Samenvatting Chemie van het
leven
Hoofdstuk 1
Biologie: studie van het leven.
De biologie valt onder te verdelen in verschillende thema’s:
-Organisatie
-Informatie
-Energie en materie
-Interacties
-Evolutie
Biologische thema’s:
-Biosfeer (een gedeelte van de aarde waar leven mogelijk is)
-Ecosysteem (alle levende dingen in een bepaalde omgeving)
-Gemeenschap (een reeks organismen die in een bepaald ecosysteem leven)
-Populatie (alle individuen van een soort die binnen een bepaald gebied met
elkaar leven)
-Organismen (individuele levende dingen)
-Organen(een onderdeel van je lichaam die een bepaalde functie heeft)
-Weefsel (een groep dezelfde cellen die samen werken om een bepaalde functie
uit te voeren)
-Cellen (een unit met een bepaalde structuur en functie)
-Organel (onderdelen van de cel met bepaalde functies)
-Moleculen (chemische structuur bestaande uit een of meerdere atomen)
Als er op een hoger organisatieniveau een nieuwe eigenschap ontstaat die er op
het lagere organisatieniveau niet is, noem je dat een emergente eigenschap.
Een voorbeeld hiervan is hoewel er fotosynthese plaats vindt in een chloroplast,
zal het niet plaats vinden wanneer je chlorofyl en chloroplast moleculen in en
reageerbuis mengt, de eigenschap ontstaat dus pas op organel niveau.
Op alle organisaties niveaus zien we dat de functie en de vorm altijd aan elkaar
gelijk staan. Er is dus altijd een reden voor een bepaalde structuur. Met dit in ons
achterhoofd kunnen we enkel aan de structuur van iets zien wat de functie is. Dit
wordt verklaard door de natuurlijke selectie.
De cel is de kleinste organisatie die alle activiteiten kan uitvoeren die nodig is
voor leven. De celtheorie zegt: alle levenden organismen zijn opgebouwd uit
cellen; die de basiseenheid van het leven vormen. Een voorbeeld is wanneer je
leest is dit een resultaat van een activiteiten van spier en zenuwcellen. Elke cel
deelt bepaalde kenmerken, zo is elke cel omringt door een membraan dat de
doorgang van materialen tussen de cel en zijn omgeving reguleert. We
onderscheiden twee hoofdvormen van cellen.
Eukaryoten: met celkern (dieren en plantencellen)
Prokaryoten: zonder celkern (bacteriën en archaea)
Chromosomen bevatten een heel lang DNA-molecuul met duizenden genen, de
coderen de informatie die nodig is om alle moleculen te bouwen die in een cel
,worden gesynthetiseerd die op hun beurt de functie en structuur van die cel
vaststellen. Je begon als een enkele cel gevuld met DNA van je vader en van je
moeder. Terwijl je cellen groeide en deelde, stuurde de genetische informatie die
door je DNA werd gecodeerd je ontwikkeling aan. Een DNA-molecuul bestaat uit
twee strengen, die in een dubbele helix zijn gerangschikt. Elke keten bestaat uit
vier verschillende nucleotiden genaamd: Adenine, Thymine, Guanine, Cytosine.
Specifieke sequenties van nucleotiden coderen de informatie van je genen.
De sequentie van nucleotiden langs een gen wordt getranscribeerd in mRNA, dat
vervolgens wordt vertaald (translatie) in gekoppelde reeks aminozuren. Deze
aminozuurketen vormt een specifiek eiwit met unieke vorm en functie. Dit proces
noemen we genexpressie. Een bepaalde sequentie van nucleotiden betekend in
verschillende organismen hetzelfde. RNA kan ook een andere functie hebben
zoals het reguleren van de functie van genen die coderen voor eiwitten.
Genoom: volledige set van genen, ook de niet coderende delen. Een
genoomsequentie is de volledige sequentie nucleotiden van een individu van een
bepaalde soort. In plaats van 1 bepaald gen te bestuderen, onderzoeken
wetenschappers tegenwoorden een heel genoom van een organismen, dit
noemen we genomics. Proteomics: studie van sets eiwitten en hun
eigenschappen.
