SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
SCHIZOFRENIE-SPECTRUM EN ANDERE
PSYCHOTISCHE STOORNISSEN
1. HISTORISCH OVERZICHT
De kernsymptomen van schizofrenie zijn psychotische symptomen. Maar bipolaire en
depressieve symptomen kunnen ook gepaard gaan met psychotische symptomen. Bij
schizofrenie is het echter de kern
1.1. ASPECIFIEKE BEWARING: “PEST- EN DOLHUIZEN”
- Doel = maatschappij beschermen
o 1539: “tot Eeuwige dagen in gevangenis getekend ende versekert te
worden”
o 1593: wedde à 3 ponden en 20 schellingen “om miserabele
crancksinnische” personen onderdak te geven (+ per week 30 schellingen
per patiënt)
In de 16de eeuw bestonden er pest- en dolhuizen. Mensen met de pest en dol
(geesteszieken) werden gezien als mensen die moesten afgezonderd worden voor de
samenleving zodat hier geen last van ondervonden werd. Het doel hiervan was de
maatschappij beschermen. De meeste ‘gekken’ werden op hun 18 jaar opgesloten en
zaten hun hele leven lang vast in een dolhuis.
Er was een rechtelijke (publiek x privaat) samenwerking avant la lettre: mensen werden
betaald om ‘gekken’ op te vangen. Je moest hier geen opleiding voor gevolgd hebben. Er
werd dus niet voor deze mensen gezorgd, maar ze werden gezien als behekst door de
duivel. De schuld werd bij de mensen zelf gelegd.
1.2 SPECIFIEKE BEWARING: “ASYLUM”
- Doel = maatschappij beschermen
- Eerste instelling: “Bediam” (St Bethlem’s Hospital London)
o Aanvankelijk: straf voor “immoraliteit” (= gek zijn komt doordat je niet
goed geleefd hebt of slechte gedachten had en hier werd je voor gestraft)
o Later (1700): “patients” à term wordt voor het eerst gebruikt
o Organisatie (1734): curable/incurable
§ Als je terecht kwam bij de “incurable” zat je daar voor de rest van je
leven
§ Begon meestal rond 18 jaar dus dan zat je daar echt voor de rest
van je leven
- Zie dia 8-11
o De bevolking kon gaan kijken naar de “freaks” in Bedlam zoals in een
dierentuin. Ze mochten een stok meebrengen, waarmee ze de “freaks”
mochten oppoken om ze op die manier kwaad te maken. De meeste van
deze opgesloten mensen waren schizofrene patiënten.
1
,SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
1.3 PSYCHOSENZORG
Met dr. Guislain was België het eerst in Europa (samen met de Broeders van Liefde).
Mensen kwamen terecht in ongelofelijk grote gebouwen: het was bijna een dorp aan de
rand van de stad. Het was een plaats rond Gent, waar de mensen, ommuurd, konden
verblijven. Mensen werden vanaf hun 18 jaar geplaatst, aanvankelijk tot ze beter waren,
maar dit gebeurde niet. Mensen kwamen dus terecht in een bed. (zie afbeelding dia 12)
- “aangeleerde afhankelijkheid”
o Mensen konden na een tijd niet meer naar huis, want er werd hun
‘aangeleerd’ dat ze daar moesten blijven. Het was dus hun thuis. In deze
instellingen was er een mannen- en een vrouwenafdeling: er was dus
nooit of zelden contact met het andere geslacht.
- Verlies aan gezonde mentale capaciteiten en coping skills
o Er kon geen normaal leven opgebouwd worden in de instelling, waardoor
mensen hun gezonde mentale capaciteiten en coping skills verloren,
terwijl schizofrenie normaal gezien niet gepaard gaat met verlies aan
intelligentie of mentale capaciteit. Dat dit toch gebeurde had o.a. te
maken met dat de kinderen niet naar school konden/mochten.
- Therapieën: onder andere koude baden, ergotherapie, bewegingstherapie:
“bezig zijn”
o De patiënten werden beziggehouden met verschillende therapieën. Er
werd dus ‘goed’ voor de mensen gezorgd of ze werden ‘goed’ behandeld.
o Draaistoel: men dacht dat ‘gekke’ mensen verkeerd gedraaid waren. Er
werd dus een draaistoel ontworpen waarop deze mensen rondgedraaid
werden om hen zo te genezen.
o Koude baden (artifical hibernation): het idee hierachter was dat een
bruine beer gezien werd als een gevaarlijk dier, behalve in de winter want
dan doet hij zijn winterslaap. Hezelfde principe werd gebruikt bij de
patiënten: ze moesten overwinteren en dus stak men hen in een koud bad
waarin ze vastgebonden werden.
o Er werden heel wat manieren uitgeprobeerd om mensen te genezen, maar
veel van deze ‘therapieën’ zorgden niet voor verbetering.
