Macro-economie
Les 2 — Samenvatting
Goederenmarkt & Financiële Markten
Hoofdstuk 3: The Goods Market
Hoofdstuk 4: Financial Markets I
Blanchard, Amighini & Giavazzi — A European Perspective (4e ed.)
Prof. Dr. Tom Potoms
1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 3 — De Goederenmarkt
3.1 De samenstelling van het bbp
3.2 De vraag naar goederen
3.3 De bepaling van het evenwichtsoutput
3.4 Investeringen = sparen: een alternatieve kijk
3.5 Is de overheid almachtig? Een waarschuwing
Hoofdstuk 4 — Financiële Markten I
4.1 De vraag naar geld
4.2 De interestvoet bepalen I — het klassieke model
4.3 De interestvoet bepalen II — banken & reserves
4.4 De liquiditeitsval
Appendix: geld als cash én deposito's
2
,Hoofdstuk 3 — De Goederenmarkt
De centrale vraag van dit hoofdstuk: hoe wordt het outputniveau (bbp) op de korte termijn bepaald? Het
antwoord draait om de wisselwerking tussen vraag, productie en inkomen. Een verandering in de
vraag leidt tot een verandering in productie, die op haar beurt het inkomen verandert, wat opnieuw de
vraag beïnvloedt — een kringloop die de kern vormt van het multiplicatormechanisme.
3.1 De samenstelling van het bbp
Voor we het model bouwen, splitsen we het bbp op in zijn componenten. Elke component vertegenwoordigt
een ander type besteding in de economie.
• Consumptie (C): goederen en diensten gekocht door consumenten (gezinnen). Dit is doorgaans de grootste
component.
• Investeringen (I), ook fixed investment: de som van niet-residentiële investeringen (bedrijven die
machines, gebouwen kopen) en residentiële investeringen (woningen).
• Overheidsbestedingen (G): aankopen van goederen en diensten door de overheid (federaal, regionaal,
lokaal). Belangrijk: dit sluit overheidstransfers (zoals uitkeringen) en interestbetalingen op de
overheidsschuld uit, want dat zijn geen aankopen van geproduceerde goederen.
• Export (X): aankopen van binnenlandse goederen en diensten door buitenlanders.
• Import (IM): aankopen van buitenlandse goederen en diensten door binnenlandse consumenten, bedrijven
en overheid.
• Netto-export of handelsbalans: X − IM. Als export > import is er een handelsoverschot; als import >
export een handelstekort.
• Voorraadinvestering (inventory investment): het verschil tussen productie en verkopen. Wat
geproduceerd maar niet verkocht is, komt in de voorraad terecht.
3.2 De vraag naar goederen
De totale vraag naar goederen, die we Z noemen, is de som van alle bestedingscomponenten:
Z ≡ C + I + G + X − IM
Het ≡-teken duidt op een identiteit (een definitie die per definitie waar is), niet op een gedragsvergelijking. In
dit hoofdstuk werken we met een gesloten economie, dus we stellen X = IM = 0. Daardoor vereenvoudigt de
vraag tot:
Z≡C+I+G
3
,We maken hierbij twee cruciale vereenvoudigende veronderstellingen:
• De aanbodzijde wordt uitgeschakeld: bedrijven zijn bereid om elke gevraagde hoeveelheid te leveren
tegen een gegeven prijs. Hierdoor kunnen we ons volledig concentreren op de rol van de vraag bij het
bepalen van de output. (In hoofdstuk 7 wordt deze veronderstelling losgelaten.)
• Er is slechts één goed, zodat we maar naar één markt hoeven te kijken.
De consumptiefunctie
Consumptie hangt af van het beschikbaar inkomen (YD): het inkomen dat overblijft nadat consumenten
overheidstransfers hebben ontvangen en belastingen hebben betaald.
C = C(YD)
C(YD) heet de consumptiefunctie. Dit is een gedragsvergelijking: ze beschrijft hoe consumenten zich
gedragen (in tegenstelling tot een identiteit). De relatie is positief: meer beschikbaar inkomen leidt tot meer
consumptie.
De lineaire vorm — het hart van het model
Om het zo eenvoudig mogelijk te maken, stellen we de consumptiefunctie voor als een lineaire
eerstegraadsfunctie (een rechte) met twee parameters:
C = c0 + c1 YD
• c0 = autonome consumptie. Dit is wat mensen zouden consumeren als hun beschikbaar inkomen nul zou
zijn. Het wordt positief verondersteld. Veranderingen in c0 weerspiegelen veranderingen in consumptie
voor een gegeven niveau van beschikbaar inkomen (bv. door veranderende verwachtingen of vertrouwen).
• c1 = de marginale consumptiequote (marginal propensity to consume). Dit is de extra consumptie per
extra euro beschikbaar inkomen, en is de allerbelangrijkste parameter van het hoofdstuk.
Er gelden twee restricties op c1:
• c1 > 0: een toename van YD verhoogt de consumptie.
• c1 < 1: mensen consumeren slechts een deel van de inkomenstoename (de rest sparen ze).
Waarom c1 zo belangrijk is. De grootte van c1 bepaalt hoe effectief budgettair (fiscaal) beleid is, vooral
tijdens recessies. Hoe hoger c1, hoe effectiever het beleid: als de overheid de inkomens met €1 doet
stijgen, vloeit bij een hoge c1 bijna die volledige euro door naar extra consumptie. Bij c1 dicht bij 1 krijg je
dus bijna een één-op-één-doorwerking van overheidsuitgaven naar consumptiebestedingen door gezinnen
— wat de economie sneller uit een recessie trekt. Is c1 laag, dan is de effectiviteit van het beleid laag, en
omgekeerd. De totale output zal dus enorm afhangen van c1.
