKects”): beperking van
spontaan gedrag
o NIET: “neem deel aan studie over hulpvaardigheid”
o oplossing: doel van studie geheim houden voor ppn en zelfs proefleider
o cf. Zimbardo prison experiment: toewijzing condities problematisch
veld- • lage interne validiteit, hoge externe validiteit
experimenten • minder controle op storende factoren door condities in een realistische situatie
o bv. bias in rekrutering (vb: scholen die bereid zijn mee te werken aan een
onderzoek naar diversiteit staan hier sws al meer voor open)
• gevaar voor antwoordtendenzen
• vb: studie sherif over intergroepsgedrag: jongens uitgenodigd voor zomerkamp,
toegewezen aan verschillende groepen, competitieve taken uitvoeren,
resultaat: in-group favoritism
• goed om spontaan gedrag in natuurlijke context te observeren
• als zonder manipulatie: behorend tot groep van non-experimentele methoden
o onderzoeker is volledig onzichtbaar
o onderzoeker is volledig participant van het gedrag (stiekem observeren)
subject eKects efecten die niet spontaan zijn, vanwege vraagkarakteristieken en/of deelnemers
die de proefleider willen plezieren (of net tegenwerken)
demand kenmerken van het experiment die een bep. respons lijken te ‘eisen’
characteristics
experimenter efecten geproduceerd of beïnvloed door aanwijzingen voor de onderzochte
eKects hypothesen, onbedoeld gecommuniceerd door de proefleider
• kan geminimaliseerd worden door “dubbelblinde procedure”
• dubbelblind = procedure om efecten van proefleider te verminderen, waarbij
de proefleider zich niet bewust is van de experimentele omstandigheden
5
,sociale psychologie (2)
1.3.2 surveys
• voorbeeld survey: discrimantie ervaringen van moslims in verschillende Europese steden:
in welke mate ervaren zij discriminatie en in hoeverre is dat obv hun religie?
o discriminatie, gender, religie zijn niet te manipuleren
o veel fenomen in sociale psychologie hebben te maken met sociale identiteiten
• ervaring, voorlopers, gevolgen van reële situaties onderzoeken
• correlationeel: via vragenlijst zoeken naar verbanden tussen variabelen
• in mate van mogelijke statistisch controleren voor storende variabelen
1.3.3 archiefonderzoek
archiefonderzoek = niet-experimentele methode waarbij gegevens of rapporten van gegevens worden
verzameld die door anderen zijn verzameld: kijken naar dingen die al bestaan
• vaak gebruikt om vergelijkingen te maken tussen verschillende culturen en landen
• vooral interessant om ideologisch en positioneel verklaringsniveau te onderzoeken
• onderzoek naar culturele producten of maatschappelijke ontwikkelingen
o …of culturele producten samenhangen met gedrag
§ vb: vormen of weerspiegelen kinderboeken het emotionele repertoire?
o …of ontwikkelingen op grotere schaal samenhangen met gedrag
§ vb: hangt inkomensherverdeling samen met geluk?
• (+) laat toe de buitenste schil (reële sociale context) te bestuderen en mogelijke invloed ervan
op mensen
• vaak vooronderzoek, verder opgevolgd door surveys
1.3.4 interviews en focusgroepen
• voorbeeld focusgroep: hoe kunnen we de veerkracht van vluchtelingengezinnen begrijpen tegen
de achtergrond van gezinsrelaties en relaties met hulpverleners? gesprek met gezinnen en
hulpverleners
• (+) interessant om fenomeen in de diepte doorgronden
o (+) bruikbaar indien nog geen informatie over onderwerp
o (+) inhoud genereren, diepgang, reële situaties
• (-) kleine steekproef, invloed onderzoeker
1.3.5 observatiestudies
• voorbeeld observatiestudie: welke koppelinteracties voorspellen tevredenheid met de relatie?
hoe ziet een goede relatie eruit?
• (+) informatie over interacties tussen mensen
• (+) informatie over zowel verbaal als non-verbaal gedrag
• (-) kleine steekproef, correct coderen is complex en arbeidsintensief (niet voor grote groepen)
1.3.6 case studies
case studie = volgen van een individu of groep om een bep. omstandigheid of gebeurtenis te beschrijven
(in-depth analysis of a single case)
• voorbeeld case studie: één of enkele gezinnen die aankomen in België volgen voor lange tijd
• diepgaande inkijk in reële situaties
• (-) invloed onderzoeker en niche: bevindingen moeilijk generaliseerbaar
6
,sociale psychologie (2)
1.3.7 (participatief) actieonderzoek
• voorbeeld participatief actie onderzoek: welke factoren dragen bij aan radicalisering?
