FUNCTIES STAATSRECHT: VERBAND MENSENRECHTEN, DEMOCRATIE EN RECHTSSTAAT
WAAROM HOUDEN WE ONS AAN HET RECHT? constituerende: inrichten ambten/ Mensenrechten, democratie en rechtsstaat zijn wederzijds afhankelijk: ze versterken
Bodin: vorst is soeverein, ongeacht geloof, de vorst dient het samenstelling/ benoeming dragers én begrenzen elkaar.
algemeen belang van ambt De rechtsstaat is ontstaan als reactie op ontsporingen van puur formele
Hobbes: gezag komt niet van boven af ( god) maar onderop, het Attribuerende: uitbreiden en democratie (meerderheidsbeslissing zonder rechtenbescherming). De rechtsstaat
volk draagt macht over om veiligheid te garanderen. toedelen bevoegdheden stelt grenzen aan de macht van de meerderheid door mensenrechten te waarborgen.
Probleem hobbes en bodin: wat nou als de vorst almachtig is bestaande ambten
Het EHRM zegt in de Refah Partisi-zaak dat een echte democratie meer is dan alleen
Rosseau zegt: burgers maken zelf wetten dan heb je geen Regulerende: inperken
stemmen en meerderheden. Een meerderheid mag niet zomaar besluiten nemen die
probleem meer want je bent gebonden aan wat je zelf overheidsmacht en beschermen
burgers tegen ov door fundamentele rechten schenden (zoals vrijheid van meningsuiting of godsdienst).
bewerkstelligt Materiële waarborgen betekent: ook de inhoud van besluiten moet mensenrechten
grondrechten in te roepen
SOEVEREIN: onvervreemdbare, onaantastbare en ondeelbare respecteren. Dus: ook als iets democratisch is besloten, mag het niet in strijd zijn met
regulerende functie kan worden
overheidsbevoegdheid die eeuwig durende macht heeft> veel het EVRM. Dat maakt de democratie rechtsstatelijk en legitiem.
besproken aan de hand van
landen heeft het volk dit, maar in nederland staat niet in gw CONSITUTIONALISME: het
dus waarom hou je je aan het recht: omdat ik zelf de eigenaar ben staatsrecht beoogt te voorkomen
dat staatsmacht in 1 persoon/ambt
valt. constitutionalisme kan MENSENRECHTEN:
worden uitgedrukt in volgende Mensenrechten als motor en maatstaf van de rechtsstaat
DEMOCRATIE staatsvormen: Volgens Locke bezit iedereen mensenrechten omdat je mens bent, niet omdat de
Manieren kijken naar democratie: formeel/materieel confederatie: samenwerking staat ze toekent. Je kunt de staat daarop aanspreken.
Formeel is puur omdat de meerderheid dit heeft besloten> jij vindt onafhankelijke staten ogv vedrag> Motor: mensenrechten maken democratie betekenisvol – ze zorgen dat burgers
dus dat elk besluit democratisch is: want je kunt er van uit gaan dat republiek nederland kunnen meedoen.
meerderheid genomen. federatie: een soevereine staat Maatstaf: wie mensenrechten schendt, tast de legitimiteit van de staat aan.
met centrale ovrheid en Twee kernideeën:
Materieel: meerderheid + waarborgen van grondrechten,
deelstaten
respecteren minderheden. 1.Mensenrechten zijn universeel.
gedecentraliseerde eenheidstaat:
Verschijningsvormen democratie: indirect/direct 2.Iedereen heeft gelijke aanspraak op deze rechten – en mag de staat daarop
eenheidsstaat waar centrale
Indirect: bevoegdheid weggeven> kiesrecht: jij wordt overheid veel bevoegdheden aanspreken.