Grafisch (Figuur 3.1) is de consumptiefunctie een rechte die de verticale as snijdt op hoogte c0 en een helling
c1 heeft. Consumptie stijgt met het beschikbaar inkomen, maar minder dan één-op-één (omdat c1 < 1). Een
lagere c0 verschuift de hele lijn naar beneden.
4
,Beschikbaar inkomen, belastingen en de substitutie
Het beschikbaar inkomen is gedefinieerd als:
YD ≡ Y − T
waarbij Y het inkomen is en T de netto-belastingen (belastingen min overheidstransfers). T is dus specifieker
dan "belastingen": het is wat netto naar de overheid vloeit. Door YD = Y − T in te vullen in vergelijking (3.2)
krijgen we de consumptie uitgedrukt in termen van inkomen Y:
C = c0 + c1(Y − T)
Endogeen vs. exogeen — en de investeringen
• Endogene variabelen worden binnen het model verklaard; ze hangen af van andere variabelen in het
model (bv. C en Y).
• Exogene variabelen worden van buitenaf gegeven; het model verklaart ze niet zelf.
De investeringen houden we voorlopig heel eenvoudig: we beschouwen ze als exogeen en vast. Een streepje
boven een variabele betekent "gegeven":
I=Ī
Let op het onderscheid: "constant" ≠ "exogeen". Exogeen betekent dat een variabele van buitenaf
verondersteld wordt, niet verklaard binnen het systeem. Exogene variabelen kúnnen constant zijn, maar
dat hoeft niet. T en G beschrijven het fiscaal beleid (de keuze van belastingen en uitgaven door de
overheid). Ze worden als exogeen behandeld omdat (1) overheden zich niet met dezelfde regelmaat
gedragen als consumenten of bedrijven, en (2) het boek ze beschouwt als beleidskeuzes die het niet binnen
het model probeert te verklaren.
3.3 De bepaling van het evenwichtsoutput
We brengen nu alles samen. In een gesloten economie geldt Z ≡ C + I + G. Vervangen we C door (3.3) en I
door (3.4):
Z = c0 + c1(Y − T) + Ī + G
Het evenwicht op de goederenmarkt vereist dat de productie gelijk is aan de vraag:
Y=Z
Wat betekent "evenwicht" hier? We zoeken de waarde van Y zodanig dat de productie gelijk is aan de
finale vraag — zodat de goederenmarkt in evenwicht is. We hebben drie soorten relaties gebruikt: een
5
, gedragsvergelijking (de consumptiefunctie), een definitie/identiteit (de aggregatieve vraag C + I + G), en
een evenwichtsvoorwaarde (Y = Z) die we willen oplossen.
Een nuance over voorraden: als bedrijven voorraden aanhouden, hoeft productie niet exact gelijk te zijn aan
vraag. Bij een stijging van de vraag kunnen ze putten uit hun voorraad (negatieve voorraadinvestering); bij een
daling kunnen ze blijven produceren en voorraad opbouwen (positieve voorraadinvestering). We negeren deze
complicatie en veronderstellen dat bedrijven géén voorraden aanhouden.
Vervangen we Z in (3.6) door (3.5):
Y = c0 + c1(Y − T) + Ī + G
In evenwicht is de productie (Y) gelijk aan de vraag, die op haar beurt afhangt van het inkomen (Y), dat zelf
gelijk is aan de productie. Dat we hetzelfde symbool Y gebruiken voor productie én inkomen is geen toeval:
zoals in hoofdstuk 2 gezien, kan je het bbp bekijken vanuit de productiezijde óf de inkomenszijde — beide zijn
identiek gelijk.
De oplossing via algebra
We lossen (3.7) op naar Y. Eerst de haakjes uitwerken:
Y = c0 + c1Y − c1T + Ī + G
Dan alle Y-termen naar links brengen:
(1 − c1)Y = c0 + Ī + G − c1T
En delen door (1 − c1):
Y = [1 / (1 − c1)] × [c0 + Ī + G − c1T]
Dit karakteriseert het evenwichtsoutput. De vergelijking bestaat uit twee delen die elk een eigen betekenis
hebben.
Deel 1 — De autonome bestedingen
De term tussen de haakjes, [c0 + Ī + G − c1T], zijn de autonome bestedingen: het deel van de vraag dat niet
afhangt van het inkomen Y. Deze term is positief: als de begroting in evenwicht is (T = G) en c1 tussen 0 en 1
ligt, dan is (G − c1T) positief, en dus zijn ook de autonome bestedingen positief.
Deel 2 — De multiplicator
De term 1 / (1 − c1) is de multiplicator. Omdat c1 tussen 0 en 1 ligt, is deze breuk groter dan 1 — vandaar de
naam. De multiplicator is groter naarmate c1 dichter bij 1 ligt.
• Als c1 = 0,6 dan is de multiplicator 1/(1 − 0,6) = 2,5. Een toename van de bestedingen met €1 miljard
verhoogt de output dan met 2,5 × €1 miljard = €2,5 miljard.
6
, • Als c1 = 0, dan heeft €1 extra overheidsbesteding precies €1 effect op de economie (multiplicator = 1).
