ONCOLOGIE 2025-2026
Inleiding.......................................................................................................................................................... 8
Klinische studies..........................................................................................................................................15
Theorie achter klinische studies............................................................................................................... 15
Organisatie van academische klinische studies.......................................................................................18
Hallmarks van kanker.................................................................................................................................. 19
Hallmarks van kanker...............................................................................................................................22
1. In stand houden van proliferatieve signalering...............................................................................22
2. Ontwijken van groeisuppressors.................................................................................................... 23
3. Resistent aan celdood (apoptose)..................................................................................................24
4. Replicatieve immortaliteit............................................................................................................... 25
5. Inductie van angiogenese.............................................................................................................. 25
6. Invasie & metasering......................................................................................................................26
7. Genoom instabiliteit & mutaties......................................................................................................26
8. Reprogrammering van energie metabolisme................................................................................. 27
9. Tumor-promoting inflammatie.........................................................................................................28
10. Ontsnappen aan immuundestructie............................................................................................. 28
11. Fenotypische plasticiteit............................................................................................................... 29
12. Epigenetische reprogrammering.................................................................................................. 29
13. Het microbioom............................................................................................................................ 30
14. Senescence..................................................................................................................................30
Belangrijke punten....................................................................................................................................30
Tumor micro-omgeving.......................................................................................................................30
Therapeutische target........................................................................................................................ 31
Epidemiologie & screening......................................................................................................................... 32
Secundaire preventie............................................................................................................................... 32
Borstkankerscreening...............................................................................................................................36
Kosten-effecitiviteit................................................................................................................................... 38
Dikkedarmkanker screening...............................................................................................................38
Borstkankerscreening.........................................................................................................................39
Bias.......................................................................................................................................................... 39
Radiologie.....................................................................................................................................................40
Beeldvorming bij oncologie...................................................................................................................... 40
Screening................................................................................................................................................. 40
Diagnose & staging (zie dia 12-14).......................................................................................................... 41
Assessment van behandelingsrespons....................................................................................................42
Image-guided behandeling.......................................................................................................................44
Long-term surveillance............................................................................................................................. 44
Toekomst & AI.......................................................................................................................................... 44
Pathologie.....................................................................................................................................................45
Histologische kenmerken van maligne tumoren...................................................................................... 46
Groei van tumoren..............................................................................................................................46
Structuur van tumoren........................................................................................................................48
Histologische classificatie van tumoren..............................................................................................48
Predictieve biomarkers in oncologie........................................................................................................ 49
1. Activatie van tyrosine kinase receptor..................................................................................................49
1
, 2. Defect in DNA-repair mechanisme.......................................................................................................55
3. Biomarkers voor immunotherapie........................................................................................................ 57
Oncologische chirurgie............................................................................................................................... 59
“Chirurgische oncologie”.......................................................................................................................... 59
Diagnostische chirurgie/biopsie..........................................................................................................59
Staging chirurgie................................................................................................................................ 60
Curatieve chirurgie / Metastatische chirurgie met curatief intent........................................................60
Debulking chirurgie.............................................................................................................................66
Preventieve chirurgie..........................................................................................................................66
Supportieve chirurgie......................................................................................................................... 66
Palliatieve chirurgie............................................................................................................................ 67
Reconstructieve chirurgie...................................................................................................................67
Non-resectionele lokale behandeling met curatief intent....................................................................68
Chemotherapie & targeted therapie........................................................................................................... 70
Chemotherapie.........................................................................................................................................70
Targeted therapie..................................................................................................................................... 76
Antibody-drug conjugate (ADC)............................................................................................................... 81
Immunotherapie........................................................................................................................................... 82
Hallmarks van kanker...............................................................................................................................82
Kanker immuuncyclus.............................................................................................................................. 83
Kanker immunotherapie........................................................................................................................... 83
Center for Cell Therapy & Regenerative Medicine (CCRG) in UZA.........................................................90
Kankergenetica............................................................................................................................................ 93
Inleiding.................................................................................................................................................... 93
Tumor predispositie syndromen............................................................................................................... 97