Materie groeit, beweegt, reproduceert en verschillende cellulaire activiteiten van
het leven zijn werk, en werk kost energie. De input van energie, voornamelijk van
de zon, en de transformatie van energie, van de ene naar de andere, maakt
leven op aarde mogelijk. Wanneer bladeren in een plant zonlicht absorberen in
het proces fotosynthese, zetten moleculen in die bladeren zonlicht om in
chemische energie, glucose. De chemische energie wordt vervolgens
doorgegeven van planten tot consumenten (organismen dat zich voet met
andere organismen en of hun overblijfselen). Wanneer een organismen de
energie gebruikt om werk te verrichten gaat er een deel verloren aan warmte.
Energie stroomt dus als stroom door een ecosysteem. Chemicaliën die een plant
uit de lucht of de bodem opneemt worden opgenomen en doorgegeven aan een
plantenetend dier. Uiteindelijk worden deze chemicaliën teruggegeven aan de
natuur door ontbinder zoals bacteriën en schimmels die afvalproducten van dode
organismen afbreken. Chemicaliën vormen een cyclus in een ecosysteem.
Feedback regulering, een vaak voorkomende vorm is negatieve feedback, een lus
waar de respons een stimulus verminderd. Een voorbeeld is insulineregulatie; na
een maaltijd stijgt de glucosewaarde in je bloed, cellen stimuleren om insuline af
te scheiden, insuline zorgt ervoor dat lichaamscellen glucose opnemen waardoor
de bloedglucose spiegel daalt. Dit elimineert de stimulus voor de aanmaak van
insuline waardoor het pad wordt afgesloten. De output van het proces was dus
insuline en die reguleert dat proces dus negatief. Je ziet dat een proces een
uitkomst is van samenwerkende organisatieniveaus binnen de biologie.
Positieve feedback, een eindproduct maakt zijn eigen productie op. De stolling
van ons bloed als reactie op een wondje is een voorbeeld hiervan. Wanneer een
bloedvat beschadigd raakt zullen bloedblaadjes in een bloed reageren.
Chemicaliën in het bloed trekken bloedplaatjes aan die een stolsel vormen, een
wond.
,Ecosysteem: connecties tussen verschillende organismen en hun fysieke
omgeving. Alle organismen reageren met elkaar, symbiose. Je hebt verschillende
soorten samenwerkingen.
-Parasitisme: de een voordeel de ander nadeel
-Mutualisme: een voordeel, de ander geen voordeel of nadeel
-Commensalisme: allebei geen voordeel of nadeel
Planten en andere fotosynteserende organismen zijn de reden van ons
zuurstofgehalte op aarde.
De wetenschappelijke verklaring van de diversiteit en tegelijkertijd eenheid van
organismen op aarde is evolutie. Evolutie is een proces van biologische
verandering waarbij soorten verschillen ten opzichte van hun voorouders creëren
ten gevolge van de aanpassing op hun leefomgeving. Zo kunnen we soorten
verklaren met het idee dat bepaalde erfelijke aanpassingen zijn ontstaan vanaf
het moment dat de organismen zich van de voorouder afsplitste (diversiteit). Ze
delen echter bepaalde eigenschappen simpelweg omdat ze afstammen van
dezelfde voorouder (eenheid).
Iedere soort krijgt een naam die uit twee delen bestaat, de geslachtsnaam en
soortnaam. Binnen de biologie plaatsen we verschillende organismen in drie
domeinen, eencellig prokaryoten organismen: Bacteriën en Archaea en de
Eukarya, de meercellige eukaryoten. Dit domein omvat vier groepen, Plantae
(planten), koninkrijk Fungi (schimmels of zwammen), koninkrijk Animalia (dieren)
en de protisten. Planten maken hun eigen voedsel: suiker uit fotosynthese,
schimmels nemen voedingstoffen in opgeloste vorm op uit hun omgeving en
dieren verkrijgen voedsel door andere organismen te eten en verteren.
Tegenwoordig zijn we erachter doormiddel van DNA-bewijs dat sommige protisten
(eencellig) meer verwant zijn aan schimmels, planten en of dieren dan andere
protisten en daarom worden ze tegenwoordig vak bij deze in de groepen
ingedeeld.
Door fossiele zijn wij als mens instaat de geschiedenis van de wereld te
bestuderen. En ondanks de vele diversiteit op aarde is de eenheid ook erg
belangrijk. Zo zijn vele skeletstructuren bij verschillende soorten hetzelfde, DNA-
sequentie is hetzelfde maar ook celstructuren blijven na genoeg gelijk aan elkaar,
dit valt allemaal te verklaren met evolutie.