• Tussen 0 en 1 krijg je dus een impact die groter is dan €1, weerspiegeld in de outputgroei.
De link met de meetkundige reeks. De multiplicator doet wiskundig denken aan de Taylor-/meetkundige
reeks 1 + x + x² + x³ + … = 1/(1 − x). Elke keer dat je inkomen stijgt, heeft dat een effect op je vraag: je
krijgt een reeks van steeds toenemende vraag, maar waarbij elke toename kleiner is dan de vorige (omdat
je telkens met c1 < 1 vermenigvuldigt). Het explodeert dus niet — het convergeert naar 1/(1 − c1) maal de
netto-vraag.
Het 45°-model (Keynesiaans kruis) en de dynamiek
Deze grafische voorstelling werd in de les besproken maar de slides werden niet getoond — ze helpt wel om de intuïtie te
vatten.
Grafisch karakteriseren we het evenwicht in drie stappen:
• De productie uitzetten als functie van het inkomen. Omdat productie = inkomen, is dit de 45°-lijn (helling
= 1). Het aanbod is hier uiterst simplistisch: alles wat gevraagd wordt, wordt geproduceerd.
• De vraag (de ZZ-lijn) uitzetten als functie van het inkomen: Z = (c0 + Ī + G − c1T) + c1Y (3.9). De
helling hiervan is c1. Hoe dichter c1 bij 1, hoe steiler de ZZ-lijn (dichter bij de 45°-lijn); hoe dichter bij 0,
hoe vlakker.
• Het evenwicht (punt A) ligt waar de twee lijnen snijden — het evenwichtsinkomen, waar Y = Z.
Een schok en de aanpassing naar het nieuwe evenwicht
Stel dat de autonome bestedingen stijgen (bv. c0 stijgt met €1 miljard, doordat de overheid meer uitgeeft of
consumenten plots positiever zijn). De ZZ-lijn schuift omhoog naar ZZ′; de helling blijft gelijk (het is een
exogene niveauschok). Het aanpassingsproces verloopt in rondes (Figuur 3.3):
• A→B: de eerste toename in productie.
• B→C: de eerste toename in inkomen.
• C→D: de tweede toename in vraag (het extra inkomen wordt deels weer geconsumeerd).
• D→E: de tweede toename in productie en inkomen.
Dit proces herhaalt zich en convergeert naar het nieuwe evenwicht A′. De totale toename in productie na n+1
rondes is:
1 + c1 + c1² + … + c1n → 1 / (1 − c1)
Waarom convergeert dit? De cruciale reden is de richtingscoëfficiënt (helling) van de ZZ-lijn: c1 is
kleiner dan 1. Daardoor wordt elke nieuwe ronde van vraagtoename kleiner dan de vorige, en dooft het
proces uit naar een eindig evenwicht. Zou de helling groter dan 1 zijn, dan zou het proces blijven
doorgaan en nooit een evenwicht bereiken. In werkelijkheid verloopt dit natuurlijk veel sneller dan stap
voor stap. De toename van Y (van Y naar Y′) is uiteindelijk groter dan de oorspronkelijke toename in
uitgaven — dat ís het multiplicatoreffect.
7
,Samengevat in woorden
• Productie hangt af van vraag, die afhangt van inkomen, dat zelf gelijk is aan productie.
• Een toename in de vraag leidt tot een toename in productie en inkomen, wat opnieuw tot een toekomstige
toename in vraag leidt.
• De totale outputtoename is groter dan de initiële vraagschok, met een factor gelijk aan de multiplicator.
• De multiplicator hangt af van de marginale consumptiequote, die geschat kan worden met econometrie (de
statistische methoden van de economie).
De aanpassing van output over de tijd heet de dynamiek van aanpassing. Hoe lang die duurt, hangt af van hoe
en wanneer bedrijven hun productieschema herzien, en ook van c1: bij een vlakkere c1 verloopt de aanpassing
trager.
Hoe groot ís die c1 nu eigenlijk? Daar bestaat veel onenigheid over. Tijdens de grote recessie ging het
debat — of de overheid al dan niet meer geld moest uitgeven — in essentie over hoe groot c1 is. Uit een
inschatting van c1 volgt namelijk een uitspraak over wat de overheid qua beleid zou moeten doen. In dit
model nemen we c1 als constant, maar in de praktijk is het veel ingewikkelder.
FOCUS — Het Lehman-faillissement en verschuivingen in de consumptiefunctie
Een mooie illustratie dat c0 kan verschuiven door verwachtingen. Toen Lehman Brothers in september 2008
failliet ging, herinnerde dit mensen aan de Grote Depressie — wat bevestigd wordt door het aantal Google-
zoekopdrachten naar "Great Depression", dat sterk piekte en gecorreleerd was met dalingen in de consumptie.
• Wanneer mensen zich zorgen maken over de toekomst, beslissen ze méér te sparen, zélfs als hun huidige
inkomen niet veranderd is. De autonome consumptie c0 daalt drastisch, waardoor de ZZ-lijn naar beneden
schuift.
• De consumptie viel terug terwijl het beschikbaar inkomen nog niet veranderd was. De reactie werd het
sterkst gedragen door een terugval in duurzame goederen (tv's, wasmachines): grote uitgaven werden
uitgesteld, mede omdat men verwachtte moeilijker leningen te krijgen.