samen met groep Brusselse jongeren en jeugdwerkers gesprekken en activiteiten ondernemen
• samen boek schrijven, toneelstuk opzetten, …
• andere relatie met ppn: ppn niet gezien als onderzoekssubject maar als gelijkwaardige
deelnemers aan het onderzoeksproces dankzij hun ervaringskennis over het thema
o (+) meer gelijkwaardigheid en wederkerigheid (⟷ epistemische onrechtvaardigheid1)
o (+) focus op sociale verandering
• (-) minder neutraliteit onderzoeker, geen controleconditie, complex en arbeidsintensief
1.3.8 meta-analyse
review, voor bep. onderzoeksvraag naar verschillende studies en onderzoeken kijken om verschillen en
gelijkenissen te ontdekken —> komen de resultaten overeen op vlak van dezelfde onderzoeksvraag —>
stand van zaken in literatuur formuleren
WELKE METHODE KIEZEN?
• elk sterktes en beperkingen
• keuze afh. van onderzoeksvraag: type data, methode, doel, …
• bewust zijn van wat wel en niet te concluderen valt
• combinatie van verschillende methoden om beperkingen te compenseren
1.4 ETHISCHE ASPECTEN VAN ONDERZOEK
1.4.1 ethiek in dataverzameling
• misleiding – zo weinig mogelijk, soms nodig (“deception”)
• informed consent – altijd voor start onderzoek
o bij misleiding opnieuw op einde studie: “dit was het opzet, ben je nog altijd akkoord?”
o respect voor privacy: data is confidentieel
o beschermen van rechten van participanten
o mogelijkheid om op elk moment te stoppen (zonder ppn onder druk te zetten)
• debriefing – na elke deelname aan onderzoek
o ervoor zorgen dat men het labo verlaat met verhoogd respect voor en begrip van sociale
psychologie
o gedetailleerde verklaring van experiment, breder theoretisch kader, toegepaste context
o soms kritiek dat geen enkele vorm van debriefing het gebruik van misleiding kan
verantwoorden omdat dit het menselijk vertrouwen schaadt
• onderzoeksopzet volledig uitleggen en verantwoorden
• aandacht welzijn ppn: begeleiding nodig achteraf?
o zowel fysiek als mentaal
American Psychological Association (APA): richtlijnen en ethische commissie
1
epistemische onrechtvaardigheid: situaties waarin de kennis, ervaringen, perspectieven van bep. individuen of groepen ten
onrechte worden miskend, gewantrouwd of uitgesloten; het is een vorm van onrechtvaardigheid waarbij machtsverhoudingen
bepalen wiens kennis als 'waar' of 'waardevol' wordt beschouwd, vaak ten nadele van kwetsbare groepen
7
,sociale psychologie (2)
1.4.2 ethiek in datarapportering
• onderzoeksfraude: data verzinnen of veranderen (cf. Diedrik Stapel – groot schandaal)
• fout van procedures, resultaten, … weergeven
o vb Milgram experiment: meer dan helft van ppn dacht dat studie niet echt was en degene
die wel dachten dat het echt was braken hun deelname af
• aandacht voor epistemische onrechtvaardigheid en auteurschap
1.5 THEORIEËN IN SOCIALE PSYCHOLOGIE
theorie = verzameling onderling verbonden concepten en principes die een fenomeen verklaren
veel sociaal-psychologische theorieën bevatten elementen van verschillende perspectieven
1.5.1 behavioristische theorieën
• radicaal behaviorisme: waarneembaar gedrag verklaren itv bekrachtigingsschema’s,
zonder beroep te doen op tussenliggende niet-waarneembare constructies
• neo-behaviorisme: waarneembaar gedrag verklaren itv contextuele factoren en tussenliggende
niet-waarneembare constructies zoals overtuigingen, gevoelens, motieven
o gedrag geassocieerd met positieve outcome wordt bekrachtigd: frequenter en sterker
o rol van situationele factoren zoals sociaal leren
1.5.2 cognitieve theorieën
• verklaringen van gedrag itv de manier waarop mensen hun ervaringen actief interpreteren en
representeren en vervolgens handelingen plannen
• bv. attributie theorieën: hoe verklaren mensen oorzaak van eigen gedrag en dat van anderen?
