Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
SCHADEVERGOEDINGSRECHT
PROF. DR. MARC KRUITHOF
1
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
0. VOORAF
RECHTSTHEORETISCH UITGANGSPUNT
▪ Studie-object = bestaand recht (= lex lata ≠ lex ferenda)
louter de wet is dit niet, want is een bron.
• juridische realiteit = rechterlijke beschikkingen of dicta (= rechtspraak)
= dat wat rechters beslissen in concrete gevallen (rechtspraak). Dus datgene
wat je empirisch kan waarnemen. Is chaotisch, want enorm veel uitspraken
over AHR. Want bijna elke zaak heeft een schadeaspect.
• recht = sociaal feit = systematiek in rechtspraak → voorspelbaarheid (O.W.
HOLMES)
De systematiek in de uitspraken. De regelmaat die ervoor zorgt dat wanneer
bepaalde feiten worden voorgelegd, een bepaalde uitspraak volgt. Als er geen
systeem zou zijn, is er geen recht, maar willekeur.
Theologische visie op het recht: recht bestaat onafhankelijk van toepassing, wordt
louter gevonden.
hier gelooft Marc niet in. Want geen vaste methode om vast te stellen wat de
inhoud van de
rechtsregels is. Twee juristen kunnen dus op verschillende manier het recht
uitleggen.
O.W. Holmes: om te weten wat recht is, moet je man inbeelden die het niet wilt
(bad man). Want degene die het wel wilt, zou zich ernaar kunnen gedragen omdat
het moreel zo hoort.
Zo ontdoet hij recht van alle moraliteit. Recht als voorspellen wat de rechters te
doen. Opdat je kan anticiperen op de ambtenante gevolgen ervan.
▪ Theorie (positieve = de lege lata ≠ normatieve = de lege ferenda)
= poging om realiteit te vatten in beperkt aantal onderling consistente
wetmatigheden
een zicht/weergave op de realiteit. Dus geen realiteit zelf. Bestaande uit
wetmatigheden. Deze wetmatigheden worden geëxpliciteerd in woorden. Vormt
rechtsleer.
= talige (in woorden en syntax) weergave van recht = rechtsleer = doctrine
→ rechtsoverwegingen in vonnis/arrest = doctrine (law in books) ≠ recht (law in action)
▪ Rechtsregel = feitelijke wetmatigheid in rechterlijke beslissingen in functie van feiten
≠ empirisch waarneembaar (wet = tekst = bron van recht → wet ≠ recht)
de regelmaat die in de beslissing zit. Deze valt nergens te lezen/vinden. Deze regel
blijkt enkel in haar toepassing, namelijk doordat rechters ze volgen. Wettekst is dus
niet de bestaande regel. Wordt enkel gebruikt door rechter om diens beslissing te
motiveren. Hij gebruikt het niet om eruit af te leiden wat hij moet beslissen.
• bestaat (‘toont zich’) alleen in ‘werking’ ervan (‘toepassing’): conformiteit
beslissingen
→ geformuleerde regel = doctrinale constructie die bestaand recht zou weergeven
2
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
▪ Praktijk: discussie mogelijk over welke regel het recht het meest accuraat weergeeft!
Verschillende personen kunnen verschillende regelmatigheden zien. Dus discussie over
wat het bestaande recht is, is mogelijk.
Gevolg: verschillende manieren om hetzelfde recht uit te leggen
→ daarom aandacht aan alternatieve doctrines voor zelfde bestaande recht
• ‘gangbare doctrine’ = regels die volgens meeste juristen het recht accuraat
weergeven
Opinie van meeste juristen in België. Wat je meestal in de boeken zou lezen.
Gangbaar, want de manier waarop juristen het recht motiveren, kan
veranderen. Doctrine kan dus veranderen, zonder dat het recht verandert.
Omgekeerd: wat rechters doen, kan veranderen zonder dat dat de doctrine
verandert.
1. INLEIDING
INHOUD & OPZET
▪ Inhoud
• overzicht leerstof en lessenplan
• situering aansprakelijkheid
• situering alternatieve schadevergoedingsmechanismen
• schadeverschuiving en schadespreiding
• ‘bronnen’ aansprakelijkheidsrecht
▪ In deze inleidende colleges en bijbehorende slides (serie 01) wordt behandeld
• overzicht onderdelen schadevergoedingsrecht (helikopterblik)
• algemene beschouwingen over aansprakelijkheidsrecht en -doctrine
OVERZICHT LEERSTOF
▪ Thema = niet-contractuele verbintenissen tot schadeloosstelling
▪ Klassiek: buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht (= grootste deel & core cursus)
▪ Andere schadevergoedingsmechanismen (= nodig om verbanden te zien met core)
• indemnitaire verzekeringen
particuliere rechtstreekse eigenschadeverzekering
sociale rechtstreekse eigenschadeverzekering (ziekte & invaliditeit)
eigenschadeverzekering ten behoeve van derden (arbeidsongevallen)
• wettelijk opgelegde vergoedingsplicht verkeersschade WAM-verzekeraars
letselschade
ongeval zonder vaststelbare aansprakelijkheid
• schadefondsen
Schadefondsen: vergoeden schade, daar waar men wenst dat deze wordt vergoed,
waar het niet lukt door AH.
Historisch: als er iets misloopt en je hebt schade, moet je dit maar ondergaan.
Vandaag: men verwacht steeds meer van de OH. Ook dergelijke schade vergoeden.
Gebeurt voor
1) Verkeersongevallen zonder aansprakelijke. Vb vluchtmisdrijf.