• Dit kanaal — de verwachte inkomensstroom — wordt in het simpele model niet expliciet gevat, maar
verklaart waarom mensen onmiddellijk reageren ook al is het huidige inkomen nog stabiel.
3.4 Investeringen = sparen: een alternatieve kijk
John Maynard Keynes formuleerde in The General Theory of Employment, Interest and Money (1936) een
alternatieve manier om hetzelfde evenwicht te bekijken — via investeringen en sparen in plaats van productie
en vraag. In een gesloten economie moet de financiering van investeringen uiteindelijk uit het binnenlands
sparen komen: binnenlands sparen = investeringen.
De definities van sparen
• Privaat sparen (S): beschikbaar inkomen min consumptie.
8
, S ≡ YD − C = Y − T − C
• Publiek sparen: het overheidssaldo, T − G. Positief = begrotingsoverschot; negatief = begrotingstekort
(een "ontsparend" beleid waarbij de overheid in deficit staat).
De som van privaat en publiek sparen is het totale spaarvolume in deze (gesloten) economie.
Afleiding van de IS-relatie
Vertrek van het evenwicht Y = C + I + G. Trek T van beide kanten af en breng C naar links:
Y−T−C=I+G−T
De linkerkant is per definitie het privaat sparen S, dus:
S=I+G−T
Of, equivalent, opgelost naar I:
I = S + (T − G)
Dit is de IS-relatie: "Investment equals (private & public) Saving". Investeringen zijn gelijk aan de som van
privaat sparen (S) en publiek sparen (T − G).
Twee equivalente manieren om het evenwicht uit te drukken:
Productie = Vraag
Investeringen = Sparen
Beide leiden tot exact hetzelfde evenwichtsoutput.
Dezelfde oplossing langs deze weg
Uit het consumptiegedrag volgt het sparen:
S = Y − T − C = Y − T − c0 − c1(Y − T)
Herschikken geeft:
S = −c0 + (1 − c1)(Y − T)
Hier is (1 − c1) de marginale spaarquote (propensity to save), die tussen 0 en 1 ligt. In evenwicht geldt I = S,
dus (3.10) wordt:
I = −c0 + (1 − c1)(Y − T) + (T − G)
Oplossen naar output geeft opnieuw exact dezelfde formule als (3.8):
9
, Y = [1 / (1 − c1)] × [c0 + Ī + G − c1T]
Met sectie 3.4 is de goederenmarkt afgewerkt in dit simplistische model met veel assumpties: de aanbodzijde is volledig
uitgeschakeld, er zijn geen interestvoeten, en de inflatie is op 0 gehouden.
FOCUS — De spaarparadox (paradox of thrift)
We krijgen als kind de "deugden van de spaarzaamheid" mee, maar dit model vertelt een ander verhaal. Stel dat
alle consumenten beslissen méér te sparen en minder te consumeren (c0 daalt).
• Via vergelijking (3.12) impliceert dit dat de output daalt. Door het multiplicatoreffect daalt de output zelfs
veel sterker dan de oorspronkelijke daling in de vraag.
• Maar het spaarvolume kan niet veranderen: vergelijking (3.10) zegt dat in evenwicht I = S + (T − G), en
I, T en G veranderen niet per veronderstelling. Het uiteindelijke spaarvolume S daalt dus mee.
De paradox. Hoewel iedereen méér probeert te sparen, eindig je in een situatie waar er per saldo niet
méér (en mogelijk minder) gespaard wordt — omdat de inkomens zo hard krimpen. Dit heeft enorme
beleidsgevolgen. Tijdens crises ontstond de discussie: moet de overheid sparen of uitgeven? Als de
overheid spaart (G daalt), zegt de paradox dat de output nóg meer daalt, en daarmee ook de
overheidsinkomsten — wat uiteindelijk ook gebeurde.
3.5 Is de overheid almachtig? Een waarschuwing
Vergelijking (3.8) suggereert dat de overheid simpelweg G of T kan kiezen om het gewenste outputniveau te
bereiken. Maar de realiteit is complexer; ons model laat veel zaken buiten beschouwing. De overheid is niet
per definitie incompetent of enkel beperkt tot het kiezen van T en G — maar haar beleid kan wel degelijk
tenietgedaan worden.
• G of T veranderen is niet eenvoudig (politieke en praktische beperkingen).
• Investeringen en import kunnen mee veranderen, waardoor het moeilijk wordt voor overheden om de
effecten van hun beleid in te schatten (hoofdstukken 5, 9 en 18–20).
• Verwachtingen spelen een rol (hoofdstukken 14–16).
• De effecten op output kunnen onhoudbaar zijn op de middellange termijn (hoofdstuk 9).
• Het verlagen van T of verhogen van G kan op lange termijn leiden tot grote begrotingstekorten en
overheidsschuld (hoofdstukken 9, 11, 16 en 22).
Twee belangrijke "tegenkrachten" uit de les:
• Ricardiaanse equivalentie. Als de overheid de uitgaven verhoogt, kan dat de verwachtingen van
consumenten negatief beïnvloeden: men weet dat in de toekomst de uitgaven weer moeten dalen of de
belastingen moeten stijgen. Rationele consumenten kunnen daarop anticiperen door nú al méér te
sparen. De Ricardiaanse equivalentie stelt dat de financieringswijze van overheidsuitgaven
(belastingen nu vs. schuld/toekomstige belastingen) dan geen invloed heeft op de economie. Of dit
klopt, is sterk afhankelijk van crisis tot crisis.