1.5.3 neurologische en biochemische theorieën
• onderzoek naar hersenactiviteit geassocieerd met sociale cognitie en sociaalpsychologische
processen en verschijnselen (lokaliseren van hersenregio’s betrokken bij sociaal gedrag)
1.5.4 evolutionaire theorieën
• evolutionaire psychologie = theoretische benadering die ‘nuttige’ psychologische
eigenschappen zoals geheugen, perceptie, taal verklaart als adaptaties door natuurlijke selectie
o evolutionaire sociale psychologie = een uitbreiding van de evolutionaire psychologie
die complex sociaal gedrag als adaptief beschouwt en het individu en de soort als geheel
helpt overleven
1.5.5 persoonlijkheid en individuele verschillen theorieën
• sociaal gedrag verklaren itv persoonlijkheid en indivduele verschillen hierin tussen mensen
• MAAR: weinig bewijs voor stabilie persoonlijkheidstrekken (invloed van situatie)
1.5.6 collectivistische theorieën
• focus op mensen als product van hun locatie in het geheel van sociale categorieën en groepen
waaruit de gemeenschap is opgebouwd
8
,sociale psychologie (2)
• top-down benadering: individueel sociaal gedrag kan enkel verklaard worden met referentie
naar de groep, intergroep relaties, sociale krachten (⟷ individualistische theorieën: bottom-up)
1.6 SOCIALE PSYCHOLOGIE IN CRISIS
• 1960-1970: crisis waardoor vertrouwen van mensen in de discipline verwakte
• bezorgdheden: sociale psychologie was overdreven reductionistisch en positivistisch
9
, sociale psychologie (2)
HS 2: sociale cognitie en sociaal denken
VRAAG: hoe vormen we ons een mening over anderen? hoe is ons denken sociaal gekleurd?
2.1 DIMENSIES VAN BEOORDELING
wat zijn de dimensies van beoordeling? welke informatie gebruiken we vnl. om onze mening te vormen?
enkele begrippen:
• thought = internal language and symbols we use
• cognition = broader, also refers to mental processing that can be largely automatic (onbewust)
• social cognition = cognitive processes and structures that influence and are influenced by
social behaviour
o 1980: explosie aan onderzoek van sociale cognitie
o enorme impact op sociale psychologie
o belangrijke aspecten van sociale cognitie: impression formation and person perception
§ indrukken meer beïnvloed door sommige informatie dan andere informatie
STUDIE Solomon Asch, 1946 (= founding father sociale psychologie)
• VRAAG: zijn er kenmerken van personen die meer doorslaggevend zijn wanneer we onze
mening vormen over anderen?
• opzet:
o ppn krijgen lijst met persoonskenmerken (vb: intelligent, vastbesloten, voorzichtig, …)
o nadien vragen over personen beantwoorden
• manipulatie: bep. adjectieven toegevoegd
o waarvan met verwacht dat het invloed heeft op beoordeling van persoon
o warm of koud (= central trait) OF beleefd of bot (= peripheral trait)
• ppn moet inschatting maken ahv gegeven adjectieven: “in welke mate denk je dat hij… is?”
o sommige adjectieven: kwamen voor in lijst (= herinneringsoefening)
o sommige adjectieven: kwamen niet voor in lijst à trekinferenties (afleiding maken)
• resultaten:
o bij warm/koud leidt men meer zaken af over persoon
o bij beleefd/bot leidt men minder zaken af over persoon
§ DUS: warm vs koud beïnvloedt indruk van persoon
- uit info ‘warm’ of ‘koud’ maak je heel veel afleidingen over persoon
- dit is niet zo bij beleefd of bot
§ DUS: of iemand ‘warm’ of ‘koud’ is blijkt een centrale dimensie in onze
beoordeling van anderen en speelt in op vele andere aspecten van persoon
• interpretatie Asch:
o spreken over persoonskenmerken is spreken over Gestalt: mensen vormen in hun
hoofd een totaalbeeld van de persoon en gaan hierop hun indrukken op baseren
o bep. kenmerken zijn belangrijker en wegen meer door in totstandkoming Gestalt
(gekleurde cellen: significante verschillen)