In november 1859 schreef Charles Darwin een van de belangrijkste boeken: On
the orgin of species by means of natural selection. Hierin werden twee
belangrijke dingen beschreven.
1. Naarmate soorten zich in de loop van de tijd aanpassen aan hun leefomgeving
zullen ze verschillen opbouwen ten opzichte van hun voorouders, afstammeling
van modificatie.
2. Natuurlijke selectie is een primaire oorzaak van afstammelingen met
modificatie. Hij maakte drie observaties in de natuur. Ten eerste individuen in een
populatie variëren veel van eigenschap, waarvan er veel erfelijk lijkt te zijn. Ten
tweede kan een populatie veel meer nakomelingen produceren dan dat er ruimte
, voor is, er ontstaat concurrentie. Ten derde Soorten zijn aangepast aan hun
omgeving. Hieruit redeneerde Darwin de volgende theorie: Individuen met
erfelijke eigenschappen die beter aangepast zijn aan de lokale omgeving hebben
meer kans om te overleven en zich voort te planten dan minder goed aangepaste
individuen. Na vele generaties zal het overgrote deel alleen de voordelige
eigenschappen hebben. Dit noemen we de evolutietheorie.
Alle voorpoten van zoogdieren zijn anatomische variaties van
gemeenschappelijke architectuur. Volgens het Darwiniaanse concept
weerspiegeld de gedeelde anatomie van zoogdierledenmaten de overerving van
ledenmatenstructuur van een gemeenschappelijk voorouder. Wanneer 1
populatie van organismen gefragmenteerd raakt en in verschillende geïsoleerde
subpopulaties raken ontstaan er nieuwe soorten. De geïsoleerde populatie
veranderd zodanig in die omgeving dat het hele andere eigenschappen krijgt dan
wanneer het in een andere omgeving zou leven.
Een boomdiagram (cardiogram) is een weergave van welke gemeenschappelijke
voorouders een bepaalde soort heeft. Soorten die erg op elkaar lijken delen een
recente gemeenschappelijke voorouder. Hoe sneller je een vertakking tegenkomt,
hoe dichter de recentelijke voorouder dus hoe meest verwant. Kijk goed hoe het
cardiogram getekend is.
Wetenschappers gebruiken een onderzoeksproces dat bestaat uit het doen van
observaties, het vormen van logische toetsbare verklaringen en het testen ervan.
Het proces is noodzakelijkerwijs repetitief. Zo komen wetenschappers steeds
dichter bij de beste verklaringen van het leven op aarde. Bij het observeren van
informatie gebruiken biologen vaak hulpmiddelen zoals microscopen,
thermometers, hogesnelheidscamera’s die hun zintuigen uitbreiden en
zorgvuldige metingen mogelijk maken. Door eerdere studies te lezen en
begrijpen, kunnen wetenschappers voortbouwen op de basis van bestaande
kennis.
Geregistreerde observaties worden data genoemd. Kwantitatieve data (hoe vaak)
wordt vaak georganiseerd in tabellen en grafieken. Wetenschappers analyseren
hun data met behulp van statistiek om te kijken of het daadwerkelijk significant
zijn of slechts een gevolg van willekeurige fluctuaties. Een conclusie trekken op
basis van hetgeen wat je geanalyseerd en geobserveerd hebt noemen we
inductief redenen.
Hypothese: een verklaring gebaseerd op observaties en aannames, die leidt tot
een toetsbare voorspelling. Doormiddel van een experiment kan je de hypothese
bevestigen of juist ontkrachten.
Deductie is een andere vorm van redeneren, deze vorm loop in tegenstelling van
inductie (specifieke naar algemene), van het algemene naar het specifieke.
Wetenschap kijken alleen naar natuurlijke, testbare hypothese.
Bij het uitvoeren van een experiment manipuleert een wetenschapper vaak 1
factor in een systeem en observeert de effecten hiervan, dit is je experimentele
groep. Onthoud dat je hetzelfde experiment hebt uit moeten voeren met een
“normale” factor, dit is namelijk je gegevens waar je mee kan vergelijken, ook
wel controlegroep genoemd. Let op dat je maar 1 ding onafhankelijk kan
leven
Hoofdstuk 1
Biologie: studie van het leven.