vertegenwoordigt delegeert aan lagere overheden
Direct: bevoegdheid niet weggeven> refernda> jij vertegenwoordigt maar nog steeds toezicht houdt
zelf RECHTSTAAT: MECHANISME OM MACHT TE BETEUGELEN:
indirecte democratie: Burke zegt, vertegenwoordigt niet lokaal
maar algemeen belang, Rosseau noemt het noodzakelijk kwaad:
WEEK 1 Legaliteitseis: Er wordt een juridische basis vereist voor
overheidsoptreden, met de constitutionele context kun je denken aan
liever volk zelf maar directe democratie is niet mogelijk in grote bevoegdheid om regelgeving op te leggen
staten> er moet volsvertegnwoordiging worden aangewezen. Combi legaliteitseis: voorafgaande regel: dit staat op gespannen voet
met 1)ongeschrevenrecht>overheidsoptreden kan op basis daarvan niet
democratisch en achteraf 2) beleidsregels kunnen verwachtingen
wekken burgers 3) terugtred wetgever: delegatie EN discretionaire
HOE VOORKOM JE MACHTMISBRUIK:
bevoegdheid: bestuur heeft ruimte voor eigen beoordeling, rechter blijft
Locke: LIFE, LIBERTY AND PROPORTY: staat heeft als doel; beschermen van deze
terughoudend
fundamentele rechten, mens zijn brengt dit mee: doet een stata dit niet dan kan je
Machtenscheiding: bevoegdheden zijn gescheiden van elkaar
uit verband zetten
Democratische wetgeving en onafhankelijke rechter: regels moeten
Montesquieu: zorgen dat de macht verdeeld is> in nl hebben we een verdeling van
democartisch herleidbaar zijn+ een rechter die over deze geschillen gaat>
machten inplaats scheiding
trias politca wetgevr kan niet
Rosseau: volk moet soeverrein zijn, als je zelf wetten maakt dan ben je even vrij als
vrijheidsrechten: minderheden moeten beschermd worden tegen
daarvoor
meerderheid> verlengde van locke: de staat is er om rechten te
beschermen
, WEEK 1: KLAPPER
WET VAN 9 MAART 2018 – EERSTE LEZING VAN DE REFAH V TURKIJE
WET OP POLITIEKE PARTIJEN: Politieke partijverboden: huidig
GRONDWETSWIJZIGING recht en wetsvoorstel
De Refah Partisi (Welfare Party) was een politieke islamitische Politieke partijen vallen momenteel formeel onder artikel 2:20
Op 9 maart 2018 werd een eerste lezing van de partij in Turkije. In 1998 werd de partij door het Turkse BW, dat bepaalt dat verenigingen verboden kunnen worden als
grondwetswijziging goedgekeurd (Stb. 2018, 86). Dit hield in Constitutionele Hof ontbonden op basis van beschuldigingen dat ze in strijd zijn met de openbare orde. Dit artikel is in 2022
dat het parlement formeel vaststelde dat er grond bestaat om het partijprogramma en de activiteiten van de partij in strijd waren aangescherpt om ook ondermijning van de democratie te
met de seculiere en democratische principes van de Turkse staat. benoemen, maar deze aanpassing geldt (nog) niet voor politieke
een algemene bepaling in de Grondwet op te nemen. Deze partijen. Daarom is er een nieuw wetsvoorstel Wet op de
De partij en haar leiders, waaronder Necmettin Erbakan, voerden
bepaling zou expliciet maken dat de Grondwet de democratie, aan dat hun recht op vereniging (Artikel 11 EVRM) werd politieke partijen (artikel 108) met een aparte regeling voor
de rechtsstaat en de grondrechten waarborgt. geschonden door de ontbinding. partijverboden (§7a).
Belangrijke bevindingen uit deze wet: Op 13 februari 2003 oordeelde het EHRM dat er geen schending Kernpunten wetsvoorstel:
was van Artikel 11 EVRM. Het Hof erkende dat de ontbinding van Nieuw verbod: Alleen mogelijk bij een daadwerkelijke en
De Nederlandse Grondwet benoemde deze kernwaarden de partij gerechtvaardigd was, met de volgende ernstige bedreiging van de grondbeginselen van de
nog niet expliciet, wat als een gemis werd gezien (par. 2.1). Het Hof bevestigde dat de ontbinding een inmenging vormde in democratische rechtsstaat.
Internationaal gezien hebben veel landen (zoals de vrijheid van vereniging, maar dat deze gerechtvaardigd was op De Hoge Raad beslist hierover in eerste en enige aanleg, op
basis van Artikel 11 lid 2 EVRM. (§52-67) verzoek van de procureur-generaal.