10
HS 1: inleiding sociale psychologie
1.1 WAT IS SOCIALE PSYCHOLOGIE?
sociale psychologie = wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop gedachten, gevoelens
en gedragingen beïnvloed worden door anderen
• gedrag = wat mensen daadwerkelijk doen en objectief gemeten kan worden
• onderscheid sociale psychologie met andere disciplines:
o sociale focus: specifieke focus op invloed van anderen als verklaring
o psyche: interesse is uitkomst van psychologische processen
invloed van anderen…
…die fysiek aanwezig zijn vb: niet kunnen opletten omdat iemand met pen speelt
…die in gedachten aanwezig zijn vb: door ruzie met lief zijn jouw gedachten niet bij de les
…die geïmpliceerd aanwezig zijn • vaak onbewust
• wat je doorheen de jaren hebt geïnternaliseerd
• sociale imprint (bv. thuiscontext)
vb: normen en waarden rond onderwijs thuis -> ouders hechten
belang aan opleiding -> kind let beter op in de les
(!) maar weinig menselijk gedrag wordt niet beïnvloed door sociale omgeving
(zelfs ademen is sociaal gekleurd: dat je ademt is niet sociaal maar hoe je ademt wel)
1.2 VERKLARINGSNIVEAUS IN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE
verklaringsniveau = concepten, mechanismen, taal gebruikt om een fenomeen te verklaren
1
,sociale psychologie (2)
1 intra- microniveau • individueel niveau: processen binnen de persoon
persoonlijk persoon in • hoe je zelf denkt, voelt, … over dingen
context • ook deels cultureel meegegeven via opvoeding, stereotypen,
ervaringen maar in dit niveau gaat het over individuele
omgang hiermee (verzetten of toepassen)
o DUS: het is niet omdat er bep. beelden bestaan, dat
jij dat als persoon ook geïnternaliseerd hebt
vb: stereotypen over vrouwen/ouderen sturen je oordeel over de
kwaliteiten van de kandidaat
2 inter- microniveau • hoe anderen – in zelfde situatie (geïmpliceerd) aanwezig –
persoonlijk relaties jou beïnvloeden in beslissingen, gedrag, denken
• interacties, relaties, situaties
vb: een opmerking van een student naast je activeerde een
stereotype
3 positioneel mesoniveau • samenstelling van groep kan beslissing beïnvloeden
groepen • status persoon, groepslidmaatschap, groepsrelaties
vb: samenstelling van bedrijf maakt vrouwen/ouderen
meer/minder welkom
4 ideologisch macroniveau • wetgeving en cijfers (bv. over discriminatie)
cultureel • denkbeelden en ideologieën aanwezig in maatschappij
• rol van algemene opvattingen en ideeën, culturele
betekenissen en praktijken
vb: de samenleving typeert vrouwen en mannen zodanig dat ze
voor sommige rollen ongeschikt lijken
OPGELET: al deze niveaus van verklaring zijn waar en relevant
• reductionisme = proberen het hele fenomeen terug te brengen tot één enkel niveau van
verklaring (“explanation of a phenomenon in terms of the language and concepts of a lower level
of analysis, usually with a loss of explanatory power”)
o kijken naar één verklaringsniveau voor een studie is verkeerd: altijd meerdere mogelijk
o men weet niet of gevonden niveau van verklaring het belangrijkste niveau is
o vaak enkel aandacht voor het eerste niveau omdat deze het eenvoudigst te bestuderen is
o interventie ontwikkelen op dat niveau dat de meeste variantie verklaart
VOORBEELD: discriminatie op de arbeidsmarkt
je hebt een vacature voor leidinggevende, welke kandidaat neem je aan voor leidinggevende functie?
— kandidaat A: oudere vrouw
— kandidaat B: jongere man
keuze beïnvloed door (reactie tegen) stereotypen over mannen/vrouwen, jongeren/ouderen?
—> onderzoek literatuur: vaker mannelijke kandidaat verkozen voor leidinggevende functies
(onafh. van wie de beoordelaar is)
(1) intrapersoonlijk
o mate waarin je zelf bepaalt welke eigenschappen of kenmerken iemand geschikt
maken voor leidinggevende functie
o stereotypen kleuren je oordeel over persoon
§ vrouw: vriendelijk, zorgend, passief, zwak
§ man: competent, sterk, dominant, agressief
o stereotypen op 2 dimensies: competentie (mannen ↑) en warmte (vrouwen ↑)
2
,sociale psychologie (2)
o stereotypen kleurden mogelijk (bewust of onbewust) je keuze OF je kennis over die
stereotypen en ev. feministische idealen maakten net dat je er bewust tegenin ging
(= reactieve keuze)
o wat met vrouwelijke leidinggevende rollen?