De biologie valt onder te verdelen in verschillende thema’s:
-Organisatie
-Informatie
-Energie en materie
-Interacties
-Evolutie
Biologische thema’s:
-Biosfeer (een gedeelte van de aarde waar leven mogelijk is)
-Ecosysteem (alle levende dingen in een bepaalde omgeving)
-Gemeenschap (een reeks organismen die in een bepaald ecosysteem leven)
-Populatie (alle individuen van een soort die binnen een bepaald gebied met
elkaar leven)
-Organismen (individuele levende dingen)
-Organen(een onderdeel van je lichaam die een bepaalde functie heeft)
-Weefsel (een groep dezelfde cellen die samen werken om een bepaalde functie
uit te voeren)
-Cellen (een unit met een bepaalde structuur en functie)
-Organel (onderdelen van de cel met bepaalde functies)
-Moleculen (chemische structuur bestaande uit een of meerdere atomen)
Als er op een hoger organisatieniveau een nieuwe eigenschap ontstaat die er op
het lagere organisatieniveau niet is, noem je dat een emergente eigenschap.
Een voorbeeld hiervan is hoewel er fotosynthese plaats vindt in een chloroplast,
zal het niet plaats vinden wanneer je chlorofyl en chloroplast moleculen in en
reageerbuis mengt, de eigenschap ontstaat dus pas op organel niveau.
Op alle organisaties niveaus zien we dat de functie en de vorm altijd aan elkaar
gelijk staan. Er is dus altijd een reden voor een bepaalde structuur. Met dit in ons
achterhoofd kunnen we enkel aan de structuur van iets zien wat de functie is. Dit
wordt verklaard door de natuurlijke selectie.
De cel is de kleinste organisatie die alle activiteiten kan uitvoeren die nodig is
voor leven. De celtheorie zegt: alle levenden organismen zijn opgebouwd uit
cellen; die de basiseenheid van het leven vormen. Een voorbeeld is wanneer je
leest is dit een resultaat van een activiteiten van spier en zenuwcellen. Elke cel
deelt bepaalde kenmerken, zo is elke cel omringt door een membraan dat de
doorgang van materialen tussen de cel en zijn omgeving reguleert. We
onderscheiden twee hoofdvormen van cellen.
Eukaryoten: met celkern (dieren en plantencellen)
Prokaryoten: zonder celkern (bacteriën en archaea)
Chromosomen bevatten een heel lang DNA-molecuul met duizenden genen, de
coderen de informatie die nodig is om alle moleculen te bouwen die in een cel
,worden gesynthetiseerd die op hun beurt de functie en structuur van die cel
vaststellen. Je begon als een enkele cel gevuld met DNA van je vader en van je
moeder. Terwijl je cellen groeide en deelde, stuurde de genetische informatie die
door je DNA werd gecodeerd je ontwikkeling aan. Een DNA-molecuul bestaat uit
twee strengen, die in een dubbele helix zijn gerangschikt. Elke keten bestaat uit
vier verschillende nucleotiden genaamd: Adenine, Thymine, Guanine, Cytosine.
Specifieke sequenties van nucleotiden coderen de informatie van je genen.
De sequentie van nucleotiden langs een gen wordt getranscribeerd in mRNA, dat
vervolgens wordt vertaald (translatie) in gekoppelde reeks aminozuren. Deze
aminozuurketen vormt een specifiek eiwit met unieke vorm en functie. Dit proces
noemen we genexpressie. Een bepaalde sequentie van nucleotiden betekend in
verschillende organismen hetzelfde. RNA kan ook een andere functie hebben
zoals het reguleren van de functie van genen die coderen voor eiwitten.
Genoom: volledige set van genen, ook de niet coderende delen. Een
genoomsequentie is de volledige sequentie nucleotiden van een individu van een
bepaalde soort. In plaats van 1 bepaald gen te bestuderen, onderzoeken
wetenschappers tegenwoorden een heel genoom van een organismen, dit
noemen we genomics. Proteomics: studie van sets eiwitten en hun
eigenschappen.