Noorwegen, Spanje en Tsjechië) al een vergelijkbare Er geldt een zwaardere toets dan voor gewone
Seculiere democratie is een fundamenteel principe binnen het
bepaling in hun grondwet staan (par. 2.2). EVRM, en staten mogen zich verdedigen tegen partijen die dit rechtspersonen, in lijn met EHRM-rechtspraak (o.a. Refah
De algemene bepaling zou niet alleen een symbolische ondermijnen. (§86) Partisi).
Ultimum remedium: Eerst lichtere maatregelen zoals boetes
functie hebben, maar ook een interpretatiekader bieden Politieke partijen spelen een essentiële rol in de democratie, dus of subsidiestop, pas daarna verbod.
voor de rest van de Grondwet (par. 4.1). uitzonderingen op Artikel 11 EVRM moeten strikt worden Kritiekpunten (uit o.a. advies Raad van State):
beoordeeld en alleen in extreme gevallen worden toegestaan. 1.Verschil met BW-artikel 2:20 (§7b): Onzeker of het nieuwe
De wijziging zou de bestaande verhoudingen tussen (§87-89, §100) criterium ("daadwerkelijke en ernstige bedreiging") strenger
wetgever en rechter niet veranderen; wetten in formele zin is dan de bestaande norm ("klaarblijkelijke dreiging").
blijven uitgesloten van rechterlijke toetsing (par. 4.2). Rechtvaardiging van de ontbinding: 2.➤ Advies: verduidelijk dit in de toelichting.
Refah wilde een parallel rechtssysteem invoeren (sharia) → Dit 3.Formulering "één of meer grondbeginselen" (§7c):
Deze eerste lezing was noodzakelijk om de wijziging in een 4.➤ Te ruim volgens EHRM – toets moet gericht zijn op
ondermijnde de seculiere rechtsstaat. (§28-32)
volgende parlementaire periode definitief te maken. bedreiging van de rechtsstaat als geheel.
Refah had een theocratisch doel → Onverenigbaar met 5.Opsomming van kernbeginselen (§7d):
democratische principes. (§31-32) 6.➤ Leidt mogelijk tot juridische onduidelijkheid of
Brug naar de Wet van 6 juli 2022 – Tweede Lezing & Dreiging van geweld & jihad → Partijleden riepen op tot jihad en ongewenste interpretatie – beter schrappen.
geweld om politieke doelen te bereiken. (§33-37) 7.Bevoegdheden procureur-generaal (§7e):
Inwerkingtreding
Geen afstand genomen van extremisme → Refah was mede- 8.➤ Heeft geen opsporingsbevoegdheden – probleem bij
Omdat een grondwetswijziging twee keer door het parlement verantwoordelijk voor radicale uitspraken binnen de partij. (§41-42) verborgen antidemocratische activiteiten.
moet worden goedgekeurd, volgde na de verkiezingen een Preventieve ontbinding was toegestaan → Staten mogen ingrijpen
vóórdat een partij aan de macht komt en concrete stappen Conclusie:
tweede lezing. Op 6 juli 2022 werd de wijziging definitief Strenge toetsing voor partijverboden is terecht.
onderneemt om de democratie te ondermijnen. (§102)
aangenomen door de Eerste en Tweede Kamer (Stb. 2022, 332). Formulering "één of meer grondbeginselen" is te ruim – pas
Vanaf dat moment maakte de algemene bepaling officieel
deel uit van de Nederlandse Grondwet.
📌 Pressing social need-test → Om de ontbinding te rechtvaardigen,
moet er:
dit aan
Opsomming van kernwaarden in de wet is onnodig en
riskant.