§ tegenstrijdige resultaten: studies die tonen dat vrouwen sneller geselecteerd
worden vs studies die nog steeds voorkeur voor mannen vinden
§ soms “glass escalator”: het fenomeen waarbij mannen in door vrouwen
gedomineerde beroepen (verpleging, onderwijs, sociaal werk) versnelde
promoties en snellere loopbaanontwikkeling naar leidinggevende posities
ervaren in vergelijking met hun vrouwelijke tegenhangers
- mannen vallen meer op in domeinen die meer vrouwelijk zijn,
waardoor ze alsnog meer kans maken geselecteerd te worden
(2) interpersoonlijk
o als omgeving de stereotypen relevant maakt, zullen ze meer doorwegen in je oordeel
o wat anderen zeggen en doen heeft een impact op hoe je zelf situatie beoordeelt
o vb. voorzitter van sollicitatiecommissie maakt een seksistische opmerking
o uit onderzoek blijkt dat invloed van opmerking afh. is van beeld van interviewer
§ negatief verband: hoe positiever jouw beeld van de interviewer, hoe kleiner
de kans dat je de sollicitant geschikt acht voor de baan (en omgekeerd)
§ verklaring via inschatting competentie sollicitant
§ DUS: belang van samenstelling beoordelingscommissie
- goede verdeling van gender, culturele achtergrond, …
- of op voorhand objectieve beoordelingscriteria opstellen
(3) positioneel
o vertegenwoordiging van groepen in bep. context
o formulering vacature beïnvloedt welke mensen je aantrekt
o vb: in een jonge startup zal een oudere kandidaat mogelijk minder kans maken of zelf
afhaken, in een IT-bedrijf zullen vrouwen zich minder snel aanmelden
(4) ideologisch
o positie van vrouwen is beter in samenlevingen met een minder seksistische ideologie
o twee maten voor positie vrouwen:
§ gender empowerment index (macht): deelname aan economie en politiek
3
,sociale psychologie (2)
§ gender development index (ontwikkeling): levensverwachting en -
standaard, scholing
o onderscheid: vijandig seksisme vs welwillend seksisme
§ vijandig seksisme: overduidelijk negatieve uitspraken
- vb: “vrouwen zijn geneigd om problemen op het werk te overdrijven”,
“vrouwen zijn snel op hun tenen getrap”, “vrouwen zijn uit op macht’
§ welwillend seksisme: positieve denkbeelden die op subtiele manier
weergeven dat vrouwen op bep. domeinen minder competent of stevig zijn
(paternalistische ideeën), “verpakte” seksistische opmerkingen die op het
eerste zicht niet zo negatief klinken, meer warmte maar minder competentie
- vb: “vrouwen hebben een meer verfijnde smaak dan mannen”,
“vrouwen moeten door mannen worden gekoesterd en beschermd”,
“vrouwen hebben iets puurs dat maar weinig mannen hebben”
o positief gecorreleerd: naarmate iemand meer akkoord gaat met welwillend seksisme,
zal men ook meer akkoord gaan met vijandig seksisme
o in samenlevingen met seksistische ideeën hebben vrouwen ook minder vaak een
leidinggevende functie
§ in landen met lagere indexen scoren inwoners hoger op seksisme
§ DUS: verband tussen ideologisch niveau – intrapersoonlijk niveau
OEFENING: welk verklaringsniveau?
• ppn vullen meting van vijandig seksisme is
o bv. “vrouwen overdrijven problemen die zij hebben op het werk”, “vrouwen zijn te snel
beledigd”, “vrouwen interpreteren onschuldige opmerkingen als seksisme”
• ppn beoordelen CV voor een leidinggevende functie van ‘Christine’ of ‘Christopher’
• vraag: hoe geschikt is deze persoon voor de functie?
• resultaat: verband keert om
o voor ‘Christine’ is vijandig seksisme van ppn gerelateerd aan lagere geschiktheid
o voor ‘Christopher’ is vijandig seksisme van ppn gerelateerd aan hogere geschiktheid
• verklaringsniveau: intrapersoonlijk
o meting op individueel niveau: mate waarin ppn vijandig seksisme (= ideologisch)
geïnternaliseerd heeft
1.3 METHODEN
sociale psychologie gaat over sociale invloed op gevoelens, gedachten, gedrag
• experimentele methode kan causaliteit aantonen
• steeds meer aandacht voor ook andere methoden:
o niet altijd mogelijk om variabelen te manipuleren
o soms interessanter om natuurlijke context te gebruiken (cf. ecologische validiteit)
1.3.1 experimenten
• voorbeeld experiment: worden mensen hulpvaardiger als ze zich goed voelen?
o OV: compliment geven vs kritiek geven
§ meerdere condities: vaak experimentele conditie vs controle conditie
§ ppn random toewijzen, om rekening te houden met storende variabelen
o AV: hoeveel papieren rapen vrouwelijke psychologiestudenten op als een medewerker
een hele map vol papieren laat vallen bij het langslopen? (= psychologische processen)
o resultaten:
§ als ppn compliment kregen, raapten ze gemiddeld 5 papieren op
§ als ppn kritiek kregen, raapten ze gemiddeld 1 papier op
4
,sociale psychologie (2)
1.3.1.1 kwaliteit methoden – validiteit
interne = kun je het resultaat dat je meet toeschrijven aan de OV?
validiteit • vb: waren ze hulpvaardiger omdat ze zich goed voelden? -> kan bv. ook te maken
hebben met idee dat helpen als beschamend of neerbuigend ervaren wordt…
• MAAR: wat met je neutraal voelen? of is er een storende variabele, zoals meer
hulpvaardige mensen in de ene dan de andere conditie?
o DUS: belang van neutrale controleconditie: ligt het aan positief efect van
compliment of negatief efect van kritiek? (vnl. efect kritiek)
• = experimental realism: psychologische impact van manipulaties in experiment
externe = mate waarin je resultaten kan generaliseren en toepassen in andere contexten
validiteit • vb: zijn de resultaten van vrouwelijke psychologiestudenten veralgemeenbaar
naar de populatie? en zou hetzelfde gebeuren in een dagelijkse situatie?