2) Medische ongevallen: schade als gevolg van medisch ingrijpen.
3
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
4
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
BEGRIP AANSPRAKELIJKHEID
▪ Art. 5.3, lid 1, BW:
“Verbintenissen ontstaan uit een rechtshandeling, uit een oneigenlijk contract, uit de
buitencontractuele aansprakelijkheid of uit de wet.”
→ aansprakelijkheid = bron van verbintenissen?
AH is geen bron van verbintenissen. Het is een verbintenis zelf.
AH: het gehouden zijn tot schadeloosstelling voor SV. Voor benadeelde is het datgene
waar hij recht op heeft.
Boek: Een rechtsband op grond waarvan een benadeelde van de aansprakelijke indien
nodig in rechte, de uitvoering van de schadeloosstelling kan eisen.
Is dus een verbintenis in de zin van art. 5.1 BW.
Art. 5.3 is dus fout. Prof was lang ook fout.
Belang: iedereen kan zich dus vergissen.
AH: een verbintenis die ontstaat doordat een RR aan bepaalde feiten het rechtsgevolg
koppelt dat er een schadeloosstelling ontstaat.
Bron van verbintenis is dus zowel de rechtsregel en het rechtsfeit.
▪ Aansprakelijkheid
= recht op/plicht tot schadeloosstelling
→ aansprakelijkheid = verbintenis (art. 5.1 BW: “rechtsband op grond waarvan een
schuldeiser van een schuldenaar, indien nodig in rechte, de uitvoering van een
prestatie mag eisen”)
= rechtsgevolg dat objectief recht koppelt aan bepaalde feiten
▪ Bron aansprakelijkheid = rechtsregel + (rechts)feit
RECHTSFEITEN
▪ Délits et quasi-délits in terminologie art. 1370, lid 4, Oud BW : vervangen door art. 5.3
BW
• “De verbintenissen die hun oorsprong vinden in de eigen daad van degene die
verbonden is, ontstaan ofwel uit oneigenlijke contracten, ofwel uit misdrijven of
oneigenlijke misdrijven.”
▪ Structuur gangbare doctrinale analyse
• constitutieve bestanddelen/elementen van rechtsfeit
▪ schade
▪ veroorzaakt door (= causaliteit)
▪ tot aansprakelijkheid leidend feit (hierna ‘TALF’)
= bestaansvoorwaarden voor aansprakelijkheid
Zijn drie bestaansvoorwaarden voor AH. Zijn dus geen bestanddelen van AH, wel van het RF
waaruit AH ontstaat.
Deze 3 ontstaansvoorwaarden zijn niet veranderd sinds 1804. Doctrine is wel veranderd,
vroeger werkte men vb. met 4 voorwaarden. Vb. door TALF of schade op te splitsen.
recht verandert niet, wel manier waarover men over recht praat.
5
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
CONTRACTUEEL VS EXTRACONTRACTUEEL
▪ Contractuele aansprakelijkheid
• Fr: responsabilité contractuelle, E: contractual liability
= alternatief/complement voor (dwang)uitvoering contractuele verbintenis
→ (secundaire) verbintenis tot reparatie of compensatie van schade ten gevolge van
wanprestatie (= niet-nakoming primaire verbintenis)
Contractueel: er is altijd een primaire verbintenis. Als deze niet vrijwillig wordt
nagekomen, kijkt men naar mogelijke remedies. Zoals de dwangtuitvoering, in natura of
bij equivalent.
Maar: dwanguitvoering kan niet altijd verhinderen dat SE schade heeft door toerekenbare
niet-nakoming.
Daarom: er ontstaat eventueel een secundaire verbintenis tot schadeloosstelling, als
gevolg van niet-nakoming van primaire verbintenis.
Altijd primaire en secundaire verbintenis bij CAH.
▪ Buitencontractuele aansprakelijkheid
• Fr: responsabilité extracontractuelle, E: extra-contractual liability
→ (primaire) verbintenis tot reparatie of compensatie van schade die niet gevolg is
van niet-nakoming contractuele verbintenis
Buitencontractueel: geen primaire verbintenis. Onmiddellijk verbintenis tot
schadeloosstelling.
• subjectieve of foutaansprakelijkheid
= schade door eigen fout
• objectieve aansprakelijkheid (Fr: responsabilité objective/stricte, E: strict liability)
= schade door ander rechtsfeit dan eigen fout
Traditioneel maakte men geen onderscheid tussen subjectief/objectief.
Fout-AH: verplichting tot schadeloosstelling is gebaseerd op het feit dat schade is ontstaan
door een tekortkoming.
Objectief: verplichting tot schadeloosstelling is niet gebaseerd op jouw tekortkoming.
Vb. wet zegt stoppen voor rood. Je doet dit niet en veroorzaakt schade. Hieraan
gekoppelde schade is fout-AH volgens Belgisch recht. Fout is wet niet naleven.
In common law: is strict liability. Want niet gebaseerd op een feit. Wel op objectief
vaststelbaar feit dat je wet niet volgt, ongeacht wat in jouw hoofd omgaat.
Vb. inbreuk op een auteursrecht: zelfs wanneer je dit te goeder trouw doet, is het inbreuk
op het recht. Dus objectief volgens het intellectueel eigendomsrecht. Is nochtans
subjectief volgens aansprakelijkheidsrecht.