Materie groeit, beweegt, reproduceert en verschillende cellulaire activiteiten van
het leven zijn werk, en werk kost energie. De input van energie, voornamelijk van
de zon, en de transformatie van energie, van de ene naar de andere, maakt
leven op aarde mogelijk. Wanneer bladeren in een plant zonlicht absorberen in
het proces fotosynthese, zetten moleculen in die bladeren zonlicht om in
chemische energie, glucose. De chemische energie wordt vervolgens
doorgegeven van planten tot consumenten (organismen dat zich voet met
andere organismen en of hun overblijfselen). Wanneer een organismen de
energie gebruikt om werk te verrichten gaat er een deel verloren aan warmte.
Energie stroomt dus als stroom door een ecosysteem. Chemicaliën die een plant
uit de lucht of de bodem opneemt worden opgenomen en doorgegeven aan een
plantenetend dier. Uiteindelijk worden deze chemicaliën teruggegeven aan de
natuur door ontbinder zoals bacteriën en schimmels die afvalproducten van dode
organismen afbreken. Chemicaliën vormen een cyclus in een ecosysteem.
Feedback regulering, een vaak voorkomende vorm is negatieve feedback, een lus
waar de respons een stimulus verminderd. Een voorbeeld is insulineregulatie; na
een maaltijd stijgt de glucosewaarde in je bloed, cellen stimuleren om insuline af
te scheiden, insuline zorgt ervoor dat lichaamscellen glucose opnemen waardoor
de bloedglucose spiegel daalt. Dit elimineert de stimulus voor de aanmaak van
insuline waardoor het pad wordt afgesloten. De output van het proces was dus
insuline en die reguleert dat proces dus negatief. Je ziet dat een proces een
uitkomst is van samenwerkende organisatieniveaus binnen de biologie.
Positieve feedback, een eindproduct maakt zijn eigen productie op. De stolling
van ons bloed als reactie op een wondje is een voorbeeld hiervan. Wanneer een
bloedvat beschadigd raakt zullen bloedblaadjes in een bloed reageren.
Chemicaliën in het bloed trekken bloedplaatjes aan die een stolsel vormen, een
wond.
,Ecosysteem: connecties tussen verschillende organismen en hun fysieke
omgeving. Alle organismen reageren met elkaar, symbiose. Je hebt verschillende
soorten samenwerkingen.
-Parasitisme: de een voordeel de ander nadeel
-Mutualisme: een voordeel, de ander geen voordeel of nadeel
-Commensalisme: allebei geen voordeel of nadeel
Planten en andere fotosynteserende organismen zijn de reden van ons
zuurstofgehalte op aarde.
De wetenschappelijke verklaring van de diversiteit en tegelijkertijd eenheid van
organismen op aarde is evolutie. Evolutie is een proces van biologische
verandering waarbij soorten verschillen ten opzichte van hun voorouders creëren
ten gevolge van de aanpassing op hun leefomgeving. Zo kunnen we soorten
verklaren met het idee dat bepaalde erfelijke aanpassingen zijn ontstaan vanaf
het moment dat de organismen zich van de voorouder afsplitste (diversiteit). Ze
delen echter bepaalde eigenschappen simpelweg omdat ze afstammen van
dezelfde voorouder (eenheid).
Iedere soort krijgt een naam die uit twee delen bestaat, de geslachtsnaam en
soortnaam. Binnen de biologie plaatsen we verschillende organismen in drie
domeinen, eencellig prokaryoten organismen: Bacteriën en Archaea en de
Eukarya, de meercellige eukaryoten. Dit domein omvat vier groepen, Plantae
(planten), koninkrijk Fungi (schimmels of zwammen), koninkrijk Animalia (dieren)
en de protisten. Planten maken hun eigen voedsel: suiker uit fotosynthese,
schimmels nemen voedingstoffen in opgeloste vorm op uit hun omgeving en
dieren verkrijgen voedsel door andere organismen te eten en verteren.
Tegenwoordig zijn we erachter doormiddel van DNA-bewijs dat sommige protisten
(eencellig) meer verwant zijn aan schimmels, planten en of dieren dan andere
protisten en daarom worden ze tegenwoordig vak bij deze in de groepen
ingedeeld.
Door fossiele zijn wij als mens instaat de geschiedenis van de wereld te
bestuderen. En ondanks de vele diversiteit op aarde is de eenheid ook erg
belangrijk. Zo zijn vele skeletstructuren bij verschillende soorten hetzelfde, DNA-
sequentie is hetzelfde maar ook celstructuren blijven na genoeg gelijk aan elkaar,
dit valt allemaal te verklaren met evolutie.