Hereditary breast & ovarian cancer (HBOC)...................................................................................... 97
Hereditary colorectal cancer...............................................................................................................99
Hereditary gastric cancer................................................................................................................. 103
Multiple endocriene neoplasie (MEN).............................................................................................. 104
Familial atypical multiple mole melanoma (FAMMM)....................................................................... 104
Von Hippel-Lindau syndroom........................................................................................................... 105
Psychologie - coping................................................................................................................................. 106
Copingmechanismen..............................................................................................................................107
Coping toegepast op oncologie..............................................................................................................107
Rol van de arts....................................................................................................................................... 109
Zelfzorg...................................................................................................................................................110
Straling & stralingsbescherming.............................................................................................................. 111
Wat is “straling”?..................................................................................................................................... 111
ICRP & stralingsbelasting voor beroepshalve blootgestelde werknemers............................................. 113
Wie zijn Gray & Sievert...........................................................................................................................114
Deterministische & stochastische effecten............................................................................................. 115
Achtergrondstraling................................................................................................................................ 116
Radiotherapie............................................................................................................................................. 118
Biologische aspecten van radiotherapie.................................................................................................118
Fysische aspecten van radiotherapie.....................................................................................................123
Klinische aspecten van radiotherapie.................................................................................................... 123
Brachytherapie................................................................................................................................. 125
Teletherapie......................................................................................................................................125
Radioprotectie........................................................................................................................................ 131
2
,Oncologische revalidatie...........................................................................................................................132
Kankergerelateerde vermoeidheid......................................................................................................... 134
Revalidatie..............................................................................................................................................136
Rol van kiné in een notendop.................................................................................................................139
Palliatieve zorg........................................................................................................................................... 140
Prognosticeren...........................................................................................................................................146
Multidisciplinaire aanpak - rectumtumoren.............................................................................................153
Rectumtumoren......................................................................................................................................153
CASUS 1................................................................................................................................................ 158
Multidisciplinaire aanpak - borstCa (senologie)..................................................................................... 159
Epidemiologie.........................................................................................................................................159
Pathologie.............................................................................................................................................. 159
Diagnose................................................................................................................................................ 162
Behandeling........................................................................................................................................... 162
Pediatrische oncologie..............................................................................................................................170
Meest voorkomende pediatrische maligniteiten..................................................................................... 176
Hematologische maligniteiten.......................................................................................................... 176
Hersentumoren.................................................................................................................................180
Solide tumoren................................................................................................................................. 183
Kiemcel tumoren (overgeslagen)..................................................................................................... 187
Retinoblastoom (overgeslagen)....................................................................................................... 187
Preklinisch wetenschappelijk oncologisch onderzoek.......................................................................... 190
Klinisch onderzoek in oncologie............................................................................................................. 190
Preklinisch onderzoek in oncologie........................................................................................................ 192
Preklinisch wetenschappelijk onderzoek - immunotherapie................................................................. 195
Nieuwe combinatie therapieën met immune checkpoints............................................................................ 195
Nieuwe combinatie therapieën met CAR NK-cellen...............................................................................196
Nieuwe combinatie therapieën met oxidatieve stress............................................................................ 199
Nieuwe combinatie therapieën met immunotherapie............................................................................. 200
Voeding & kanker....................................................................................................................................... 201
Preventie................................................................................................................................................ 201
Malnutritie...............................................................................................................................................201
Screening............................................................................................................................................... 203
Nutritionele interventies..........................................................................................................................205
Nucleaire diagnostiek & radionuclide therapie....................................................................................... 209
Diagnostische onderzoeken................................................................................................................... 209
Radionuclide therapie............................................................................................................................ 219
Zelfzorg in de oncologie............................................................................................................................220
Slecht nieuws brengen........................................................................................................................... 220
Impact op jou als hulpverlener............................................................................................................... 221
Zelfzorg.................................................................................................................................................. 222
EXAMEN
● MCQ
● geen details (bv. overlevingspercentage), eerder algemene zaken
3
,Inleiding
Epidemiologie
kanker register: houdt cijfers bij in verband met kanker (loopt altijd een beetje achter)
● Vlaanderen: sinds 1999
● België: sinds 2004
● gestage toename van kankerdiagnoses
○ 2022: 76 220 kankerdiagnoses (41 774 man, 34 446 vrouw)
○ 2024: 80 000 kankerdiagnoses
○ oorzaken
■ ouderdomsziekte → toename door vergrijzing
■ steeds meer screening
○ 50% lifetime risk op kanker voor mannen, 40% voor vrouwen
● sterke toename van kankeroverleving
○ 70% 5-jaarsoverleving (wil niet zeggen dat ze allemaal ook genezen zijn !)