Toegevoegde tekst in de Grondwet: "De Grondwet Plausibel bewijs zijn van een reëel gevaar voor de democratie. Versterk de onderzoeksmogelijkheden van de procureur-
Duidelijke betrokkenheid van de partijleiding bij anti- generaal.
waarborgt de grondrechten en de democratische democratische acties zijn. Algemeen advies: scherper formuleren en beter afstemmen
rechtsstaat." Een samenhangend patroon van bedreigingen richting de op EHRM-jurisprudentie.
democratische rechtsstaat zichtbaar zijn. (§104)
WAAROM HOUDEN WE ONS AAN HET RECHT? constituerende: inrichten ambten/ Mensenrechten, democratie en rechtsstaat zijn wederzijds afhankelijk: ze versterken
Bodin: vorst is soeverein, ongeacht geloof, de vorst dient het samenstelling/ benoeming dragers én begrenzen elkaar.
algemeen belang van ambt De rechtsstaat is ontstaan als reactie op ontsporingen van puur formele
Hobbes: gezag komt niet van boven af ( god) maar onderop, het Attribuerende: uitbreiden en democratie (meerderheidsbeslissing zonder rechtenbescherming). De rechtsstaat
volk draagt macht over om veiligheid te garanderen. toedelen bevoegdheden stelt grenzen aan de macht van de meerderheid door mensenrechten te waarborgen.
Probleem hobbes en bodin: wat nou als de vorst almachtig is bestaande ambten
Het EHRM zegt in de Refah Partisi-zaak dat een echte democratie meer is dan alleen
Rosseau zegt: burgers maken zelf wetten dan heb je geen Regulerende: inperken
stemmen en meerderheden. Een meerderheid mag niet zomaar besluiten nemen die
probleem meer want je bent gebonden aan wat je zelf overheidsmacht en beschermen
burgers tegen ov door fundamentele rechten schenden (zoals vrijheid van meningsuiting of godsdienst).
bewerkstelligt Materiële waarborgen betekent: ook de inhoud van besluiten moet mensenrechten
grondrechten in te roepen
SOEVEREIN: onvervreemdbare, onaantastbare en ondeelbare respecteren. Dus: ook als iets democratisch is besloten, mag het niet in strijd zijn met
regulerende functie kan worden
overheidsbevoegdheid die eeuwig durende macht heeft> veel het EVRM. Dat maakt de democratie rechtsstatelijk en legitiem.
besproken aan de hand van
landen heeft het volk dit, maar in nederland staat niet in gw CONSITUTIONALISME: het
dus waarom hou je je aan het recht: omdat ik zelf de eigenaar ben staatsrecht beoogt te voorkomen
dat staatsmacht in 1 persoon/ambt
valt. constitutionalisme kan MENSENRECHTEN:
worden uitgedrukt in volgende Mensenrechten als motor en maatstaf van de rechtsstaat
DEMOCRATIE staatsvormen: Volgens Locke bezit iedereen mensenrechten omdat je mens bent, niet omdat de
Manieren kijken naar democratie: formeel/materieel confederatie: samenwerking staat ze toekent. Je kunt de staat daarop aanspreken.
Formeel is puur omdat de meerderheid dit heeft besloten> jij vindt onafhankelijke staten ogv vedrag> Motor: mensenrechten maken democratie betekenisvol – ze zorgen dat burgers
dus dat elk besluit democratisch is: want je kunt er van uit gaan dat republiek nederland kunnen meedoen.
meerderheid genomen. federatie: een soevereine staat Maatstaf: wie mensenrechten schendt, tast de legitimiteit van de staat aan.
met centrale ovrheid en Twee kernideeën:
Materieel: meerderheid + waarborgen van grondrechten,
deelstaten
respecteren minderheden. 1.Mensenrechten zijn universeel.
gedecentraliseerde eenheidstaat:
Verschijningsvormen democratie: indirect/direct 2.Iedereen heeft gelijke aanspraak op deze rechten – en mag de staat daarop
eenheidsstaat waar centrale
Indirect: bevoegdheid weggeven> kiesrecht: jij wordt overheid veel bevoegdheden aanspreken.