• belang van replicatie (met andere context, andere personen, …)
• cf. reductionisme
• = mundane realism: gelijkenis tussen omstandigheden in experiment en
omstandigheden in dagelijks leven
1.3.1.2 laboratorium-experimenten vs veld-experimenten
laboratorium- • hoge interne validiteit, lage externe validiteit
experimenten o contrast tussen experimentele groep en controle groep
o ppn random toegewezen aan condities
§ efect uit experimentele manipulatie, niet uit groepsverschillen
§ zo veel mogelijk potentiële confounding variabelen controleren
• gevaar voor reductionisme (fenomeen verengen tot gemanipuleerde variabele)
• ook kans op demand characteristics (“subject eKects”): beperking van
spontaan gedrag
o NIET: “neem deel aan studie over hulpvaardigheid”
o oplossing: doel van studie geheim houden voor ppn en zelfs proefleider
o cf. Zimbardo prison experiment: toewijzing condities problematisch
veld- • lage interne validiteit, hoge externe validiteit
experimenten • minder controle op storende factoren door condities in een realistische situatie
o bv. bias in rekrutering (vb: scholen die bereid zijn mee te werken aan een
onderzoek naar diversiteit staan hier sws al meer voor open)
• gevaar voor antwoordtendenzen
• vb: studie sherif over intergroepsgedrag: jongens uitgenodigd voor zomerkamp,
toegewezen aan verschillende groepen, competitieve taken uitvoeren,
resultaat: in-group favoritism
• goed om spontaan gedrag in natuurlijke context te observeren
• als zonder manipulatie: behorend tot groep van non-experimentele methoden
o onderzoeker is volledig onzichtbaar
o onderzoeker is volledig participant van het gedrag (stiekem observeren)
subject eKects efecten die niet spontaan zijn, vanwege vraagkarakteristieken en/of deelnemers
die de proefleider willen plezieren (of net tegenwerken)
demand kenmerken van het experiment die een bep. respons lijken te ‘eisen’
characteristics
experimenter efecten geproduceerd of beïnvloed door aanwijzingen voor de onderzochte
eKects hypothesen, onbedoeld gecommuniceerd door de proefleider
• kan geminimaliseerd worden door “dubbelblinde procedure”
• dubbelblind = procedure om efecten van proefleider te verminderen, waarbij
de proefleider zich niet bewust is van de experimentele omstandigheden
5
,sociale psychologie (2)
1.3.2 surveys
• voorbeeld survey: discrimantie ervaringen van moslims in verschillende Europese steden:
in welke mate ervaren zij discriminatie en in hoeverre is dat obv hun religie?
o discriminatie, gender, religie zijn niet te manipuleren
o veel fenomen in sociale psychologie hebben te maken met sociale identiteiten
• ervaring, voorlopers, gevolgen van reële situaties onderzoeken
• correlationeel: via vragenlijst zoeken naar verbanden tussen variabelen
• in mate van mogelijke statistisch controleren voor storende variabelen
1.3.3 archiefonderzoek
archiefonderzoek = niet-experimentele methode waarbij gegevens of rapporten van gegevens worden
verzameld die door anderen zijn verzameld: kijken naar dingen die al bestaan
• vaak gebruikt om vergelijkingen te maken tussen verschillende culturen en landen
• vooral interessant om ideologisch en positioneel verklaringsniveau te onderzoeken
• onderzoek naar culturele producten of maatschappelijke ontwikkelingen
o …of culturele producten samenhangen met gedrag
§ vb: vormen of weerspiegelen kinderboeken het emotionele repertoire?
o …of ontwikkelingen op grotere schaal samenhangen met gedrag
§ vb: hangt inkomensherverdeling samen met geluk?
• (+) laat toe de buitenste schil (reële sociale context) te bestuderen en mogelijke invloed ervan
op mensen
• vaak vooronderzoek, verder opgevolgd door surveys
1.3.4 interviews en focusgroepen
• voorbeeld focusgroep: hoe kunnen we de veerkracht van vluchtelingengezinnen begrijpen tegen
de achtergrond van gezinsrelaties en relaties met hulpverleners? gesprek met gezinnen en
hulpverleners
• (+) interessant om fenomeen in de diepte doorgronden
o (+) bruikbaar indien nog geen informatie over onderwerp
o (+) inhoud genereren, diepgang, reële situaties
• (-) kleine steekproef, invloed onderzoeker
1.3.5 observatiestudies
• voorbeeld observatiestudie: welke koppelinteracties voorspellen tevredenheid met de relatie?
hoe ziet een goede relatie eruit?