● 64% is > 65 jaar
meest voorkomende kankers in België
● man
○ prostaat > long > colorectaal > blaas
● vrouw
○ borst > long > colorectaal > melanoma
● enorme toename van pancreaskanker
○ 3 bepalende factoren
■ voeding & obesitas
■ roken & alcohol
■ vergrijzing
● wereldwijd: maagkanker komt veel hoger te staan
verschil tussen incidentie & mortaliteit
● pancreaskanker: lage incidentie, hoge mortaliteit → bijna iedereen die het krijgt overlijd eraan
● prostaatkanker: hoge incidentie, lage mortaliteit
● mortaliteit in België is een van de laagste in Europa !
4
,kostprijs van kanker: België heeft een van de hoogste uitgaven voor kankerzorg
Definitie van kanker
maligne tumoren
● ongecontroleerde celgroei
● invasie van andere weefsels
● kan metastaseren (lymfe / bloed)
↔ benigne tumoren
Oorzaken
90% omgevingsfactoren / 10% genetisch → EXAMEN !!
● roken (25-30%)
● dieet & obesitas (30-35%)
● infecties (15-20%)
● radiatie
● alcohol
● geen fysieke activiteit
● pollutie
● beroep
● seksueel gedrag
Roken
● bevat > 50 gekende carcinogenen
○ dus niet door nicotine, deze zorgt enkel voor verslaving
● veroorzaakt 90% van alle longkankers
● associatie met kanker
○ long, larynx, hoofd/nek, gastrisch, blaas, nier, oesophagus, pancreas…
○ EXAMEN: roken is niet alleen gelinkt aan longkanker !
● wereldwijd: België doet het relatief goed, maar vooral rokers bij mensen met laag inkomen
○ het zijn deze groep mensen die vaak ook ongezondere levensstijl hebben, meer zorg
mijden… → moeilijk te bereiken groep
5
, Alcohol
● ethanol is carcinogeen
● link met hoofd/nek, oesophagus, borst, colon
● wereldwijd: België ligt net onder het EU-gemiddelde
Nutritie & fysieke activiteit
● 50% van de Belgen hebben overgewicht (55% man, 44% vrouw)
● obesitas is geassocieerd met 20% van de kankermortaliteit (vnl visceraal vet, BMI is achterhaald)
● types kanker
○ beperkt fruit & groenten → geassocieerd met colon kanker
○ hoge zoutintake → geassocieerd met gastrische kanker
○ obesitas → oesophagus adenocarcinoom, colon, pancreas, rectum…
● nutritie & kanker incidentie
○ vegetariërs hebben niet minder kans op colonkanker, ondanks dat ze geen rood vlees
consumeren
○ pescotariërs: wel minder risico, doordat ze meer vis consumeren (beschermend)
○ maakt suiker kanker meer agressief? → NEE
■ geen wetenschappelijk bewijs dat suikervrij dieet goed is voor kankerpatiënten
■ glucoseverbruik door kankercellen is erg beperkt ivm totale dagelijkse intake
● lichaam produceert glucose (+/- 200 gr), zelfs zonder intake van suiker
● tumor consumeert < 2 g suiker / 100 gr tumorweefsel
■ CAVE bij borstkanker: vaak neoadjuvante chemotherapie (voor operatie)
● patiënten op soepdieet (weinig calorieën) → meer effect van chemotherapie
ivm normaal dieet
● maar niet vol te houden voor uitgezaaide kankers om dit levenslang te doen !
