Politieke vraagstukken van
duurzaamheid
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1..................................................................................................3
1.1 Duurzaamheid in vogelvlucht.............................................................3
1.2 Duurzaamheid als politiek vraagstuk..................................................6
1.3 Ter Illustratie: Debat over anthropoceen en planetaire grenzen.........7
Hoofdstuk 2 Geschiedenis en Interpretaties................................................9
2.1 Historische achtergronden van duurzame ontwikkeling (DO).............9
2.2 Achtergrond 1: ontwikkelings- en vooruitgangsdenken....................10
2.3 Achtergrond 2: Milieudenken............................................................12
2.4 Interpretaties van verandering.........................................................13
2.5 Strategieën voor verandering...........................................................15
Hoofdstuk 3: transities en de circulaire economie.....................................17
Deel 1: transities en transitie governance..............................................17
Deel 2: “De transitie naar de circulaire economie”.................................22
Hoofdstuk 4: Consumptie als politieke kwestie..........................................26
1. Inleiding..............................................................................................26
2. Meerdere perspectieven.....................................................................26
3. Individuele benaderingen: prijzen, informatie & nudging...................27
4. Individuele benaderingen: hedonisme & sufficiëntie..........................29
5. Systemische benaderingen:................................................................31
6. Slot: Wat is het politieke doel? “Rechtvaardige 1,5°C levensstijlen?”.34
Hoofdstuk 5: sociale bewegingen en activisme.........................................35
1. Hoe ideeën er toe doen (ideëel-interpretatieve sfeer)........................36
2. Hoe strategieën en acties er toe doen (de performatieve sfeer)........37
3. Hoe structuren en netwerken er toe doen (structurele sfeer).............38
4. Hoe de maatschappelijke context er toe doet (politieke
opportuniteitenstructuur).......................................................................38
5. Wat (te) weinig in beeld komt.............................................................40
Hoofdstuk 6 “Wetenschap en politiek – case klimaat”...............................40
, Deel 1: Het klimaatprobleem: de vaststellingen van het IPCC................40
Deel 2: klimaatverandering op het raakvlak tussen wetenschap en beleid
................................................................................................................42
Hoofdstuk 7 Governance en klimaat..........................................................47
1. Logica en inhoud van het globale governance systeem voor
duurzaamheid.........................................................................................47
2. Logica en inhoud van het globale klimaatregime...............................52
3. Hoe te kijken naar dit soort toponderhandelingen?............................56
Hoofdstuk 8 Industriële transitie................................................................60
1. De industriële transitie: waarover hebben we het en waar staan.......60
2. Gastlezing Prof. Jan Mertens (ENGIE): “The energy transition: we won’t
be able to blame technology”.................................................................62
3. Ruimere kadering: klimaatbeleid verandert van karakter...................64
Hoofdstuk 9: Geopolitiek en het globale zuiden.........................................66
1. De race om grondstoffen: een ‘mainstream’ perspectief vanuit het
Globale Noorden.....................................................................................66
2. Green for whom? Decarbonisation, geopolitics, and alternatives to the
just/energy transition (Gastles Mary Ann Manahan: view from the global
south)......................................................................................................69
Hoofdstuk 10: transitie naar duurzame voedselsystemen.........................74