10
Les 2 — Samenvatting
Goederenmarkt & Financiële Markten
Hoofdstuk 3: The Goods Market
Hoofdstuk 4: Financial Markets I
Blanchard, Amighini & Giavazzi — A European Perspective (4e ed.)
Prof. Dr. Tom Potoms
1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 3 — De Goederenmarkt
3.1 De samenstelling van het bbp
3.2 De vraag naar goederen
3.3 De bepaling van het evenwichtsoutput
3.4 Investeringen = sparen: een alternatieve kijk
3.5 Is de overheid almachtig? Een waarschuwing
Hoofdstuk 4 — Financiële Markten I
4.1 De vraag naar geld
4.2 De interestvoet bepalen I — het klassieke model
4.3 De interestvoet bepalen II — banken & reserves
4.4 De liquiditeitsval
Appendix: geld als cash én deposito's
2
,Hoofdstuk 3 — De Goederenmarkt
De centrale vraag van dit hoofdstuk: hoe wordt het outputniveau (bbp) op de korte termijn bepaald? Het
antwoord draait om de wisselwerking tussen vraag, productie en inkomen. Een verandering in de
vraag leidt tot een verandering in productie, die op haar beurt het inkomen verandert, wat opnieuw de
vraag beïnvloedt — een kringloop die de kern vormt van het multiplicatormechanisme.
3.1 De samenstelling van het bbp
Voor we het model bouwen, splitsen we het bbp op in zijn componenten. Elke component vertegenwoordigt
een ander type besteding in de economie.
• Consumptie (C): goederen en diensten gekocht door consumenten (gezinnen). Dit is doorgaans de grootste
component.
• Investeringen (I), ook fixed investment: de som van niet-residentiële investeringen (bedrijven die
machines, gebouwen kopen) en residentiële investeringen (woningen).
• Overheidsbestedingen (G): aankopen van goederen en diensten door de overheid (federaal, regionaal,
lokaal). Belangrijk: dit sluit overheidstransfers (zoals uitkeringen) en interestbetalingen op de
overheidsschuld uit, want dat zijn geen aankopen van geproduceerde goederen.
• Export (X): aankopen van binnenlandse goederen en diensten door buitenlanders.
• Import (IM): aankopen van buitenlandse goederen en diensten door binnenlandse consumenten, bedrijven
en overheid.
• Netto-export of handelsbalans: X − IM. Als export > import is er een handelsoverschot; als import >
export een handelstekort.
• Voorraadinvestering (inventory investment): het verschil tussen productie en verkopen. Wat
geproduceerd maar niet verkocht is, komt in de voorraad terecht.
3.2 De vraag naar goederen
De totale vraag naar goederen, die we Z noemen, is de som van alle bestedingscomponenten:
Z ≡ C + I + G + X − IM
Het ≡-teken duidt op een identiteit (een definitie die per definitie waar is), niet op een gedragsvergelijking. In
dit hoofdstuk werken we met een gesloten economie, dus we stellen X = IM = 0. Daardoor vereenvoudigt de
vraag tot:
Z≡C+I+G
3
,We maken hierbij twee cruciale vereenvoudigende veronderstellingen:
• De aanbodzijde wordt uitgeschakeld: bedrijven zijn bereid om elke gevraagde hoeveelheid te leveren
tegen een gegeven prijs. Hierdoor kunnen we ons volledig concentreren op de rol van de vraag bij het
bepalen van de output. (In hoofdstuk 7 wordt deze veronderstelling losgelaten.)
• Er is slechts één goed, zodat we maar naar één markt hoeven te kijken.
De consumptiefunctie
Consumptie hangt af van het beschikbaar inkomen (YD): het inkomen dat overblijft nadat consumenten
overheidstransfers hebben ontvangen en belastingen hebben betaald.
C = C(YD)
C(YD) heet de consumptiefunctie. Dit is een gedragsvergelijking: ze beschrijft hoe consumenten zich
gedragen (in tegenstelling tot een identiteit). De relatie is positief: meer beschikbaar inkomen leidt tot meer
consumptie.
De lineaire vorm — het hart van het model
Om het zo eenvoudig mogelijk te maken, stellen we de consumptiefunctie voor als een lineaire
eerstegraadsfunctie (een rechte) met twee parameters:
C = c0 + c1 YD
• c0 = autonome consumptie. Dit is wat mensen zouden consumeren als hun beschikbaar inkomen nul zou
zijn. Het wordt positief verondersteld. Veranderingen in c0 weerspiegelen veranderingen in consumptie
voor een gegeven niveau van beschikbaar inkomen (bv. door veranderende verwachtingen of vertrouwen).
• c1 = de marginale consumptiequote (marginal propensity to consume). Dit is de extra consumptie per
extra euro beschikbaar inkomen, en is de allerbelangrijkste parameter van het hoofdstuk.
Er gelden twee restricties op c1:
• c1 > 0: een toename van YD verhoogt de consumptie.
• c1 < 1: mensen consumeren slechts een deel van de inkomenstoename (de rest sparen ze).
Waarom c1 zo belangrijk is. De grootte van c1 bepaalt hoe effectief budgettair (fiscaal) beleid is, vooral
tijdens recessies. Hoe hoger c1, hoe effectiever het beleid: als de overheid de inkomens met €1 doet
stijgen, vloeit bij een hoge c1 bijna die volledige euro door naar extra consumptie. Bij c1 dicht bij 1 krijg je
dus bijna een één-op-één-doorwerking van overheidsuitgaven naar consumptiebestedingen door gezinnen
— wat de economie sneller uit een recessie trekt. Is c1 laag, dan is de effectiviteit van het beleid laag, en
omgekeerd. De totale output zal dus enorm afhangen van c1.