vertegenwoordigt delegeert aan lagere overheden
Direct: bevoegdheid niet weggeven> refernda> jij vertegenwoordigt maar nog steeds toezicht houdt
zelf RECHTSTAAT: MECHANISME OM MACHT TE BETEUGELEN:
indirecte democratie: Burke zegt, vertegenwoordigt niet lokaal
maar algemeen belang, Rosseau noemt het noodzakelijk kwaad:
WEEK 1 Legaliteitseis: Er wordt een juridische basis vereist voor
overheidsoptreden, met de constitutionele context kun je denken aan
liever volk zelf maar directe democratie is niet mogelijk in grote bevoegdheid om regelgeving op te leggen
staten> er moet volsvertegnwoordiging worden aangewezen. Combi legaliteitseis: voorafgaande regel: dit staat op gespannen voet
met 1)ongeschrevenrecht>overheidsoptreden kan op basis daarvan niet
democratisch en achteraf 2) beleidsregels kunnen verwachtingen
wekken burgers 3) terugtred wetgever: delegatie EN discretionaire
HOE VOORKOM JE MACHTMISBRUIK:
bevoegdheid: bestuur heeft ruimte voor eigen beoordeling, rechter blijft
Locke: LIFE, LIBERTY AND PROPORTY: staat heeft als doel; beschermen van deze
terughoudend
fundamentele rechten, mens zijn brengt dit mee: doet een stata dit niet dan kan je
Machtenscheiding: bevoegdheden zijn gescheiden van elkaar
uit verband zetten
Democratische wetgeving en onafhankelijke rechter: regels moeten
Montesquieu: zorgen dat de macht verdeeld is> in nl hebben we een verdeling van
democartisch herleidbaar zijn+ een rechter die over deze geschillen gaat>
machten inplaats scheiding
trias politca wetgevr kan niet
Rosseau: volk moet soeverrein zijn, als je zelf wetten maakt dan ben je even vrij als
vrijheidsrechten: minderheden moeten beschermd worden tegen
daarvoor
meerderheid> verlengde van locke: de staat is er om rechten te
beschermen
, WEEK 1: KLAPPER
WET VAN 9 MAART 2018 – EERSTE LEZING VAN DE REFAH V TURKIJE
WET OP POLITIEKE PARTIJEN: Politieke partijverboden: huidig
GRONDWETSWIJZIGING recht en wetsvoorstel
De Refah Partisi (Welfare Party) was een politieke islamitische Politieke partijen vallen momenteel formeel onder artikel 2:20
Op 9 maart 2018 werd een eerste lezing van de partij in Turkije. In 1998 werd de partij door het Turkse BW, dat bepaalt dat verenigingen verboden kunnen worden als
grondwetswijziging goedgekeurd (Stb. 2018, 86). Dit hield in Constitutionele Hof ontbonden op basis van beschuldigingen dat ze in strijd zijn met de openbare orde. Dit artikel is in 2022
dat het parlement formeel vaststelde dat er grond bestaat om het partijprogramma en de activiteiten van de partij in strijd waren aangescherpt om ook ondermijning van de democratie te
met de seculiere en democratische principes van de Turkse staat. benoemen, maar deze aanpassing geldt (nog) niet voor politieke
een algemene bepaling in de Grondwet op te nemen. Deze partijen. Daarom is er een nieuw wetsvoorstel Wet op de
De partij en haar leiders, waaronder Necmettin Erbakan, voerden
bepaling zou expliciet maken dat de Grondwet de democratie, aan dat hun recht op vereniging (Artikel 11 EVRM) werd politieke partijen (artikel 108) met een aparte regeling voor
de rechtsstaat en de grondrechten waarborgt. geschonden door de ontbinding. partijverboden (§7a).
Belangrijke bevindingen uit deze wet: Op 13 februari 2003 oordeelde het EHRM dat er geen schending Kernpunten wetsvoorstel:
was van Artikel 11 EVRM. Het Hof erkende dat de ontbinding van Nieuw verbod: Alleen mogelijk bij een daadwerkelijke en
De Nederlandse Grondwet benoemde deze kernwaarden de partij gerechtvaardigd was, met de volgende ernstige bedreiging van de grondbeginselen van de
nog niet expliciet, wat als een gemis werd gezien (par. 2.1). Het Hof bevestigde dat de ontbinding een inmenging vormde in democratische rechtsstaat.
Internationaal gezien hebben veel landen (zoals de vrijheid van vereniging, maar dat deze gerechtvaardigd was op De Hoge Raad beslist hierover in eerste en enige aanleg, op
basis van Artikel 11 lid 2 EVRM. (§52-67) verzoek van de procureur-generaal.