1. Belang van narratieven in duurzame voedselsystemen.....................74
2. Definitie van een duurzaam voedselsysteem.....................................75
3. Duurzame voedselsystemen en het MLP............................................77
4. Over representatie en coöptatie.........................................................77
Hoofdstuk 11: Rechtvaardige transitie.......................................................80
1. Situering vd problematiek...................................................................80
2. Drie concrete voorbeelden..................................................................80
3. Naar een rechtvaardige transitie........................................................88
LES 12 : Naar een duurzame economie.....................................................91
1. wat voorafging?..................................................................................91
2. de mainstream....................................................................................92
3. de ecologische economie als basis voor een alternatief.....................94
4. recent uitgewerkte modellen..............................................................96
5. afsluitend............................................................................................99
, Hoofdstuk 1
1.1Duurzaamheid in vogelvlucht
Waar is het debat begonnen: midden jaren ’80 VN richt commissie op die 2
grote problemen op wereldvlak onderzoeken (jaren ’60 eig al, maar voor
gemak ’80)
groeiende arm rijk kloof
groeiende milieuproblemen
In 1987 komen ze met rapport: oplossing is duurzame ontwikkeling
In 3 stappen ongelijkheid, ecologisch draagkracht en uitdaging van
duurzaamheid
Stap 1: rechtvaardigheid en ongelijkheid
Rijkdom & armoede
Vergelijken nationale inkomen en hoe dat verdeeld is
Rijkdom zit in VS, EU en China
Armoede zit in Afrika, Midden-Oosten en Azië (ook deel China)
3 factoren van armoede: (ook factoren van HDI)
1. Inkomen bevolking
2. Onderwijsniveau bevolking
3. Gezondheidsniveau van de bevolking
Armoede in Europa
Risico op armoede of sociale uitsluiting rond de 20% in EU
Ongelijkheid in België
50% laagste verdieners hebben 21% van de inkomens
10% hoogste verdieners hebben 31% van de inkomens
Nog een groter verschil als je kijkt naar vermogens (Cf.
Meerwaardebelasting)
Evolutie internationaal
De ongelijkheid verbeterd heel lichtjes op wereldvlak
Algemeen wordt aangenomen dat covid de ongelijkheid weer
heeft doen toenemen
Evolutie in landen
Er is geen algemene trend naar hogere (on)gelijkheid: sterke
verschillen tussen landen, samenhangend met beleidskeuzes
Evolutie rijkste 1%
Daling in aandeel 1% rijksten tot jaren 70
Daarna sterk verschil in evolutie tussen rijken landen: politieke
keuzes en institutionele kaders maken een verschil, vooral mbt tot
, onder controle houden van gevolgen van marktkrachten en
technologieontwikkeling
In ’80 zie je in Angelsaksische wereld rijken rijker worden door
neoliberalisme, maar bij ons veranderde het niet zo
Stap 2: ecologische grenzen
“Planetary boundaries”
De natuur levert ecosystemen en ecosysteemdiensten aan de mens,
zolang bepaalde biofysische grenzen niet overschreden worden.
Rockström et al. (2009, in Nature) proberen die “planetary
boundaries” (planetaire grenzen) te identificeren en te
kwantificeren. Overschrijden van de grenzen tast de werking van
ecosystemen aan.
Ze hopen zo “a safe operating space” te kunnen definiëren voor
de mensheid, nu we in het Anthropoceen beland zijn.
Veilige zone waarin we de natuursystemen goed hun werk kunnen
laten doen
Overschreden grenzen
Klimaatverandering
biogeochemische stromen (bv. fosfor- en stikstofvervuiling door
kunstmestgebruik)
integriteit van de biosfeer (bv. uitsterfsnelheid van soorten)
verandering van landsystemen (bv. ontbossing)
nieuwe entiteiten (bv. chemische vervuiling, plastics, zware metalen)
zoetwatergebruik
evolutie uitstoot CO2
1992 klimaatakkoord Rio en 2014 Top van Parijs en toch blijven we
stijgen
beloften vs. vereisten
“Emission gap”: de reductiebeloftes die landen momenteel gedaan
hebben in het kader van de klimaat-onderhandelingen halen totaal
niet de niveaus die nodig zijn om binnen de 2°C of 1,5°C grens te
blijven.
Volgens UNEP zitten we momenteel in een scenario dat ons bij 2,5 tot
3°C opwarming brengt.