- Burgemeester kon beslissen om je te colloceren
o Zonder tussenkomst van de dokter
- Enkel contact met opzichters en medepatiënten
- Er was voor de eerste keer zorg voor de mensen
2. SYMPTOMEN
- Term “psychotische symptomen” versus “psychotische stoornissen”
(BELANGRIJK!)
o Psychotische symptomen komen meestal voor bij psychotische
stoornissen maar kunnen ook voorkomen bij stemmingsstoornissen,
middelmisbruik, persoonlijkheidsstoornissen, dementie, …
o De meest voorkomende en prototypische psychotische stoornis is
schizofrenie
2
,SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
2.1 SYMPTOOMDOMEINEN
- Afwijkingen in een of meer van de volgende vijf symptoomdomeinen:
o 1. Wanen
o 2. Hallucinaties “Positieve symptomen”
o 3. Gedesorganiseerde denken
o 4. Gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
o 5. Negatieve symptomen
2.2 BEGRIP: POSITIEVE SYMPTOMEN
- = Symptomen die iemand anders niet heeft: “ze zijn erbij gekomen”
o Vb. wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd denken
- Gedrag + … = POSITIEVE SYMPTOMEN
- Biochemie: teveel dopamine mesolimbisch
o In dit diepe systeem in het brein is er teveel dopamine
o Daardoor positieve symptomen
2.2.1 WANEN
DEFINITIE
- Waan is een (inhoudelijke) denkstoornis
o Waan is geen hallucinatie!
3
, SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
o “Ik denk dat…”
o Vb. de prof denkt dat wij geen studenten zijn, maar dat we hier in opdracht
van de rector zitten om al de fouten die de prof maakt te noteren zodat hij
vanavond ontslagen kan worden
- Wanen zijn vaststaande overtuigingen die niet vatbaar zijn voor feiten die
ermee in tegenspraak zijn
o Deze vaste overtuiging maakt het moeilijk om mensen met wanen te
behandelen. Ze hebben weinig tot geen ziektebesef en denken dat
anderen ziek zijn in plaats van zijzelf.
- Niet passend binnen cultuur of religie
o Als je hiervan overtuigd bent door je cultuur of religie à geen waan!
o Vb. Voodoo
- Zelfden heeft de patiënt inzicht in zijn wanen
o Het is heel moeilijk om deze patiënten inzicht te geven in hun wanen,
waardoor het ook heel moeilijk is om hen te behandelen. Ze hebben
weinig of geen ziektebesef en denken dat anderen ziek zijn in plaats van
zijzelf.
o Soms komen patiënten tot inzicht door psycho-educatie. Maar dit is geen
garantie.
FREQUENT VOORKOMENDE WANEN
- Achtervolgingswanen of paranoïde wanen (belangrijkste waan)
o = iemand heeft de overtuiging dat hem of haar kwaad zal worden
berokkend, dat hij of zij zal worden aangevallen, door een persoon,
organisatie of andere groep mensen
§ Meest voorkomende waan
§ Wordt als zeer bedreigend ervaren
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: Hugo denkt dat zijn moeder lid is
van een geheime dienst en hem iets wil aandoen
- Betrekkingswanen
o = iemand heeft de overtuiging dat bepaalde gebaren, opmerkingen,
signalen uit de omgeving enzovoort aan de betrokkene zelf gericht zijn
§ Komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: boodschap op TV is specifiek naar
Hugo gericht
MINDER FREQUENT VOORKOMENDE WANEN
- Grootheidswanen
o = iemand heeft de overtuiging dat hij of zij uitzonderlijke kwaliteiten,
rijkdom of roem bezit
§ Vroeger: Napoleonwanen of Christuswanen
§ Kunnen ook bij andere ziektebeelden voorkomen
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: Linda heeft waan dat ze de
plannen van atoombom moet bewaken
- Erotomane wanen (Syndroom van Clérambault)
o = iemand is er onterecht van overtuigd dat iemand anders verliefd is op
hem of haar
4
SCHIZOFRENIE-SPECTRUM EN ANDERE
PSYCHOTISCHE STOORNISSEN
1. HISTORISCH OVERZICHT
De kernsymptomen van schizofrenie zijn psychotische symptomen. Maar bipolaire en
depressieve symptomen kunnen ook gepaard gaan met psychotische symptomen. Bij
schizofrenie is het echter de kern
1.1. ASPECIFIEKE BEWARING: “PEST- EN DOLHUIZEN”
- Doel = maatschappij beschermen
o 1539: “tot Eeuwige dagen in gevangenis getekend ende versekert te
worden”
o 1593: wedde à 3 ponden en 20 schellingen “om miserabele
crancksinnische” personen onderdak te geven (+ per week 30 schellingen
per patiënt)
In de 16de eeuw bestonden er pest- en dolhuizen. Mensen met de pest en dol
(geesteszieken) werden gezien als mensen die moesten afgezonderd worden voor de
samenleving zodat hier geen last van ondervonden werd. Het doel hiervan was de
maatschappij beschermen. De meeste ‘gekken’ werden op hun 18 jaar opgesloten en
zaten hun hele leven lang vast in een dolhuis.