In november 1859 schreef Charles Darwin een van de belangrijkste boeken: On
the orgin of species by means of natural selection. Hierin werden twee
belangrijke dingen beschreven.
1. Naarmate soorten zich in de loop van de tijd aanpassen aan hun leefomgeving
zullen ze verschillen opbouwen ten opzichte van hun voorouders, afstammeling
van modificatie.
2. Natuurlijke selectie is een primaire oorzaak van afstammelingen met
modificatie. Hij maakte drie observaties in de natuur. Ten eerste individuen in een
populatie variëren veel van eigenschap, waarvan er veel erfelijk lijkt te zijn. Ten
tweede kan een populatie veel meer nakomelingen produceren dan dat er ruimte
, voor is, er ontstaat concurrentie. Ten derde Soorten zijn aangepast aan hun
omgeving. Hieruit redeneerde Darwin de volgende theorie: Individuen met
erfelijke eigenschappen die beter aangepast zijn aan de lokale omgeving hebben
meer kans om te overleven en zich voort te planten dan minder goed aangepaste
individuen. Na vele generaties zal het overgrote deel alleen de voordelige
eigenschappen hebben. Dit noemen we de evolutietheorie.
Alle voorpoten van zoogdieren zijn anatomische variaties van
gemeenschappelijke architectuur. Volgens het Darwiniaanse concept
weerspiegeld de gedeelde anatomie van zoogdierledenmaten de overerving van
ledenmatenstructuur van een gemeenschappelijk voorouder. Wanneer 1
populatie van organismen gefragmenteerd raakt en in verschillende geïsoleerde
subpopulaties raken ontstaan er nieuwe soorten. De geïsoleerde populatie
veranderd zodanig in die omgeving dat het hele andere eigenschappen krijgt dan
wanneer het in een andere omgeving zou leven.
Een boomdiagram (cardiogram) is een weergave van welke gemeenschappelijke
voorouders een bepaalde soort heeft. Soorten die erg op elkaar lijken delen een
recente gemeenschappelijke voorouder. Hoe sneller je een vertakking tegenkomt,
hoe dichter de recentelijke voorouder dus hoe meest verwant. Kijk goed hoe het
cardiogram getekend is.
Wetenschappers gebruiken een onderzoeksproces dat bestaat uit het doen van
observaties, het vormen van logische toetsbare verklaringen en het testen ervan.
Het proces is noodzakelijkerwijs repetitief. Zo komen wetenschappers steeds
dichter bij de beste verklaringen van het leven op aarde. Bij het observeren van
informatie gebruiken biologen vaak hulpmiddelen zoals microscopen,
thermometers, hogesnelheidscamera’s die hun zintuigen uitbreiden en
zorgvuldige metingen mogelijk maken. Door eerdere studies te lezen en
begrijpen, kunnen wetenschappers voortbouwen op de basis van bestaande
kennis.
Geregistreerde observaties worden data genoemd. Kwantitatieve data (hoe vaak)
wordt vaak georganiseerd in tabellen en grafieken. Wetenschappers analyseren
hun data met behulp van statistiek om te kijken of het daadwerkelijk significant
zijn of slechts een gevolg van willekeurige fluctuaties. Een conclusie trekken op
basis van hetgeen wat je geanalyseerd en geobserveerd hebt noemen we
inductief redenen.
Hypothese: een verklaring gebaseerd op observaties en aannames, die leidt tot
een toetsbare voorspelling. Doormiddel van een experiment kan je de hypothese
bevestigen of juist ontkrachten.
Deductie is een andere vorm van redeneren, deze vorm loop in tegenstelling van
inductie (specifieke naar algemene), van het algemene naar het specifieke.
Wetenschap kijken alleen naar natuurlijke, testbare hypothese.
Bij het uitvoeren van een experiment manipuleert een wetenschapper vaak 1
factor in een systeem en observeert de effecten hiervan, dit is je experimentele
groep. Onthoud dat je hetzelfde experiment hebt uit moeten voeren met een
“normale” factor, dit is namelijk je gegevens waar je mee kan vergelijken, ook
wel controlegroep genoemd. Let op dat je maar 1 ding onafhankelijk kan