Verloren materialen (gebruik van grondstoffen)
“Circularity gap”:
The global economy is now only 7.2% circular; and it’s getting
worse year on year—driven by rising material extraction and use. The
global economy increasingly relies on materials from virgin sources
(…) A circular economy focused on cycling alone cannot keep up with
virgin material use rising to unprecedented heights —we cannot
recycle our way out of this one...”
duurzaamheid
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1..................................................................................................3
1.1 Duurzaamheid in vogelvlucht.............................................................3
1.2 Duurzaamheid als politiek vraagstuk..................................................6
1.3 Ter Illustratie: Debat over anthropoceen en planetaire grenzen.........7
Hoofdstuk 2 Geschiedenis en Interpretaties................................................9
2.1 Historische achtergronden van duurzame ontwikkeling (DO).............9
2.2 Achtergrond 1: ontwikkelings- en vooruitgangsdenken....................10
2.3 Achtergrond 2: Milieudenken............................................................12
2.4 Interpretaties van verandering.........................................................13
2.5 Strategieën voor verandering...........................................................15
Hoofdstuk 3: transities en de circulaire economie.....................................17
Deel 1: transities en transitie governance..............................................17
Deel 2: “De transitie naar de circulaire economie”.................................22
Hoofdstuk 4: Consumptie als politieke kwestie..........................................26
1. Inleiding..............................................................................................26
2. Meerdere perspectieven.....................................................................26
3. Individuele benaderingen: prijzen, informatie & nudging...................27
4. Individuele benaderingen: hedonisme & sufficiëntie..........................29
5. Systemische benaderingen:................................................................31
6. Slot: Wat is het politieke doel? “Rechtvaardige 1,5°C levensstijlen?”.34
Hoofdstuk 5: sociale bewegingen en activisme.........................................35
1. Hoe ideeën er toe doen (ideëel-interpretatieve sfeer)........................36
2. Hoe strategieën en acties er toe doen (de performatieve sfeer)........37
3. Hoe structuren en netwerken er toe doen (structurele sfeer).............38
4. Hoe de maatschappelijke context er toe doet (politieke
opportuniteitenstructuur).......................................................................38
5. Wat (te) weinig in beeld komt.............................................................40
Hoofdstuk 6 “Wetenschap en politiek – case klimaat”...............................40
, Deel 1: Het klimaatprobleem: de vaststellingen van het IPCC................40
Deel 2: klimaatverandering op het raakvlak tussen wetenschap en beleid
................................................................................................................42
Hoofdstuk 7 Governance en klimaat..........................................................47
1. Logica en inhoud van het globale governance systeem voor
duurzaamheid.........................................................................................47
2. Logica en inhoud van het globale klimaatregime...............................52
3. Hoe te kijken naar dit soort toponderhandelingen?............................56
Hoofdstuk 8 Industriële transitie................................................................60
1. De industriële transitie: waarover hebben we het en waar staan.......60
2. Gastlezing Prof. Jan Mertens (ENGIE): “The energy transition: we won’t
be able to blame technology”.................................................................62
3. Ruimere kadering: klimaatbeleid verandert van karakter...................64
Hoofdstuk 9: Geopolitiek en het globale zuiden.........................................66
1. De race om grondstoffen: een ‘mainstream’ perspectief vanuit het
Globale Noorden.....................................................................................66
2. Green for whom? Decarbonisation, geopolitics, and alternatives to the
just/energy transition (Gastles Mary Ann Manahan: view from the global
south)......................................................................................................69
Hoofdstuk 10: transitie naar duurzame voedselsystemen.........................74