Grafisch (Figuur 3.1) is de consumptiefunctie een rechte die de verticale as snijdt op hoogte c0 en een helling
c1 heeft. Consumptie stijgt met het beschikbaar inkomen, maar minder dan één-op-één (omdat c1 < 1). Een
lagere c0 verschuift de hele lijn naar beneden.
4
,Beschikbaar inkomen, belastingen en de substitutie
Het beschikbaar inkomen is gedefinieerd als:
YD ≡ Y − T
waarbij Y het inkomen is en T de netto-belastingen (belastingen min overheidstransfers). T is dus specifieker
dan "belastingen": het is wat netto naar de overheid vloeit. Door YD = Y − T in te vullen in vergelijking (3.2)
krijgen we de consumptie uitgedrukt in termen van inkomen Y:
C = c0 + c1(Y − T)
Endogeen vs. exogeen — en de investeringen
• Endogene variabelen worden binnen het model verklaard; ze hangen af van andere variabelen in het
model (bv. C en Y).
• Exogene variabelen worden van buitenaf gegeven; het model verklaart ze niet zelf.
De investeringen houden we voorlopig heel eenvoudig: we beschouwen ze als exogeen en vast. Een streepje
boven een variabele betekent "gegeven":
I=Ī
Let op het onderscheid: "constant" ≠ "exogeen". Exogeen betekent dat een variabele van buitenaf
verondersteld wordt, niet verklaard binnen het systeem. Exogene variabelen kúnnen constant zijn, maar
dat hoeft niet. T en G beschrijven het fiscaal beleid (de keuze van belastingen en uitgaven door de
overheid). Ze worden als exogeen behandeld omdat (1) overheden zich niet met dezelfde regelmaat
gedragen als consumenten of bedrijven, en (2) het boek ze beschouwt als beleidskeuzes die het niet binnen
het model probeert te verklaren.
3.3 De bepaling van het evenwichtsoutput
We brengen nu alles samen. In een gesloten economie geldt Z ≡ C + I + G. Vervangen we C door (3.3) en I
door (3.4):
Z = c0 + c1(Y − T) + Ī + G
Het evenwicht op de goederenmarkt vereist dat de productie gelijk is aan de vraag:
Y=Z
Wat betekent "evenwicht" hier? We zoeken de waarde van Y zodanig dat de productie gelijk is aan de
finale vraag — zodat de goederenmarkt in evenwicht is. We hebben drie soorten relaties gebruikt: een
5
, gedragsvergelijking (de consumptiefunctie), een definitie/identiteit (de aggregatieve vraag C + I + G), en
een evenwichtsvoorwaarde (Y = Z) die we willen oplossen.
Een nuance over voorraden: als bedrijven voorraden aanhouden, hoeft productie niet exact gelijk te zijn aan
vraag. Bij een stijging van de vraag kunnen ze putten uit hun voorraad (negatieve voorraadinvestering); bij een
daling kunnen ze blijven produceren en voorraad opbouwen (positieve voorraadinvestering). We negeren deze
complicatie en veronderstellen dat bedrijven géén voorraden aanhouden.
Vervangen we Z in (3.6) door (3.5):
Y = c0 + c1(Y − T) + Ī + G
In evenwicht is de productie (Y) gelijk aan de vraag, die op haar beurt afhangt van het inkomen (Y), dat zelf
gelijk is aan de productie. Dat we hetzelfde symbool Y gebruiken voor productie én inkomen is geen toeval:
zoals in hoofdstuk 2 gezien, kan je het bbp bekijken vanuit de productiezijde óf de inkomenszijde — beide zijn
identiek gelijk.
De oplossing via algebra
We lossen (3.7) op naar Y. Eerst de haakjes uitwerken:
Y = c0 + c1Y − c1T + Ī + G
Dan alle Y-termen naar links brengen:
(1 − c1)Y = c0 + Ī + G − c1T
En delen door (1 − c1):
Y = [1 / (1 − c1)] × [c0 + Ī + G − c1T]
Dit karakteriseert het evenwichtsoutput. De vergelijking bestaat uit twee delen die elk een eigen betekenis
hebben.
Deel 1 — De autonome bestedingen
De term tussen de haakjes, [c0 + Ī + G − c1T], zijn de autonome bestedingen: het deel van de vraag dat niet
afhangt van het inkomen Y. Deze term is positief: als de begroting in evenwicht is (T = G) en c1 tussen 0 en 1
ligt, dan is (G − c1T) positief, en dus zijn ook de autonome bestedingen positief.
Deel 2 — De multiplicator
De term 1 / (1 − c1) is de multiplicator. Omdat c1 tussen 0 en 1 ligt, is deze breuk groter dan 1 — vandaar de
naam. De multiplicator is groter naarmate c1 dichter bij 1 ligt.
• Als c1 = 0,6 dan is de multiplicator 1/(1 − 0,6) = 2,5. Een toename van de bestedingen met €1 miljard
verhoogt de output dan met 2,5 × €1 miljard = €2,5 miljard.
6
, • Als c1 = 0, dan heeft €1 extra overheidsbesteding precies €1 effect op de economie (multiplicator = 1).