6
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
FUNCTIE AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT
! Functie is niet vergoedend, maar om de vraag te beantwoorden of er moet vergoed
worden
▪ Relevantie van de functie van een juridische regeling:
de functie wordt ingeroepen, wanneer AH-rechtelijke teksten moeten worden
geïnterpreteerd
▪ 2 mogelijkheden om te interpreteren
• teleologische interpretatie van geformuleerde regels (bv. wettekst)
▪ Geen één juist antwoord wat de teleo (het doel) van schadevergoeding is
Interpreteren in het licht van ‘bedoeling van wetgever.’ Is echter moeilijk,
want wat is de wil van de wetgever in de zin van parlement? Een WW is een
fictie. Bovendien argument dat de wet bindend is, niet de wil van de
wetgever.
• toetsing aan gelijkheidsbeginsel (art. 10 Gw.)
▪ Wat is het doel van de ongelijke behandeling en is dat doel rechtmatig?
▪ Wat is het criterium voor de verschillende behandeling en is dat objectief?
▪ Is dat criterium pertinent ten aanzien van het doel?
▪ Is de ongelijke behandeling proportioneel tav de gevolgen?
Weten wat ‘het doel’ is, is cruciaal voor deze toetsing
Teleologische interpretatie: tekst interpreteren zodat deze het best het doel
bereikt dat het nastreeft. Dus weten wat het doel is.
VAAK VOORGEHOUDEN FUNCTIES (NIET CORRECT)
1. vergoeden of preventie van schade = bescherming (potentieel) benadeelden
- Waarom dan alleen aansprakelijkheid indien schade veroorzaakt door TALF
en niet indien schade niet veroorzaakt door TALF?
Dit criterium is niet pertinent met het doel van schadevergoedingsrecht, dus
is de het aansprakelijkheidsrecht dan ongrondwettig?
nee, het is het doel waarbij men zich vergist
- aansprakelijkheidsrecht bepaalt wanneer wel en wanneer niet
schadeloosstelling
als iemand niet aansprakelijk is voor bepaalde feiten, is dat ook obv het
aansprakelijkheidsrecht
= verwarring functie aansprakelijkheid en functie
aansprakelijkheidsrecht
Functie aansprakelijkheid: schadeloosstellen (verbintenis tot
schadeloosstellen)
Functie aansprakelijkheidsrecht: het toewijzen van de last van de
schade
2. repressie = handhaving primaire gedragsregels, vermijden van fouten,
sanctieregeling
AHR als soort sanctierecht in tweede orde, na strafrecht
- Waarom dan alleen sanctie als er schade is en vergoeding beperkt tot
schade?
7
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
Als het doel is om fouten te vermijden, waarom dan slechts optreden
als er
schade is?
- Waarom dan objectieve (niet op fout gebaseerde) aansprakelijkheden?
Voorbeeld: geen regeling voor lucratieve fouten in België
Lucratieve fout: fouten die voordeling blijven voor de aansprakelijke,
zelfs al vergoedt hij alle schade
Omdat men er a priori vanuit gaat dat de functie van het
aansprakelijkheidsrecht ‘vergoeden van schade’ is
- Waarom dan recht voor benadeelde?
= verwarring functie en effect
Het gevolg van aansprakelijkheidsrecht kan zijn dat schade wordt
vergoed, maar daarom is dat niet ook de functie (= bedoelde gevolg)
STRAFRECHT VS BURGERLIJK RECHT
Strafrechtelijke aansprakelijkheid (Fr: Burgerrechtelijke aansprakelijkheid (Fr:
responsabilité pénale, E: criminal liability) responsabilité civile, E: civil liability)
Doel: repressie (vrijheidsbeperking) → Doel: toewijzen schadelast
preventie misdrijven & bescherming
maatschappij Gevolg: schadeloosstelling =
Gevolg: straf = sanctie wegens niet-naleven schadeverschuiving = remedie (≠ sanctie)
primaire gedragsregel middel om het misdrijf weg te nemen
neemt het misdrijf niet weg
moet sterker onderbouwd worden dan een
schadevergoeding want brengt leed toe en is
voor niemand voordelig
Focus: gebeurtenis (bv. gedraging) en
Focus: geestesgesteldheid/intentie dader
gevolgen ervan
Want men wil een invloed hebben op het doen
Gedachtenproces is irrelevant
van die persoon
Beoordelingsmaatstaf: subjectief
Beoordelingsmaatstaf: objectief
Straf staat in verband met de mate waarin
Remedie staat in verband met de ernst van
men vindt dat de persoon foute intenties had
de gevolgen
VISIE LAW & ECONOMICS
gaat ervan uit dat recht een economisch doel dient.
• opkomst in USA vanaf jaren ’60
• vaststellingen
Klassieke visie: AH-recht is maar relevant wanneer er schade is. Het treedt
slechts in werking wanneer er schade is. Maar ze zien dat schade een gevolg
is van het gedrag van mensen. Je moet dus reeds kijken naar het gedrag dat
de schade heeft doen ontstaan.
AH als incentive: want je moet betalen. Dus mensen zullen vermijden om AH
te zijn.
Aansprakelijkheidsrecht kan op die manier invloed hebben op het ontstaan
van schade, en werkt dus als beleidsinstrument. Want veranderingen binnen
AHR, hebben tot gevolg dat er meer of minder schade zal ontstaan.
8
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
Ook belastingen hebben invloed hoe mensen zich gedragen, namelijk omdat
men ze eveneens wil vermijden. Is dus ook beleidsinstrument.
de meeste verklaringen gaan ervan uit dat er schade is en beginnen dan pas te
denken
schade
≠ onveranderlijk gegeven
= gevolg van gedrag
aansprakelijkheid = gedragsprikkel (incentive)
→ aansprakelijkheidsrecht
heeft invloed op ontstaan van schade
= beleidsinstrument
= instrumentalistische visie: aansprakelijkheidsrecht heeft doel buiten
inhoud ervan
AHR is geen doel op zich, maar een instrument dat een ander doel nastreeft.