Er was een rechtelijke (publiek x privaat) samenwerking avant la lettre: mensen werden
betaald om ‘gekken’ op te vangen. Je moest hier geen opleiding voor gevolgd hebben. Er
werd dus niet voor deze mensen gezorgd, maar ze werden gezien als behekst door de
duivel. De schuld werd bij de mensen zelf gelegd.
1.2 SPECIFIEKE BEWARING: “ASYLUM”
- Doel = maatschappij beschermen
- Eerste instelling: “Bediam” (St Bethlem’s Hospital London)
o Aanvankelijk: straf voor “immoraliteit” (= gek zijn komt doordat je niet
goed geleefd hebt of slechte gedachten had en hier werd je voor gestraft)
o Later (1700): “patients” à term wordt voor het eerst gebruikt
o Organisatie (1734): curable/incurable
§ Als je terecht kwam bij de “incurable” zat je daar voor de rest van je
leven
§ Begon meestal rond 18 jaar dus dan zat je daar echt voor de rest
van je leven
- Zie dia 8-11
o De bevolking kon gaan kijken naar de “freaks” in Bedlam zoals in een
dierentuin. Ze mochten een stok meebrengen, waarmee ze de “freaks”
mochten oppoken om ze op die manier kwaad te maken. De meeste van
deze opgesloten mensen waren schizofrene patiënten.
1
,SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
1.3 PSYCHOSENZORG
Met dr. Guislain was België het eerst in Europa (samen met de Broeders van Liefde).
Mensen kwamen terecht in ongelofelijk grote gebouwen: het was bijna een dorp aan de
rand van de stad. Het was een plaats rond Gent, waar de mensen, ommuurd, konden
verblijven. Mensen werden vanaf hun 18 jaar geplaatst, aanvankelijk tot ze beter waren,
maar dit gebeurde niet. Mensen kwamen dus terecht in een bed. (zie afbeelding dia 12)
- “aangeleerde afhankelijkheid”
o Mensen konden na een tijd niet meer naar huis, want er werd hun
‘aangeleerd’ dat ze daar moesten blijven. Het was dus hun thuis. In deze
instellingen was er een mannen- en een vrouwenafdeling: er was dus
nooit of zelden contact met het andere geslacht.
- Verlies aan gezonde mentale capaciteiten en coping skills
o Er kon geen normaal leven opgebouwd worden in de instelling, waardoor
mensen hun gezonde mentale capaciteiten en coping skills verloren,
terwijl schizofrenie normaal gezien niet gepaard gaat met verlies aan
intelligentie of mentale capaciteit. Dat dit toch gebeurde had o.a. te
maken met dat de kinderen niet naar school konden/mochten.
- Therapieën: onder andere koude baden, ergotherapie, bewegingstherapie:
“bezig zijn”
o De patiënten werden beziggehouden met verschillende therapieën. Er
werd dus ‘goed’ voor de mensen gezorgd of ze werden ‘goed’ behandeld.
o Draaistoel: men dacht dat ‘gekke’ mensen verkeerd gedraaid waren. Er
werd dus een draaistoel ontworpen waarop deze mensen rondgedraaid
werden om hen zo te genezen.
o Koude baden (artifical hibernation): het idee hierachter was dat een
bruine beer gezien werd als een gevaarlijk dier, behalve in de winter want
dan doet hij zijn winterslaap. Hezelfde principe werd gebruikt bij de
patiënten: ze moesten overwinteren en dus stak men hen in een koud bad
waarin ze vastgebonden werden.
o Er werden heel wat manieren uitgeprobeerd om mensen te genezen, maar
veel van deze ‘therapieën’ zorgden niet voor verbetering.