• Tussen 0 en 1 krijg je dus een impact die groter is dan €1, weerspiegeld in de outputgroei.
De link met de meetkundige reeks. De multiplicator doet wiskundig denken aan de Taylor-/meetkundige
reeks 1 + x + x² + x³ + … = 1/(1 − x). Elke keer dat je inkomen stijgt, heeft dat een effect op je vraag: je
krijgt een reeks van steeds toenemende vraag, maar waarbij elke toename kleiner is dan de vorige (omdat
je telkens met c1 < 1 vermenigvuldigt). Het explodeert dus niet — het convergeert naar 1/(1 − c1) maal de
netto-vraag.
Het 45°-model (Keynesiaans kruis) en de dynamiek
Deze grafische voorstelling werd in de les besproken maar de slides werden niet getoond — ze helpt wel om de intuïtie te
vatten.
Grafisch karakteriseren we het evenwicht in drie stappen:
• De productie uitzetten als functie van het inkomen. Omdat productie = inkomen, is dit de 45°-lijn (helling
= 1). Het aanbod is hier uiterst simplistisch: alles wat gevraagd wordt, wordt geproduceerd.
• De vraag (de ZZ-lijn) uitzetten als functie van het inkomen: Z = (c0 + Ī + G − c1T) + c1Y (3.9). De
helling hiervan is c1. Hoe dichter c1 bij 1, hoe steiler de ZZ-lijn (dichter bij de 45°-lijn); hoe dichter bij 0,
hoe vlakker.
• Het evenwicht (punt A) ligt waar de twee lijnen snijden — het evenwichtsinkomen, waar Y = Z.
Een schok en de aanpassing naar het nieuwe evenwicht
Stel dat de autonome bestedingen stijgen (bv. c0 stijgt met €1 miljard, doordat de overheid meer uitgeeft of
consumenten plots positiever zijn). De ZZ-lijn schuift omhoog naar ZZ′; de helling blijft gelijk (het is een
exogene niveauschok). Het aanpassingsproces verloopt in rondes (Figuur 3.3):
• A→B: de eerste toename in productie.
• B→C: de eerste toename in inkomen.
• C→D: de tweede toename in vraag (het extra inkomen wordt deels weer geconsumeerd).
• D→E: de tweede toename in productie en inkomen.
Dit proces herhaalt zich en convergeert naar het nieuwe evenwicht A′. De totale toename in productie na n+1
rondes is:
1 + c1 + c1² + … + c1n → 1 / (1 − c1)
Waarom convergeert dit? De cruciale reden is de richtingscoëfficiënt (helling) van de ZZ-lijn: c1 is
kleiner dan 1. Daardoor wordt elke nieuwe ronde van vraagtoename kleiner dan de vorige, en dooft het
proces uit naar een eindig evenwicht. Zou de helling groter dan 1 zijn, dan zou het proces blijven
doorgaan en nooit een evenwicht bereiken. In werkelijkheid verloopt dit natuurlijk veel sneller dan stap
voor stap. De toename van Y (van Y naar Y′) is uiteindelijk groter dan de oorspronkelijke toename in
uitgaven — dat ís het multiplicatoreffect.
7
,Samengevat in woorden
• Productie hangt af van vraag, die afhangt van inkomen, dat zelf gelijk is aan productie.
• Een toename in de vraag leidt tot een toename in productie en inkomen, wat opnieuw tot een toekomstige
toename in vraag leidt.
• De totale outputtoename is groter dan de initiële vraagschok, met een factor gelijk aan de multiplicator.
• De multiplicator hangt af van de marginale consumptiequote, die geschat kan worden met econometrie (de
statistische methoden van de economie).
De aanpassing van output over de tijd heet de dynamiek van aanpassing. Hoe lang die duurt, hangt af van hoe
en wanneer bedrijven hun productieschema herzien, en ook van c1: bij een vlakkere c1 verloopt de aanpassing
trager.
Hoe groot ís die c1 nu eigenlijk? Daar bestaat veel onenigheid over. Tijdens de grote recessie ging het
debat — of de overheid al dan niet meer geld moest uitgeven — in essentie over hoe groot c1 is. Uit een
inschatting van c1 volgt namelijk een uitspraak over wat de overheid qua beleid zou moeten doen. In dit
model nemen we c1 als constant, maar in de praktijk is het veel ingewikkelder.
FOCUS — Het Lehman-faillissement en verschuivingen in de consumptiefunctie
Een mooie illustratie dat c0 kan verschuiven door verwachtingen. Toen Lehman Brothers in september 2008
failliet ging, herinnerde dit mensen aan de Grote Depressie — wat bevestigd wordt door het aantal Google-
zoekopdrachten naar "Great Depression", dat sterk piekte en gecorreleerd was met dalingen in de consumptie.
• Wanneer mensen zich zorgen maken over de toekomst, beslissen ze méér te sparen, zélfs als hun huidige
inkomen niet veranderd is. De autonome consumptie c0 daalt drastisch, waardoor de ZZ-lijn naar beneden
schuift.
• De consumptie viel terug terwijl het beschikbaar inkomen nog niet veranderd was. De reactie werd het
sterkst gedragen door een terugval in duurzame goederen (tv's, wasmachines): grote uitgaven werden
uitgesteld, mede omdat men verwachtte moeilijker leningen te krijgen.