Namelijk het bevorderen van efficiëntie en de andere.
Niet alle schade is onwenselijk (infra).
Wat is het doel? Niet dat mensen de primaire regels naleven, maar wel:
1. minimalisatie onwenselijke (= onnuttige) schade
2. bevorderen efficiëntie
3. maximalisatie geaggregeerde welvaart
Kritieken op Law & Economics visie
Kritiek 1: Economie houdt zich enkel bezig met productie van de taart, niet met de
verdeling ervan. Maar in praktijk heeft verdeling van de taart wel invloed op de grootte
ervan. Dan is het wel relevant voor economie.
Kritiek 2: theorie is gebaseerd op uitgangspunten, waarvan men in vraag kan stellen of ze
wel zo sterk aanwezig zijn als men beweert.
Economie gaat ervan uit dat mens als homo economicus zich altijd rationeel gedraagt.
Maar hun theorie is daar echter niet van afhankelijk, ze zeggen enkel dat als je ervan
uitgaat dat iedereen zich rationeel gedraagt, dat het best bij de realiteit zal aansluiten.
Komt omdat iedereen op andere manier irrationeel is (random). Als je dit allemaal
samenneemt, zuiver je die irrationaliteit weg.
Maar: psychologen hebben aangetoond dat de irrationaliteit van mensen niet random is.
Het is systematisch. Het zuivert elkaar dus niet uit.
Theorie gaat ervan uit dat AH prikkel is voor mens om zich op bepaalde manier te
gedragen, maar dat kan dus sterk in twijfel getrokken worden. Erg weinig studies
die dit vaststellen.
EFFICIËNTIE: INTERNALISATIE EXTERNE KOSTEN
Grote denkers onder invloed van de Pigouviaanse gedachtengang
Economie gaat ervan uit dat elk individu zich rationeel gedraagt, dus zich zo gedraagt op
die manier die hem het gunstig uitkomt. Kosten van gedrag zijn lager dan baten van
gedrag. Leidt tot beste situatie voor iedereen.
Pigou gaat hier niet mee akkoord, want relevante voor-en nadelen voor anderen moeten
ook in acht worden genomen, niet enkel die voor het individu. Dit zijn de externaliteiten.
9
, Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
nood aan mechanisme om externaliteiten te internaliseren bij persoon die kiest hoe
zich te gedragen. Dat gebeurt door dat gedrag te belasten, in de mate dat het nadelen
brengt voor anderen.
Omgekeerd: subsidiëring nodig wanneer bepaalde activiteit nadelig is voor het individu,
maar wel veel baten meebrengt voor anderen.
▪ Law & economics o.b.v. ARTHUR PIGOU (Cambridge), The Economics of Welfare (1920)
▪ Aansprakelijkheidsrecht eerder publiekrecht
• kosten-batenanalyse van rationele actor: individuele opbrengst v. individuele kost
• sociaal optimum: totale opbrengst voor iedereen v. totale kost voor iedereen
• internaliseer externe effecten → individuele rationaliteit = collectieve rationaliteit
▪ Iemands gedrag heeft niet alleen voor die persoon gevolgen en voordelen,
maar ook voor anderen. Men houdt echter alleen rekening met de gevolgen
van zichzelf en niet met de gevolgen voor anderen. Men streeft eigen
welvaart na, maar daarom krijgen anderen daar geen voordelen uit.
▪ Pigouviaanse heffing: als een gedraging nadelen aan anderen veroorzaakt,
moet u die vergoeden
▪ Verklaring waarom er subsidies zijn!
Zorgen ervoor dat men iets doet dan nadelig is voor zichzelf maar
voordelig voor anderen
▪ RICHARD POSNER (UChicago), ‘A Theory of Negligence’, 1 Journal of Legal Studies 29-96
(1972) & WILLIAM M. LANDES (UChicago) & RICHARD POSNER, The Economic Structure
of Tort Law, Harvard University Press (1987)
• internalisatie externe kosten van inefficiënt (= onzorgvuldig) handelen bij
veroorzaker
• Posner: zorgvuldigheid is ex ante efficiëntie. De voorzienbare positieve gevolgen
(gelijk bij wie ze vallen), zijn groter dan de voorzienbare negatieve gevolgen (gelijk
bij wie ze vallen).
onzorgvuldigheid: De voorzienbare negatieve gevolgen (gelijk bij wie ze
vallen), zijn groter dan de voorzienbare positieve gevolgen (gelijk bij wie ze
vallen)
▪ GUIDO CALABRESI (Yale), The Cost of Accidents: A Legal and Economic
Analysis, Yale University Press (1970)
• internalisatie kosten bij cheapest cost avoider
• de functie van aansprakelijkheidsrecht is het minimaliseren van de
kosten die uit aansprakelijkheid voortvloeien, MAAR de kosten zijn niet alleen de
schade! Ook de inspanningen die u doet om schade te vermijden zijn kosten
• de persoon die met de minste kosten de schade kan vermijden, moet aansprakelijk
gesteld worden
▪ niet noodzakelijk degene die onzorgvuldig is geweest
▪ RONALD COASE (UChicago), ‘The Problem of Social Cost’, 3 Journal of Law and
Economics 1-44 (1960)
10
SCHADEVERGOEDINGSRECHT
PROF. DR. MARC KRUITHOF
1
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
0. VOORAF
RECHTSTHEORETISCH UITGANGSPUNT
▪ Studie-object = bestaand recht (= lex lata ≠ lex ferenda)
louter de wet is dit niet, want is een bron.