- Burgemeester kon beslissen om je te colloceren
o Zonder tussenkomst van de dokter
- Enkel contact met opzichters en medepatiënten
- Er was voor de eerste keer zorg voor de mensen
2. SYMPTOMEN
- Term “psychotische symptomen” versus “psychotische stoornissen”
(BELANGRIJK!)
o Psychotische symptomen komen meestal voor bij psychotische
stoornissen maar kunnen ook voorkomen bij stemmingsstoornissen,
middelmisbruik, persoonlijkheidsstoornissen, dementie, …
o De meest voorkomende en prototypische psychotische stoornis is
schizofrenie
2
,SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
2.1 SYMPTOOMDOMEINEN
- Afwijkingen in een of meer van de volgende vijf symptoomdomeinen:
o 1. Wanen
o 2. Hallucinaties “Positieve symptomen”
o 3. Gedesorganiseerde denken
o 4. Gedesorganiseerde of abnormale psychomotoriek
o 5. Negatieve symptomen
2.2 BEGRIP: POSITIEVE SYMPTOMEN
- = Symptomen die iemand anders niet heeft: “ze zijn erbij gekomen”
o Vb. wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd denken
- Gedrag + … = POSITIEVE SYMPTOMEN
- Biochemie: teveel dopamine mesolimbisch
o In dit diepe systeem in het brein is er teveel dopamine
o Daardoor positieve symptomen
2.2.1 WANEN
DEFINITIE
- Waan is een (inhoudelijke) denkstoornis
o Waan is geen hallucinatie!
3
, SAMENVATTING PSYCHIATRIE SEMESTER 2
o “Ik denk dat…”
o Vb. de prof denkt dat wij geen studenten zijn, maar dat we hier in opdracht
van de rector zitten om al de fouten die de prof maakt te noteren zodat hij
vanavond ontslagen kan worden
- Wanen zijn vaststaande overtuigingen die niet vatbaar zijn voor feiten die
ermee in tegenspraak zijn
o Deze vaste overtuiging maakt het moeilijk om mensen met wanen te
behandelen. Ze hebben weinig tot geen ziektebesef en denken dat
anderen ziek zijn in plaats van zijzelf.
- Niet passend binnen cultuur of religie
o Als je hiervan overtuigd bent door je cultuur of religie à geen waan!
o Vb. Voodoo
- Zelfden heeft de patiënt inzicht in zijn wanen
o Het is heel moeilijk om deze patiënten inzicht te geven in hun wanen,
waardoor het ook heel moeilijk is om hen te behandelen. Ze hebben
weinig of geen ziektebesef en denken dat anderen ziek zijn in plaats van
zijzelf.
o Soms komen patiënten tot inzicht door psycho-educatie. Maar dit is geen
garantie.
FREQUENT VOORKOMENDE WANEN
- Achtervolgingswanen of paranoïde wanen (belangrijkste waan)
o = iemand heeft de overtuiging dat hem of haar kwaad zal worden
berokkend, dat hij of zij zal worden aangevallen, door een persoon,
organisatie of andere groep mensen
§ Meest voorkomende waan
§ Wordt als zeer bedreigend ervaren
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: Hugo denkt dat zijn moeder lid is
van een geheime dienst en hem iets wil aandoen
- Betrekkingswanen
o = iemand heeft de overtuiging dat bepaalde gebaren, opmerkingen,
signalen uit de omgeving enzovoort aan de betrokkene zelf gericht zijn
§ Komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: boodschap op TV is specifiek naar
Hugo gericht
MINDER FREQUENT VOORKOMENDE WANEN
- Grootheidswanen
o = iemand heeft de overtuiging dat hij of zij uitzonderlijke kwaliteiten,
rijkdom of roem bezit
§ Vroeger: Napoleonwanen of Christuswanen
§ Kunnen ook bij andere ziektebeelden voorkomen
§ Voorbeeld: Film Hugo en Linda: Linda heeft waan dat ze de
plannen van atoombom moet bewaken
- Erotomane wanen (Syndroom van Clérambault)
o = iemand is er onterecht van overtuigd dat iemand anders verliefd is op
hem of haar
4