Infecties
● oncovirus = virus dat kanker veroorzaakt
● 18% van de kankers zijn gerelateerd aan infecties
○ HPV: cervix (95%), hoofd/nek, anaal
○ EBV: B-cel lymfoom, nasopharynx
○ hepatitis B & C: HCC
○ H. pylori: maagkanker
○ schistosoma (parasiet): blaaskanker
6
Inleiding.......................................................................................................................................................... 8
Klinische studies..........................................................................................................................................15
Theorie achter klinische studies............................................................................................................... 15
Organisatie van academische klinische studies.......................................................................................18
Hallmarks van kanker.................................................................................................................................. 19
Hallmarks van kanker...............................................................................................................................22
1. In stand houden van proliferatieve signalering...............................................................................22
2. Ontwijken van groeisuppressors.................................................................................................... 23
3. Resistent aan celdood (apoptose)..................................................................................................24
4. Replicatieve immortaliteit............................................................................................................... 25
5. Inductie van angiogenese.............................................................................................................. 25
6. Invasie & metasering......................................................................................................................26
7. Genoom instabiliteit & mutaties......................................................................................................26
8. Reprogrammering van energie metabolisme................................................................................. 27
9. Tumor-promoting inflammatie.........................................................................................................28
10. Ontsnappen aan immuundestructie............................................................................................. 28
11. Fenotypische plasticiteit............................................................................................................... 29
12. Epigenetische reprogrammering.................................................................................................. 29
13. Het microbioom............................................................................................................................ 30
14. Senescence..................................................................................................................................30
Belangrijke punten....................................................................................................................................30
Tumor micro-omgeving.......................................................................................................................30
Therapeutische target........................................................................................................................ 31
Epidemiologie & screening......................................................................................................................... 32
Secundaire preventie............................................................................................................................... 32
Borstkankerscreening...............................................................................................................................36
Kosten-effecitiviteit................................................................................................................................... 38
Dikkedarmkanker screening...............................................................................................................38
Borstkankerscreening.........................................................................................................................39
Bias.......................................................................................................................................................... 39
Radiologie.....................................................................................................................................................40
Beeldvorming bij oncologie...................................................................................................................... 40
Screening................................................................................................................................................. 40
Diagnose & staging (zie dia 12-14).......................................................................................................... 41
Assessment van behandelingsrespons....................................................................................................42
Image-guided behandeling.......................................................................................................................44
Long-term surveillance............................................................................................................................. 44
Toekomst & AI.......................................................................................................................................... 44
Pathologie.....................................................................................................................................................45
Histologische kenmerken van maligne tumoren...................................................................................... 46
Groei van tumoren..............................................................................................................................46
Structuur van tumoren........................................................................................................................48
Histologische classificatie van tumoren..............................................................................................48
Predictieve biomarkers in oncologie........................................................................................................ 49
1. Activatie van tyrosine kinase receptor..................................................................................................49
1
, 2. Defect in DNA-repair mechanisme.......................................................................................................55
3. Biomarkers voor immunotherapie........................................................................................................ 57
Oncologische chirurgie............................................................................................................................... 59
“Chirurgische oncologie”.......................................................................................................................... 59
Diagnostische chirurgie/biopsie..........................................................................................................59
Staging chirurgie................................................................................................................................ 60
Curatieve chirurgie / Metastatische chirurgie met curatief intent........................................................60
Debulking chirurgie.............................................................................................................................66
Preventieve chirurgie..........................................................................................................................66
Supportieve chirurgie......................................................................................................................... 66
Palliatieve chirurgie............................................................................................................................ 67
Reconstructieve chirurgie...................................................................................................................67
Non-resectionele lokale behandeling met curatief intent....................................................................68
Chemotherapie & targeted therapie........................................................................................................... 70
Chemotherapie.........................................................................................................................................70
Targeted therapie..................................................................................................................................... 76
Antibody-drug conjugate (ADC)............................................................................................................... 81
Immunotherapie........................................................................................................................................... 82
Hallmarks van kanker...............................................................................................................................82
Kanker immuuncyclus.............................................................................................................................. 83
Kanker immunotherapie........................................................................................................................... 83
Center for Cell Therapy & Regenerative Medicine (CCRG) in UZA.........................................................90
Kankergenetica............................................................................................................................................ 93
Inleiding.................................................................................................................................................... 93