• juridische realiteit = rechterlijke beschikkingen of dicta (= rechtspraak)
= dat wat rechters beslissen in concrete gevallen (rechtspraak). Dus datgene
wat je empirisch kan waarnemen. Is chaotisch, want enorm veel uitspraken
over AHR. Want bijna elke zaak heeft een schadeaspect.
• recht = sociaal feit = systematiek in rechtspraak → voorspelbaarheid (O.W.
HOLMES)
De systematiek in de uitspraken. De regelmaat die ervoor zorgt dat wanneer
bepaalde feiten worden voorgelegd, een bepaalde uitspraak volgt. Als er geen
systeem zou zijn, is er geen recht, maar willekeur.
Theologische visie op het recht: recht bestaat onafhankelijk van toepassing, wordt
louter gevonden.
hier gelooft Marc niet in. Want geen vaste methode om vast te stellen wat de
inhoud van de
rechtsregels is. Twee juristen kunnen dus op verschillende manier het recht
uitleggen.
O.W. Holmes: om te weten wat recht is, moet je man inbeelden die het niet wilt
(bad man). Want degene die het wel wilt, zou zich ernaar kunnen gedragen omdat
het moreel zo hoort.
Zo ontdoet hij recht van alle moraliteit. Recht als voorspellen wat de rechters te
doen. Opdat je kan anticiperen op de ambtenante gevolgen ervan.
▪ Theorie (positieve = de lege lata ≠ normatieve = de lege ferenda)
= poging om realiteit te vatten in beperkt aantal onderling consistente
wetmatigheden
een zicht/weergave op de realiteit. Dus geen realiteit zelf. Bestaande uit
wetmatigheden. Deze wetmatigheden worden geëxpliciteerd in woorden. Vormt
rechtsleer.
= talige (in woorden en syntax) weergave van recht = rechtsleer = doctrine
→ rechtsoverwegingen in vonnis/arrest = doctrine (law in books) ≠ recht (law in action)
▪ Rechtsregel = feitelijke wetmatigheid in rechterlijke beslissingen in functie van feiten
≠ empirisch waarneembaar (wet = tekst = bron van recht → wet ≠ recht)
de regelmaat die in de beslissing zit. Deze valt nergens te lezen/vinden. Deze regel
blijkt enkel in haar toepassing, namelijk doordat rechters ze volgen. Wettekst is dus
niet de bestaande regel. Wordt enkel gebruikt door rechter om diens beslissing te
motiveren. Hij gebruikt het niet om eruit af te leiden wat hij moet beslissen.
• bestaat (‘toont zich’) alleen in ‘werking’ ervan (‘toepassing’): conformiteit
beslissingen
→ geformuleerde regel = doctrinale constructie die bestaand recht zou weergeven
2
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
▪ Praktijk: discussie mogelijk over welke regel het recht het meest accuraat weergeeft!
Verschillende personen kunnen verschillende regelmatigheden zien. Dus discussie over
wat het bestaande recht is, is mogelijk.
Gevolg: verschillende manieren om hetzelfde recht uit te leggen
→ daarom aandacht aan alternatieve doctrines voor zelfde bestaande recht
• ‘gangbare doctrine’ = regels die volgens meeste juristen het recht accuraat
weergeven
Opinie van meeste juristen in België. Wat je meestal in de boeken zou lezen.
Gangbaar, want de manier waarop juristen het recht motiveren, kan
veranderen. Doctrine kan dus veranderen, zonder dat het recht verandert.
Omgekeerd: wat rechters doen, kan veranderen zonder dat dat de doctrine
verandert.
1. INLEIDING
INHOUD & OPZET
▪ Inhoud
• overzicht leerstof en lessenplan
• situering aansprakelijkheid
• situering alternatieve schadevergoedingsmechanismen
• schadeverschuiving en schadespreiding
• ‘bronnen’ aansprakelijkheidsrecht
▪ In deze inleidende colleges en bijbehorende slides (serie 01) wordt behandeld
• overzicht onderdelen schadevergoedingsrecht (helikopterblik)
• algemene beschouwingen over aansprakelijkheidsrecht en -doctrine
OVERZICHT LEERSTOF
▪ Thema = niet-contractuele verbintenissen tot schadeloosstelling
▪ Klassiek: buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht (= grootste deel & core cursus)
▪ Andere schadevergoedingsmechanismen (= nodig om verbanden te zien met core)
• indemnitaire verzekeringen
particuliere rechtstreekse eigenschadeverzekering
sociale rechtstreekse eigenschadeverzekering (ziekte & invaliditeit)
eigenschadeverzekering ten behoeve van derden (arbeidsongevallen)
• wettelijk opgelegde vergoedingsplicht verkeersschade WAM-verzekeraars
letselschade
ongeval zonder vaststelbare aansprakelijkheid
• schadefondsen
Schadefondsen: vergoeden schade, daar waar men wenst dat deze wordt vergoed,
waar het niet lukt door AH.
Historisch: als er iets misloopt en je hebt schade, moet je dit maar ondergaan.
Vandaag: men verwacht steeds meer van de OH. Ook dergelijke schade vergoeden.
Gebeurt voor
1) Verkeersongevallen zonder aansprakelijke. Vb vluchtmisdrijf.