• (+) informatie over interacties tussen mensen
• (+) informatie over zowel verbaal als non-verbaal gedrag
• (-) kleine steekproef, correct coderen is complex en arbeidsintensief (niet voor grote groepen)
1.3.6 case studies
case studie = volgen van een individu of groep om een bep. omstandigheid of gebeurtenis te beschrijven
(in-depth analysis of a single case)
• voorbeeld case studie: één of enkele gezinnen die aankomen in België volgen voor lange tijd
• diepgaande inkijk in reële situaties
• (-) invloed onderzoeker en niche: bevindingen moeilijk generaliseerbaar
6
,sociale psychologie (2)
1.3.7 (participatief) actieonderzoek
• voorbeeld participatief actie onderzoek: welke factoren dragen bij aan radicalisering?
samen met groep Brusselse jongeren en jeugdwerkers gesprekken en activiteiten ondernemen
• samen boek schrijven, toneelstuk opzetten, …
• andere relatie met ppn: ppn niet gezien als onderzoekssubject maar als gelijkwaardige
deelnemers aan het onderzoeksproces dankzij hun ervaringskennis over het thema
o (+) meer gelijkwaardigheid en wederkerigheid (⟷ epistemische onrechtvaardigheid1)
o (+) focus op sociale verandering
• (-) minder neutraliteit onderzoeker, geen controleconditie, complex en arbeidsintensief
1.3.8 meta-analyse
review, voor bep. onderzoeksvraag naar verschillende studies en onderzoeken kijken om verschillen en
gelijkenissen te ontdekken —> komen de resultaten overeen op vlak van dezelfde onderzoeksvraag —>
stand van zaken in literatuur formuleren
WELKE METHODE KIEZEN?
• elk sterktes en beperkingen
• keuze afh. van onderzoeksvraag: type data, methode, doel, …
• bewust zijn van wat wel en niet te concluderen valt
• combinatie van verschillende methoden om beperkingen te compenseren
1.4 ETHISCHE ASPECTEN VAN ONDERZOEK
1.4.1 ethiek in dataverzameling
• misleiding – zo weinig mogelijk, soms nodig (“deception”)
• informed consent – altijd voor start onderzoek
o bij misleiding opnieuw op einde studie: “dit was het opzet, ben je nog altijd akkoord?”
o respect voor privacy: data is confidentieel
o beschermen van rechten van participanten
o mogelijkheid om op elk moment te stoppen (zonder ppn onder druk te zetten)
• debriefing – na elke deelname aan onderzoek
o ervoor zorgen dat men het labo verlaat met verhoogd respect voor en begrip van sociale
psychologie
o gedetailleerde verklaring van experiment, breder theoretisch kader, toegepaste context
o soms kritiek dat geen enkele vorm van debriefing het gebruik van misleiding kan
verantwoorden omdat dit het menselijk vertrouwen schaadt
• onderzoeksopzet volledig uitleggen en verantwoorden
• aandacht welzijn ppn: begeleiding nodig achteraf?
o zowel fysiek als mentaal
American Psychological Association (APA): richtlijnen en ethische commissie
1
epistemische onrechtvaardigheid: situaties waarin de kennis, ervaringen, perspectieven van bep. individuen of groepen ten
onrechte worden miskend, gewantrouwd of uitgesloten; het is een vorm van onrechtvaardigheid waarbij machtsverhoudingen
bepalen wiens kennis als 'waar' of 'waardevol' wordt beschouwd, vaak ten nadele van kwetsbare groepen
7
,sociale psychologie (2)
1.4.2 ethiek in datarapportering
• onderzoeksfraude: data verzinnen of veranderen (cf. Diedrik Stapel – groot schandaal)
• fout van procedures, resultaten, … weergeven
o vb Milgram experiment: meer dan helft van ppn dacht dat studie niet echt was en degene
die wel dachten dat het echt was braken hun deelname af
• aandacht voor epistemische onrechtvaardigheid en auteurschap
1.5 THEORIEËN IN SOCIALE PSYCHOLOGIE
theorie = verzameling onderling verbonden concepten en principes die een fenomeen verklaren
veel sociaal-psychologische theorieën bevatten elementen van verschillende perspectieven
1.5.1 behavioristische theorieën
• radicaal behaviorisme: waarneembaar gedrag verklaren itv bekrachtigingsschema’s,
zonder beroep te doen op tussenliggende niet-waarneembare constructies
• neo-behaviorisme: waarneembaar gedrag verklaren itv contextuele factoren en tussenliggende
niet-waarneembare constructies zoals overtuigingen, gevoelens, motieven
o gedrag geassocieerd met positieve outcome wordt bekrachtigd: frequenter en sterker
o rol van situationele factoren zoals sociaal leren
1.5.2 cognitieve theorieën
• verklaringen van gedrag itv de manier waarop mensen hun ervaringen actief interpreteren en
representeren en vervolgens handelingen plannen
• bv. attributie theorieën: hoe verklaren mensen oorzaak van eigen gedrag en dat van anderen?