Tumor predispositie syndromen............................................................................................................... 97
Hereditary breast & ovarian cancer (HBOC)...................................................................................... 97
Hereditary colorectal cancer...............................................................................................................99
Hereditary gastric cancer................................................................................................................. 103
Multiple endocriene neoplasie (MEN).............................................................................................. 104
Familial atypical multiple mole melanoma (FAMMM)....................................................................... 104
Von Hippel-Lindau syndroom........................................................................................................... 105
Psychologie - coping................................................................................................................................. 106
Copingmechanismen..............................................................................................................................107
Coping toegepast op oncologie..............................................................................................................107
Rol van de arts....................................................................................................................................... 109
Zelfzorg...................................................................................................................................................110
Straling & stralingsbescherming.............................................................................................................. 111
Wat is “straling”?..................................................................................................................................... 111
ICRP & stralingsbelasting voor beroepshalve blootgestelde werknemers............................................. 113
Wie zijn Gray & Sievert...........................................................................................................................114
Deterministische & stochastische effecten............................................................................................. 115
Achtergrondstraling................................................................................................................................ 116
Radiotherapie............................................................................................................................................. 118
Biologische aspecten van radiotherapie.................................................................................................118
Fysische aspecten van radiotherapie.....................................................................................................123
Klinische aspecten van radiotherapie.................................................................................................... 123
Brachytherapie................................................................................................................................. 125
Teletherapie......................................................................................................................................125
Radioprotectie........................................................................................................................................ 131
2
,Oncologische revalidatie...........................................................................................................................132
Kankergerelateerde vermoeidheid......................................................................................................... 134
Revalidatie..............................................................................................................................................136
Rol van kiné in een notendop.................................................................................................................139
Palliatieve zorg........................................................................................................................................... 140
Prognosticeren...........................................................................................................................................146
Multidisciplinaire aanpak - rectumtumoren.............................................................................................153
Rectumtumoren......................................................................................................................................153
CASUS 1................................................................................................................................................ 158
Multidisciplinaire aanpak - borstCa (senologie)..................................................................................... 159
Epidemiologie.........................................................................................................................................159
Pathologie.............................................................................................................................................. 159
Diagnose................................................................................................................................................ 162
Behandeling........................................................................................................................................... 162
Pediatrische oncologie..............................................................................................................................170
Meest voorkomende pediatrische maligniteiten..................................................................................... 176
Hematologische maligniteiten.......................................................................................................... 176
Hersentumoren.................................................................................................................................180
Solide tumoren................................................................................................................................. 183
Kiemcel tumoren (overgeslagen)..................................................................................................... 187
Retinoblastoom (overgeslagen)....................................................................................................... 187
Preklinisch wetenschappelijk oncologisch onderzoek.......................................................................... 190
Klinisch onderzoek in oncologie............................................................................................................. 190
Preklinisch onderzoek in oncologie........................................................................................................ 192
Preklinisch wetenschappelijk onderzoek - immunotherapie................................................................. 195
Nieuwe combinatie therapieën met immune checkpoints............................................................................ 195
Nieuwe combinatie therapieën met CAR NK-cellen...............................................................................196
Nieuwe combinatie therapieën met oxidatieve stress............................................................................ 199
Nieuwe combinatie therapieën met immunotherapie............................................................................. 200
Voeding & kanker....................................................................................................................................... 201
Preventie................................................................................................................................................ 201
Malnutritie...............................................................................................................................................201
Screening............................................................................................................................................... 203
Nutritionele interventies..........................................................................................................................205
Nucleaire diagnostiek & radionuclide therapie....................................................................................... 209
Diagnostische onderzoeken................................................................................................................... 209
Radionuclide therapie............................................................................................................................ 219
Zelfzorg in de oncologie............................................................................................................................220
Slecht nieuws brengen........................................................................................................................... 220
Impact op jou als hulpverlener............................................................................................................... 221
Zelfzorg.................................................................................................................................................. 222
EXAMEN
● MCQ
● geen details (bv. overlevingspercentage), eerder algemene zaken
3
,Inleiding
Epidemiologie
kanker register: houdt cijfers bij in verband met kanker (loopt altijd een beetje achter)
● Vlaanderen: sinds 1999
● België: sinds 2004
● gestage toename van kankerdiagnoses
○ 2022: 76 220 kankerdiagnoses (41 774 man, 34 446 vrouw)
○ 2024: 80 000 kankerdiagnoses
○ oorzaken
■ ouderdomsziekte → toename door vergrijzing
■ steeds meer screening
○ 50% lifetime risk op kanker voor mannen, 40% voor vrouwen
● sterke toename van kankeroverleving
○ 70% 5-jaarsoverleving (wil niet zeggen dat ze allemaal ook genezen zijn !)