2) Medische ongevallen: schade als gevolg van medisch ingrijpen.
3
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
4
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
BEGRIP AANSPRAKELIJKHEID
▪ Art. 5.3, lid 1, BW:
“Verbintenissen ontstaan uit een rechtshandeling, uit een oneigenlijk contract, uit de
buitencontractuele aansprakelijkheid of uit de wet.”
→ aansprakelijkheid = bron van verbintenissen?
AH is geen bron van verbintenissen. Het is een verbintenis zelf.
AH: het gehouden zijn tot schadeloosstelling voor SV. Voor benadeelde is het datgene
waar hij recht op heeft.
Boek: Een rechtsband op grond waarvan een benadeelde van de aansprakelijke indien
nodig in rechte, de uitvoering van de schadeloosstelling kan eisen.
Is dus een verbintenis in de zin van art. 5.1 BW.
Art. 5.3 is dus fout. Prof was lang ook fout.
Belang: iedereen kan zich dus vergissen.
AH: een verbintenis die ontstaat doordat een RR aan bepaalde feiten het rechtsgevolg
koppelt dat er een schadeloosstelling ontstaat.
Bron van verbintenis is dus zowel de rechtsregel en het rechtsfeit.
▪ Aansprakelijkheid
= recht op/plicht tot schadeloosstelling
→ aansprakelijkheid = verbintenis (art. 5.1 BW: “rechtsband op grond waarvan een
schuldeiser van een schuldenaar, indien nodig in rechte, de uitvoering van een
prestatie mag eisen”)
= rechtsgevolg dat objectief recht koppelt aan bepaalde feiten
▪ Bron aansprakelijkheid = rechtsregel + (rechts)feit
RECHTSFEITEN
▪ Délits et quasi-délits in terminologie art. 1370, lid 4, Oud BW : vervangen door art. 5.3
BW
• “De verbintenissen die hun oorsprong vinden in de eigen daad van degene die
verbonden is, ontstaan ofwel uit oneigenlijke contracten, ofwel uit misdrijven of
oneigenlijke misdrijven.”
▪ Structuur gangbare doctrinale analyse
• constitutieve bestanddelen/elementen van rechtsfeit
▪ schade
▪ veroorzaakt door (= causaliteit)
▪ tot aansprakelijkheid leidend feit (hierna ‘TALF’)
= bestaansvoorwaarden voor aansprakelijkheid
Zijn drie bestaansvoorwaarden voor AH. Zijn dus geen bestanddelen van AH, wel van het RF
waaruit AH ontstaat.
Deze 3 ontstaansvoorwaarden zijn niet veranderd sinds 1804. Doctrine is wel veranderd,
vroeger werkte men vb. met 4 voorwaarden. Vb. door TALF of schade op te splitsen.
recht verandert niet, wel manier waarover men over recht praat.
5
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
CONTRACTUEEL VS EXTRACONTRACTUEEL
▪ Contractuele aansprakelijkheid
• Fr: responsabilité contractuelle, E: contractual liability
= alternatief/complement voor (dwang)uitvoering contractuele verbintenis
→ (secundaire) verbintenis tot reparatie of compensatie van schade ten gevolge van
wanprestatie (= niet-nakoming primaire verbintenis)
Contractueel: er is altijd een primaire verbintenis. Als deze niet vrijwillig wordt
nagekomen, kijkt men naar mogelijke remedies. Zoals de dwangtuitvoering, in natura of
bij equivalent.
Maar: dwanguitvoering kan niet altijd verhinderen dat SE schade heeft door toerekenbare
niet-nakoming.
Daarom: er ontstaat eventueel een secundaire verbintenis tot schadeloosstelling, als
gevolg van niet-nakoming van primaire verbintenis.
Altijd primaire en secundaire verbintenis bij CAH.
▪ Buitencontractuele aansprakelijkheid
• Fr: responsabilité extracontractuelle, E: extra-contractual liability
→ (primaire) verbintenis tot reparatie of compensatie van schade die niet gevolg is
van niet-nakoming contractuele verbintenis
Buitencontractueel: geen primaire verbintenis. Onmiddellijk verbintenis tot
schadeloosstelling.
• subjectieve of foutaansprakelijkheid
= schade door eigen fout
• objectieve aansprakelijkheid (Fr: responsabilité objective/stricte, E: strict liability)
= schade door ander rechtsfeit dan eigen fout
Traditioneel maakte men geen onderscheid tussen subjectief/objectief.
Fout-AH: verplichting tot schadeloosstelling is gebaseerd op het feit dat schade is ontstaan
door een tekortkoming.
Objectief: verplichting tot schadeloosstelling is niet gebaseerd op jouw tekortkoming.
Vb. wet zegt stoppen voor rood. Je doet dit niet en veroorzaakt schade. Hieraan
gekoppelde schade is fout-AH volgens Belgisch recht. Fout is wet niet naleven.
In common law: is strict liability. Want niet gebaseerd op een feit. Wel op objectief
vaststelbaar feit dat je wet niet volgt, ongeacht wat in jouw hoofd omgaat.
Vb. inbreuk op een auteursrecht: zelfs wanneer je dit te goeder trouw doet, is het inbreuk
op het recht. Dus objectief volgens het intellectueel eigendomsrecht. Is nochtans
subjectief volgens aansprakelijkheidsrecht.