Noorwegen, Spanje en Tsjechië) al een vergelijkbare Er geldt een zwaardere toets dan voor gewone
Seculiere democratie is een fundamenteel principe binnen het
bepaling in hun grondwet staan (par. 2.2). EVRM, en staten mogen zich verdedigen tegen partijen die dit rechtspersonen, in lijn met EHRM-rechtspraak (o.a. Refah
De algemene bepaling zou niet alleen een symbolische ondermijnen. (§86) Partisi).
Ultimum remedium: Eerst lichtere maatregelen zoals boetes
functie hebben, maar ook een interpretatiekader bieden Politieke partijen spelen een essentiële rol in de democratie, dus of subsidiestop, pas daarna verbod.
voor de rest van de Grondwet (par. 4.1). uitzonderingen op Artikel 11 EVRM moeten strikt worden Kritiekpunten (uit o.a. advies Raad van State):
beoordeeld en alleen in extreme gevallen worden toegestaan. 1.Verschil met BW-artikel 2:20 (§7b): Onzeker of het nieuwe
De wijziging zou de bestaande verhoudingen tussen (§87-89, §100) criterium ("daadwerkelijke en ernstige bedreiging") strenger
wetgever en rechter niet veranderen; wetten in formele zin is dan de bestaande norm ("klaarblijkelijke dreiging").
blijven uitgesloten van rechterlijke toetsing (par. 4.2). Rechtvaardiging van de ontbinding: 2.➤ Advies: verduidelijk dit in de toelichting.
Refah wilde een parallel rechtssysteem invoeren (sharia) → Dit 3.Formulering "één of meer grondbeginselen" (§7c):
Deze eerste lezing was noodzakelijk om de wijziging in een 4.➤ Te ruim volgens EHRM – toets moet gericht zijn op
ondermijnde de seculiere rechtsstaat. (§28-32)
volgende parlementaire periode definitief te maken. bedreiging van de rechtsstaat als geheel.
Refah had een theocratisch doel → Onverenigbaar met 5.Opsomming van kernbeginselen (§7d):
democratische principes. (§31-32) 6.➤ Leidt mogelijk tot juridische onduidelijkheid of
Brug naar de Wet van 6 juli 2022 – Tweede Lezing & Dreiging van geweld & jihad → Partijleden riepen op tot jihad en ongewenste interpretatie – beter schrappen.
geweld om politieke doelen te bereiken. (§33-37) 7.Bevoegdheden procureur-generaal (§7e):
Inwerkingtreding
Geen afstand genomen van extremisme → Refah was mede- 8.➤ Heeft geen opsporingsbevoegdheden – probleem bij
Omdat een grondwetswijziging twee keer door het parlement verantwoordelijk voor radicale uitspraken binnen de partij. (§41-42) verborgen antidemocratische activiteiten.
moet worden goedgekeurd, volgde na de verkiezingen een Preventieve ontbinding was toegestaan → Staten mogen ingrijpen
vóórdat een partij aan de macht komt en concrete stappen Conclusie:
tweede lezing. Op 6 juli 2022 werd de wijziging definitief Strenge toetsing voor partijverboden is terecht.
onderneemt om de democratie te ondermijnen. (§102)
aangenomen door de Eerste en Tweede Kamer (Stb. 2022, 332). Formulering "één of meer grondbeginselen" is te ruim – pas
Vanaf dat moment maakte de algemene bepaling officieel
deel uit van de Nederlandse Grondwet.
📌 Pressing social need-test → Om de ontbinding te rechtvaardigen,
moet er:
dit aan
Opsomming van kernwaarden in de wet is onnodig en
riskant.
Toegevoegde tekst in de Grondwet: "De Grondwet Plausibel bewijs zijn van een reëel gevaar voor de democratie. Versterk de onderzoeksmogelijkheden van de procureur-
Duidelijke betrokkenheid van de partijleiding bij anti- generaal.
waarborgt de grondrechten en de democratische democratische acties zijn. Algemeen advies: scherper formuleren en beter afstemmen
rechtsstaat." Een samenhangend patroon van bedreigingen richting de op EHRM-jurisprudentie.
democratische rechtsstaat zichtbaar zijn. (§104)