● 64% is > 65 jaar
meest voorkomende kankers in België
● man
○ prostaat > long > colorectaal > blaas
● vrouw
○ borst > long > colorectaal > melanoma
● enorme toename van pancreaskanker
○ 3 bepalende factoren
■ voeding & obesitas
■ roken & alcohol
■ vergrijzing
● wereldwijd: maagkanker komt veel hoger te staan
verschil tussen incidentie & mortaliteit
● pancreaskanker: lage incidentie, hoge mortaliteit → bijna iedereen die het krijgt overlijd eraan
● prostaatkanker: hoge incidentie, lage mortaliteit
● mortaliteit in België is een van de laagste in Europa !
4
,kostprijs van kanker: België heeft een van de hoogste uitgaven voor kankerzorg
Definitie van kanker
maligne tumoren
● ongecontroleerde celgroei
● invasie van andere weefsels
● kan metastaseren (lymfe / bloed)
↔ benigne tumoren
Oorzaken
90% omgevingsfactoren / 10% genetisch → EXAMEN !!
● roken (25-30%)
● dieet & obesitas (30-35%)
● infecties (15-20%)
● radiatie
● alcohol
● geen fysieke activiteit
● pollutie
● beroep
● seksueel gedrag
Roken
● bevat > 50 gekende carcinogenen
○ dus niet door nicotine, deze zorgt enkel voor verslaving
● veroorzaakt 90% van alle longkankers
● associatie met kanker
○ long, larynx, hoofd/nek, gastrisch, blaas, nier, oesophagus, pancreas…
○ EXAMEN: roken is niet alleen gelinkt aan longkanker !
● wereldwijd: België doet het relatief goed, maar vooral rokers bij mensen met laag inkomen
○ het zijn deze groep mensen die vaak ook ongezondere levensstijl hebben, meer zorg
mijden… → moeilijk te bereiken groep
5
, Alcohol
● ethanol is carcinogeen
● link met hoofd/nek, oesophagus, borst, colon
● wereldwijd: België ligt net onder het EU-gemiddelde
Nutritie & fysieke activiteit
● 50% van de Belgen hebben overgewicht (55% man, 44% vrouw)
● obesitas is geassocieerd met 20% van de kankermortaliteit (vnl visceraal vet, BMI is achterhaald)
● types kanker
○ beperkt fruit & groenten → geassocieerd met colon kanker
○ hoge zoutintake → geassocieerd met gastrische kanker
○ obesitas → oesophagus adenocarcinoom, colon, pancreas, rectum…
● nutritie & kanker incidentie
○ vegetariërs hebben niet minder kans op colonkanker, ondanks dat ze geen rood vlees
consumeren
○ pescotariërs: wel minder risico, doordat ze meer vis consumeren (beschermend)
○ maakt suiker kanker meer agressief? → NEE
■ geen wetenschappelijk bewijs dat suikervrij dieet goed is voor kankerpatiënten
■ glucoseverbruik door kankercellen is erg beperkt ivm totale dagelijkse intake
● lichaam produceert glucose (+/- 200 gr), zelfs zonder intake van suiker
● tumor consumeert < 2 g suiker / 100 gr tumorweefsel
■ CAVE bij borstkanker: vaak neoadjuvante chemotherapie (voor operatie)
● patiënten op soepdieet (weinig calorieën) → meer effect van chemotherapie
ivm normaal dieet
● maar niet vol te houden voor uitgezaaide kankers om dit levenslang te doen !
Infecties
● oncovirus = virus dat kanker veroorzaakt
● 18% van de kankers zijn gerelateerd aan infecties
○ HPV: cervix (95%), hoofd/nek, anaal
○ EBV: B-cel lymfoom, nasopharynx
○ hepatitis B & C: HCC
○ H. pylori: maagkanker
○ schistosoma (parasiet): blaaskanker
6