6
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
FUNCTIE AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT
! Functie is niet vergoedend, maar om de vraag te beantwoorden of er moet vergoed
worden
▪ Relevantie van de functie van een juridische regeling:
de functie wordt ingeroepen, wanneer AH-rechtelijke teksten moeten worden
geïnterpreteerd
▪ 2 mogelijkheden om te interpreteren
• teleologische interpretatie van geformuleerde regels (bv. wettekst)
▪ Geen één juist antwoord wat de teleo (het doel) van schadevergoeding is
Interpreteren in het licht van ‘bedoeling van wetgever.’ Is echter moeilijk,
want wat is de wil van de wetgever in de zin van parlement? Een WW is een
fictie. Bovendien argument dat de wet bindend is, niet de wil van de
wetgever.
• toetsing aan gelijkheidsbeginsel (art. 10 Gw.)
▪ Wat is het doel van de ongelijke behandeling en is dat doel rechtmatig?
▪ Wat is het criterium voor de verschillende behandeling en is dat objectief?
▪ Is dat criterium pertinent ten aanzien van het doel?
▪ Is de ongelijke behandeling proportioneel tav de gevolgen?
Weten wat ‘het doel’ is, is cruciaal voor deze toetsing
Teleologische interpretatie: tekst interpreteren zodat deze het best het doel
bereikt dat het nastreeft. Dus weten wat het doel is.
VAAK VOORGEHOUDEN FUNCTIES (NIET CORRECT)
1. vergoeden of preventie van schade = bescherming (potentieel) benadeelden
- Waarom dan alleen aansprakelijkheid indien schade veroorzaakt door TALF
en niet indien schade niet veroorzaakt door TALF?
Dit criterium is niet pertinent met het doel van schadevergoedingsrecht, dus
is de het aansprakelijkheidsrecht dan ongrondwettig?
nee, het is het doel waarbij men zich vergist
- aansprakelijkheidsrecht bepaalt wanneer wel en wanneer niet
schadeloosstelling
als iemand niet aansprakelijk is voor bepaalde feiten, is dat ook obv het
aansprakelijkheidsrecht
= verwarring functie aansprakelijkheid en functie
aansprakelijkheidsrecht
Functie aansprakelijkheid: schadeloosstellen (verbintenis tot
schadeloosstellen)
Functie aansprakelijkheidsrecht: het toewijzen van de last van de
schade
2. repressie = handhaving primaire gedragsregels, vermijden van fouten,
sanctieregeling
AHR als soort sanctierecht in tweede orde, na strafrecht
- Waarom dan alleen sanctie als er schade is en vergoeding beperkt tot
schade?
7
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
Als het doel is om fouten te vermijden, waarom dan slechts optreden
als er
schade is?
- Waarom dan objectieve (niet op fout gebaseerde) aansprakelijkheden?
Voorbeeld: geen regeling voor lucratieve fouten in België
Lucratieve fout: fouten die voordeling blijven voor de aansprakelijke,
zelfs al vergoedt hij alle schade
Omdat men er a priori vanuit gaat dat de functie van het
aansprakelijkheidsrecht ‘vergoeden van schade’ is
- Waarom dan recht voor benadeelde?
= verwarring functie en effect
Het gevolg van aansprakelijkheidsrecht kan zijn dat schade wordt
vergoed, maar daarom is dat niet ook de functie (= bedoelde gevolg)
STRAFRECHT VS BURGERLIJK RECHT
Strafrechtelijke aansprakelijkheid (Fr: Burgerrechtelijke aansprakelijkheid (Fr:
responsabilité pénale, E: criminal liability) responsabilité civile, E: civil liability)
Doel: repressie (vrijheidsbeperking) → Doel: toewijzen schadelast
preventie misdrijven & bescherming
maatschappij Gevolg: schadeloosstelling =
Gevolg: straf = sanctie wegens niet-naleven schadeverschuiving = remedie (≠ sanctie)
primaire gedragsregel middel om het misdrijf weg te nemen
neemt het misdrijf niet weg
moet sterker onderbouwd worden dan een
schadevergoeding want brengt leed toe en is
voor niemand voordelig
Focus: gebeurtenis (bv. gedraging) en
Focus: geestesgesteldheid/intentie dader
gevolgen ervan
Want men wil een invloed hebben op het doen
Gedachtenproces is irrelevant
van die persoon
Beoordelingsmaatstaf: subjectief
Beoordelingsmaatstaf: objectief
Straf staat in verband met de mate waarin
Remedie staat in verband met de ernst van
men vindt dat de persoon foute intenties had
de gevolgen
VISIE LAW & ECONOMICS
gaat ervan uit dat recht een economisch doel dient.
• opkomst in USA vanaf jaren ’60
• vaststellingen
Klassieke visie: AH-recht is maar relevant wanneer er schade is. Het treedt
slechts in werking wanneer er schade is. Maar ze zien dat schade een gevolg
is van het gedrag van mensen. Je moet dus reeds kijken naar het gedrag dat
de schade heeft doen ontstaan.
AH als incentive: want je moet betalen. Dus mensen zullen vermijden om AH
te zijn.
Aansprakelijkheidsrecht kan op die manier invloed hebben op het ontstaan
van schade, en werkt dus als beleidsinstrument. Want veranderingen binnen
AHR, hebben tot gevolg dat er meer of minder schade zal ontstaan.
8
,Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
Ook belastingen hebben invloed hoe mensen zich gedragen, namelijk omdat
men ze eveneens wil vermijden. Is dus ook beleidsinstrument.
de meeste verklaringen gaan ervan uit dat er schade is en beginnen dan pas te
denken
schade
≠ onveranderlijk gegeven
= gevolg van gedrag
aansprakelijkheid = gedragsprikkel (incentive)
→ aansprakelijkheidsrecht
heeft invloed op ontstaan van schade
= beleidsinstrument
= instrumentalistische visie: aansprakelijkheidsrecht heeft doel buiten
inhoud ervan
AHR is geen doel op zich, maar een instrument dat een ander doel nastreeft.