1. Belang van narratieven in duurzame voedselsystemen.....................74
2. Definitie van een duurzaam voedselsysteem.....................................75
3. Duurzame voedselsystemen en het MLP............................................77
4. Over representatie en coöptatie.........................................................77
Hoofdstuk 11: Rechtvaardige transitie.......................................................80
1. Situering vd problematiek...................................................................80
2. Drie concrete voorbeelden..................................................................80
3. Naar een rechtvaardige transitie........................................................88
LES 12 : Naar een duurzame economie.....................................................91
1. wat voorafging?..................................................................................91
2. de mainstream....................................................................................92
3. de ecologische economie als basis voor een alternatief.....................94
4. recent uitgewerkte modellen..............................................................96
5. afsluitend............................................................................................99
, Hoofdstuk 1
1.1Duurzaamheid in vogelvlucht
Waar is het debat begonnen: midden jaren ’80 VN richt commissie op die 2
grote problemen op wereldvlak onderzoeken (jaren ’60 eig al, maar voor
gemak ’80)
groeiende arm rijk kloof
groeiende milieuproblemen
In 1987 komen ze met rapport: oplossing is duurzame ontwikkeling
In 3 stappen ongelijkheid, ecologisch draagkracht en uitdaging van
duurzaamheid
Stap 1: rechtvaardigheid en ongelijkheid
Rijkdom & armoede
Vergelijken nationale inkomen en hoe dat verdeeld is
Rijkdom zit in VS, EU en China
Armoede zit in Afrika, Midden-Oosten en Azië (ook deel China)
3 factoren van armoede: (ook factoren van HDI)
1. Inkomen bevolking
2. Onderwijsniveau bevolking
3. Gezondheidsniveau van de bevolking
Armoede in Europa
Risico op armoede of sociale uitsluiting rond de 20% in EU
Ongelijkheid in België
50% laagste verdieners hebben 21% van de inkomens
10% hoogste verdieners hebben 31% van de inkomens
Nog een groter verschil als je kijkt naar vermogens (Cf.
Meerwaardebelasting)
Evolutie internationaal
De ongelijkheid verbeterd heel lichtjes op wereldvlak
Algemeen wordt aangenomen dat covid de ongelijkheid weer
heeft doen toenemen
Evolutie in landen
Er is geen algemene trend naar hogere (on)gelijkheid: sterke
verschillen tussen landen, samenhangend met beleidskeuzes
Evolutie rijkste 1%
Daling in aandeel 1% rijksten tot jaren 70
Daarna sterk verschil in evolutie tussen rijken landen: politieke
keuzes en institutionele kaders maken een verschil, vooral mbt tot
, onder controle houden van gevolgen van marktkrachten en
technologieontwikkeling
In ’80 zie je in Angelsaksische wereld rijken rijker worden door
neoliberalisme, maar bij ons veranderde het niet zo
Stap 2: ecologische grenzen
“Planetary boundaries”
De natuur levert ecosystemen en ecosysteemdiensten aan de mens,
zolang bepaalde biofysische grenzen niet overschreden worden.
Rockström et al. (2009, in Nature) proberen die “planetary
boundaries” (planetaire grenzen) te identificeren en te
kwantificeren. Overschrijden van de grenzen tast de werking van
ecosystemen aan.
Ze hopen zo “a safe operating space” te kunnen definiëren voor
de mensheid, nu we in het Anthropoceen beland zijn.
Veilige zone waarin we de natuursystemen goed hun werk kunnen
laten doen
Overschreden grenzen
Klimaatverandering
biogeochemische stromen (bv. fosfor- en stikstofvervuiling door
kunstmestgebruik)
integriteit van de biosfeer (bv. uitsterfsnelheid van soorten)
verandering van landsystemen (bv. ontbossing)
nieuwe entiteiten (bv. chemische vervuiling, plastics, zware metalen)
zoetwatergebruik
evolutie uitstoot CO2
1992 klimaatakkoord Rio en 2014 Top van Parijs en toch blijven we
stijgen
beloften vs. vereisten
“Emission gap”: de reductiebeloftes die landen momenteel gedaan
hebben in het kader van de klimaat-onderhandelingen halen totaal
niet de niveaus die nodig zijn om binnen de 2°C of 1,5°C grens te
blijven.
Volgens UNEP zitten we momenteel in een scenario dat ons bij 2,5 tot
3°C opwarming brengt.
Verloren materialen (gebruik van grondstoffen)
“Circularity gap”:
The global economy is now only 7.2% circular; and it’s getting
worse year on year—driven by rising material extraction and use. The
global economy increasingly relies on materials from virgin sources
(…) A circular economy focused on cycling alone cannot keep up with
virgin material use rising to unprecedented heights —we cannot
recycle our way out of this one...”