• Dit kanaal — de verwachte inkomensstroom — wordt in het simpele model niet expliciet gevat, maar
verklaart waarom mensen onmiddellijk reageren ook al is het huidige inkomen nog stabiel.
3.4 Investeringen = sparen: een alternatieve kijk
John Maynard Keynes formuleerde in The General Theory of Employment, Interest and Money (1936) een
alternatieve manier om hetzelfde evenwicht te bekijken — via investeringen en sparen in plaats van productie
en vraag. In een gesloten economie moet de financiering van investeringen uiteindelijk uit het binnenlands
sparen komen: binnenlands sparen = investeringen.
De definities van sparen
• Privaat sparen (S): beschikbaar inkomen min consumptie.
8
, S ≡ YD − C = Y − T − C
• Publiek sparen: het overheidssaldo, T − G. Positief = begrotingsoverschot; negatief = begrotingstekort
(een "ontsparend" beleid waarbij de overheid in deficit staat).
De som van privaat en publiek sparen is het totale spaarvolume in deze (gesloten) economie.
Afleiding van de IS-relatie
Vertrek van het evenwicht Y = C + I + G. Trek T van beide kanten af en breng C naar links:
Y−T−C=I+G−T
De linkerkant is per definitie het privaat sparen S, dus:
S=I+G−T
Of, equivalent, opgelost naar I:
I = S + (T − G)
Dit is de IS-relatie: "Investment equals (private & public) Saving". Investeringen zijn gelijk aan de som van
privaat sparen (S) en publiek sparen (T − G).
Twee equivalente manieren om het evenwicht uit te drukken:
Productie = Vraag
Investeringen = Sparen
Beide leiden tot exact hetzelfde evenwichtsoutput.
Dezelfde oplossing langs deze weg
Uit het consumptiegedrag volgt het sparen:
S = Y − T − C = Y − T − c0 − c1(Y − T)
Herschikken geeft:
S = −c0 + (1 − c1)(Y − T)
Hier is (1 − c1) de marginale spaarquote (propensity to save), die tussen 0 en 1 ligt. In evenwicht geldt I = S,
dus (3.10) wordt:
I = −c0 + (1 − c1)(Y − T) + (T − G)
Oplossen naar output geeft opnieuw exact dezelfde formule als (3.8):
9
, Y = [1 / (1 − c1)] × [c0 + Ī + G − c1T]
Met sectie 3.4 is de goederenmarkt afgewerkt in dit simplistische model met veel assumpties: de aanbodzijde is volledig
uitgeschakeld, er zijn geen interestvoeten, en de inflatie is op 0 gehouden.
FOCUS — De spaarparadox (paradox of thrift)
We krijgen als kind de "deugden van de spaarzaamheid" mee, maar dit model vertelt een ander verhaal. Stel dat
alle consumenten beslissen méér te sparen en minder te consumeren (c0 daalt).
• Via vergelijking (3.12) impliceert dit dat de output daalt. Door het multiplicatoreffect daalt de output zelfs
veel sterker dan de oorspronkelijke daling in de vraag.
• Maar het spaarvolume kan niet veranderen: vergelijking (3.10) zegt dat in evenwicht I = S + (T − G), en
I, T en G veranderen niet per veronderstelling. Het uiteindelijke spaarvolume S daalt dus mee.
De paradox. Hoewel iedereen méér probeert te sparen, eindig je in een situatie waar er per saldo niet
méér (en mogelijk minder) gespaard wordt — omdat de inkomens zo hard krimpen. Dit heeft enorme
beleidsgevolgen. Tijdens crises ontstond de discussie: moet de overheid sparen of uitgeven? Als de
overheid spaart (G daalt), zegt de paradox dat de output nóg meer daalt, en daarmee ook de
overheidsinkomsten — wat uiteindelijk ook gebeurde.
3.5 Is de overheid almachtig? Een waarschuwing
Vergelijking (3.8) suggereert dat de overheid simpelweg G of T kan kiezen om het gewenste outputniveau te
bereiken. Maar de realiteit is complexer; ons model laat veel zaken buiten beschouwing. De overheid is niet
per definitie incompetent of enkel beperkt tot het kiezen van T en G — maar haar beleid kan wel degelijk
tenietgedaan worden.
• G of T veranderen is niet eenvoudig (politieke en praktische beperkingen).
• Investeringen en import kunnen mee veranderen, waardoor het moeilijk wordt voor overheden om de
effecten van hun beleid in te schatten (hoofdstukken 5, 9 en 18–20).
• Verwachtingen spelen een rol (hoofdstukken 14–16).
• De effecten op output kunnen onhoudbaar zijn op de middellange termijn (hoofdstuk 9).
• Het verlagen van T of verhogen van G kan op lange termijn leiden tot grote begrotingstekorten en
overheidsschuld (hoofdstukken 9, 11, 16 en 22).
Twee belangrijke "tegenkrachten" uit de les:
• Ricardiaanse equivalentie. Als de overheid de uitgaven verhoogt, kan dat de verwachtingen van
consumenten negatief beïnvloeden: men weet dat in de toekomst de uitgaven weer moeten dalen of de
belastingen moeten stijgen. Rationele consumenten kunnen daarop anticiperen door nú al méér te
sparen. De Ricardiaanse equivalentie stelt dat de financieringswijze van overheidsuitgaven
(belastingen nu vs. schuld/toekomstige belastingen) dan geen invloed heeft op de economie. Of dit
klopt, is sterk afhankelijk van crisis tot crisis.
10