Namelijk het bevorderen van efficiëntie en de andere.
Niet alle schade is onwenselijk (infra).
Wat is het doel? Niet dat mensen de primaire regels naleven, maar wel:
1. minimalisatie onwenselijke (= onnuttige) schade
2. bevorderen efficiëntie
3. maximalisatie geaggregeerde welvaart
Kritieken op Law & Economics visie
Kritiek 1: Economie houdt zich enkel bezig met productie van de taart, niet met de
verdeling ervan. Maar in praktijk heeft verdeling van de taart wel invloed op de grootte
ervan. Dan is het wel relevant voor economie.
Kritiek 2: theorie is gebaseerd op uitgangspunten, waarvan men in vraag kan stellen of ze
wel zo sterk aanwezig zijn als men beweert.
Economie gaat ervan uit dat mens als homo economicus zich altijd rationeel gedraagt.
Maar hun theorie is daar echter niet van afhankelijk, ze zeggen enkel dat als je ervan
uitgaat dat iedereen zich rationeel gedraagt, dat het best bij de realiteit zal aansluiten.
Komt omdat iedereen op andere manier irrationeel is (random). Als je dit allemaal
samenneemt, zuiver je die irrationaliteit weg.
Maar: psychologen hebben aangetoond dat de irrationaliteit van mensen niet random is.
Het is systematisch. Het zuivert elkaar dus niet uit.
Theorie gaat ervan uit dat AH prikkel is voor mens om zich op bepaalde manier te
gedragen, maar dat kan dus sterk in twijfel getrokken worden. Erg weinig studies
die dit vaststellen.
EFFICIËNTIE: INTERNALISATIE EXTERNE KOSTEN
Grote denkers onder invloed van de Pigouviaanse gedachtengang
Economie gaat ervan uit dat elk individu zich rationeel gedraagt, dus zich zo gedraagt op
die manier die hem het gunstig uitkomt. Kosten van gedrag zijn lager dan baten van
gedrag. Leidt tot beste situatie voor iedereen.
Pigou gaat hier niet mee akkoord, want relevante voor-en nadelen voor anderen moeten
ook in acht worden genomen, niet enkel die voor het individu. Dit zijn de externaliteiten.
9
, Schadevergoedingsrecht 2026 – 2e bachelor rechten
nood aan mechanisme om externaliteiten te internaliseren bij persoon die kiest hoe
zich te gedragen. Dat gebeurt door dat gedrag te belasten, in de mate dat het nadelen
brengt voor anderen.
Omgekeerd: subsidiëring nodig wanneer bepaalde activiteit nadelig is voor het individu,
maar wel veel baten meebrengt voor anderen.
▪ Law & economics o.b.v. ARTHUR PIGOU (Cambridge), The Economics of Welfare (1920)
▪ Aansprakelijkheidsrecht eerder publiekrecht
• kosten-batenanalyse van rationele actor: individuele opbrengst v. individuele kost
• sociaal optimum: totale opbrengst voor iedereen v. totale kost voor iedereen
• internaliseer externe effecten → individuele rationaliteit = collectieve rationaliteit
▪ Iemands gedrag heeft niet alleen voor die persoon gevolgen en voordelen,
maar ook voor anderen. Men houdt echter alleen rekening met de gevolgen
van zichzelf en niet met de gevolgen voor anderen. Men streeft eigen
welvaart na, maar daarom krijgen anderen daar geen voordelen uit.
▪ Pigouviaanse heffing: als een gedraging nadelen aan anderen veroorzaakt,
moet u die vergoeden
▪ Verklaring waarom er subsidies zijn!
Zorgen ervoor dat men iets doet dan nadelig is voor zichzelf maar
voordelig voor anderen
▪ RICHARD POSNER (UChicago), ‘A Theory of Negligence’, 1 Journal of Legal Studies 29-96
(1972) & WILLIAM M. LANDES (UChicago) & RICHARD POSNER, The Economic Structure
of Tort Law, Harvard University Press (1987)
• internalisatie externe kosten van inefficiënt (= onzorgvuldig) handelen bij
veroorzaker
• Posner: zorgvuldigheid is ex ante efficiëntie. De voorzienbare positieve gevolgen
(gelijk bij wie ze vallen), zijn groter dan de voorzienbare negatieve gevolgen (gelijk
bij wie ze vallen).
onzorgvuldigheid: De voorzienbare negatieve gevolgen (gelijk bij wie ze
vallen), zijn groter dan de voorzienbare positieve gevolgen (gelijk bij wie ze
vallen)
▪ GUIDO CALABRESI (Yale), The Cost of Accidents: A Legal and Economic
Analysis, Yale University Press (1970)
• internalisatie kosten bij cheapest cost avoider
• de functie van aansprakelijkheidsrecht is het minimaliseren van de
kosten die uit aansprakelijkheid voortvloeien, MAAR de kosten zijn niet alleen de
schade! Ook de inspanningen die u doet om schade te vermijden zijn kosten
• de persoon die met de minste kosten de schade kan vermijden, moet aansprakelijk
gesteld worden
▪ niet noodzakelijk degene die onzorgvuldig is geweest
▪ RONALD COASE (UChicago), ‘The Problem of Social Cost’, 3 Journal of Law and
Economics 1-44 (1960)
10