1.5.3 neurologische en biochemische theorieën
• onderzoek naar hersenactiviteit geassocieerd met sociale cognitie en sociaalpsychologische
processen en verschijnselen (lokaliseren van hersenregio’s betrokken bij sociaal gedrag)
1.5.4 evolutionaire theorieën
• evolutionaire psychologie = theoretische benadering die ‘nuttige’ psychologische
eigenschappen zoals geheugen, perceptie, taal verklaart als adaptaties door natuurlijke selectie
o evolutionaire sociale psychologie = een uitbreiding van de evolutionaire psychologie
die complex sociaal gedrag als adaptief beschouwt en het individu en de soort als geheel
helpt overleven
1.5.5 persoonlijkheid en individuele verschillen theorieën
• sociaal gedrag verklaren itv persoonlijkheid en indivduele verschillen hierin tussen mensen
• MAAR: weinig bewijs voor stabilie persoonlijkheidstrekken (invloed van situatie)
1.5.6 collectivistische theorieën
• focus op mensen als product van hun locatie in het geheel van sociale categorieën en groepen
waaruit de gemeenschap is opgebouwd
8
,sociale psychologie (2)
• top-down benadering: individueel sociaal gedrag kan enkel verklaard worden met referentie
naar de groep, intergroep relaties, sociale krachten (⟷ individualistische theorieën: bottom-up)
1.6 SOCIALE PSYCHOLOGIE IN CRISIS
• 1960-1970: crisis waardoor vertrouwen van mensen in de discipline verwakte
• bezorgdheden: sociale psychologie was overdreven reductionistisch en positivistisch
9
, sociale psychologie (2)
HS 2: sociale cognitie en sociaal denken
VRAAG: hoe vormen we ons een mening over anderen? hoe is ons denken sociaal gekleurd?
2.1 DIMENSIES VAN BEOORDELING
wat zijn de dimensies van beoordeling? welke informatie gebruiken we vnl. om onze mening te vormen?
enkele begrippen:
• thought = internal language and symbols we use
• cognition = broader, also refers to mental processing that can be largely automatic (onbewust)
• social cognition = cognitive processes and structures that influence and are influenced by
social behaviour
o 1980: explosie aan onderzoek van sociale cognitie
o enorme impact op sociale psychologie
o belangrijke aspecten van sociale cognitie: impression formation and person perception
§ indrukken meer beïnvloed door sommige informatie dan andere informatie
STUDIE Solomon Asch, 1946 (= founding father sociale psychologie)
• VRAAG: zijn er kenmerken van personen die meer doorslaggevend zijn wanneer we onze
mening vormen over anderen?
• opzet:
o ppn krijgen lijst met persoonskenmerken (vb: intelligent, vastbesloten, voorzichtig, …)
o nadien vragen over personen beantwoorden
• manipulatie: bep. adjectieven toegevoegd
o waarvan met verwacht dat het invloed heeft op beoordeling van persoon
o warm of koud (= central trait) OF beleefd of bot (= peripheral trait)
• ppn moet inschatting maken ahv gegeven adjectieven: “in welke mate denk je dat hij… is?”
o sommige adjectieven: kwamen voor in lijst (= herinneringsoefening)
o sommige adjectieven: kwamen niet voor in lijst à trekinferenties (afleiding maken)
• resultaten:
o bij warm/koud leidt men meer zaken af over persoon
o bij beleefd/bot leidt men minder zaken af over persoon
§ DUS: warm vs koud beïnvloedt indruk van persoon
- uit info ‘warm’ of ‘koud’ maak je heel veel afleidingen over persoon
- dit is niet zo bij beleefd of bot
§ DUS: of iemand ‘warm’ of ‘koud’ is blijkt een centrale dimensie in onze
beoordeling van anderen en speelt in op vele andere aspecten van persoon
• interpretatie Asch:
o spreken over persoonskenmerken is spreken over Gestalt: mensen vormen in hun
hoofd een totaalbeeld van de persoon en gaan hierop hun indrukken op baseren
o bep. kenmerken zijn belangrijker en wegen meer door in totstandkoming Gestalt
(gekleurde cellen: significante verschillen)
10
