Structuur en Conflict in het
globale Zuiden
Inhoud
Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding............................................................3
1.1 conflict in de GAZA-strook.............................................................3
1.2 het Globale Zuiden in perspectief..................................................3
1.3 welke structuren, welke conflicten................................................4
Hoofdstuk 2: de geboorte van een wereldsysteem.................................6
2.1 Aziatisch wereldsysteem...............................................................6
2.2 positie van Afrika...........................................................................7
2.3 Amerikaans wereldsysteem...........................................................8
2.4 1500 begin van een nieuw wereldsysteem?..................................8
Hoofdstuk 3: van handel naar heerschappij.........................................14
3.1 Machtsverschuivingen op zee.....................................................15
3.2 Concurrentie op zee: de East India Company (EIC)......................17
3.3 transformatie van het kapitalisme...............................................21
Hoofdstuk 4: de driehoekshandel en de rol van de slavernij in de
ontwikkeling van de globalisering.........................................................24
3.1 de slavernij..................................................................................24
3.2 de driehoekshandel.....................................................................25
3.3 belang van de slavernij...............................................................27
Hoofdstuk 5: slavernij en de opkomst van het racisme........................30
5.1 racisme.......................................................................................30
5.2 oorsprong van het racisme..........................................................31
5.3 modern racisme en de verlichting...............................................33
5.4 racisme en evolutietheorie..........................................................35
5.5 racisme, structuur en conflict......................................................36
5.6 eugenetica..................................................................................36
Hoofdstuk 6: revolutie, black Jacobins en universele emancipatie........38
6.1 abolitionisten...............................................................................38
1
, 6.2 de Haïtiaanse revolutie................................................................39
6.3 impact van de Haïtiaanse revolutie.............................................42
6.4 welk verhaal over de haïtiaanse revolutie...................................43
Hoofdstuk 7: the scramble for africa....................................................45
7.1 nieuwe fase van kolonisering (1880-1914)..................................45
7.2 Kongo Vrijstaat als privébezit van Leopold II...............................47
7.3 tactiek van repressie en geweld..................................................49
7.4 toenemende internationale kritiek..............................................50
7.5 annexatie door België..................................................................51
7.6 Leopold II en België : een imperium............................................51
Hoofdstuk 8: geweld en verzet.............................................................52
8.1 Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog............................................52
8.2 Frantz Fanon: over geweld...........................................................54
8.3 Neo-imperialisme en neokolonialisme in Congo..........................56
Hoofdstuk 9: politiek en economie in de “Derde wereld”......................59
9.1 de nieuwe wereldorde.................................................................59
9.2 Egypte: voorbeeld van een ontwikkelingsstaat...........................63
9.3 structurele crisis van de jaren ’70 (politieke impact kennen voor
examen)............................................................................................ 66
Hoofdstuk 10: Palestina als laatste kolonie?......................................69
10.1 het zionisme..............................................................................70
10.2 Toenemende spanningen...........................................................71
10.3 Nakba: genocide Palestijnen.....................................................71
10.4 1967 en de Zesdaagse oorlog...................................................72
10.5 Oslo ‘vredesproces’..................................................................73
10.6 de bezettingsinfrastructuur rond Gaza......................................74
10.7 2023?........................................................................................74
Hoofdstuk 11 crisis en globalisering: De opkomst van de radicale Islam
in een nieuwe wereld............................................................................75
11.1 Wij & de ANDER?.......................................................................75
11.2 Intellectuele roots van de politieke Islam..................................77
11.3 Het failiet vd ontwikkelingsstaat (impact).................................78
11.4 de rol vh Westen/imperialisme.................................................80
2
, Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding
1.1 conflict in de GAZA-strook
genocide-verdrag artikel 2 (1948)
5 kenmerken
1. Doden van leden van een groep
2. Toebrengen ernstig lichamelijk of geestelijk letsel
3. Opzettelijk opleggen van levensvoorwaarden aan de groep gericht op
volledige of gedeeltelijke lichamelijke vernietiging
4. Nemen van maatregelen, bedoeld om geboorten binnen de groep te
voorkomen
5. Het gewelddadig overbrengen van kinderen van de groep naar een andere
groep
Genocide artikel 3 – strafbare handelingen
1. Plegen van een genocide
2. Samenspanning om genocide te plegen
3. Rechtstreeks en openbaar aanzetten tot genocide
4. Poging tot genocide
5. Medeplichtigheid aan genocide
A. Legitimering van het geweld
Gezaghebbers die Palestina demoniseren
Eerste minister Benjamin Netanyahu
President Isaac Herzog
Minister van Defensie Yoav guallant
Minister van erfgoed Amicha Eliyahu
Great March of return (2018)= vreedzaam protest van Palestijnen tegen het
regime van Israël
Israël antwoordt met geweld
Gaza: Sleutelmoment in de geschiedenis?
Globale zuiden wordt morele kompas van de wereld en westen doet alsof
zijn neus bloedt
Wereldwijde pro Palestina mobilisatie
Link met illegale invasie in Irak
Reactionair groei extreemrechts
Internationaal Gerechtshof (Den Haag): bevoegd om landen aan te
klagen (geen personen internationaal strafhof Den Haag)
Zuid-Afrika Voormalige apartheidsstaat
NU aanklager van apartheidsregime Israël
BRICS
1.2 het Globale Zuiden in perspectief
Global South
Derde wereld, ontwikkelingslanden, de niet-Westerse wereld?
- Wat maakt je westers?
Derde wereld = militair speelveld van Kapitalisme & Communisme
Zuiden = containerbegrip
De “ander”
3
, Gedeelde geschiedenis: kolonialisme
Globaal (mondiaal): “Global South”
Interconnectie tussen verschillende plaatsen
Globalisering
Vorm krijgen van een geografische regio binnen het internationaal
systeem en vorm geeft aan wereldsysteem
Nuttig omwille van gelijkaardige structurele kenmerken en
machtsrelaties
Aandacht voor economische ongelijkheid met het Globale Noorden
Globale zuiden als (subaltern) machtsrelatie
Niet enkel geografisch
Globale zuiden als politieke verbeelding
Idem derde wereld
Gevaar voor eurocentrisme (kijken met europese blik naar de rest vd
wereld)
Studie van de ander vereist andere concepten
Etnisch, religieus, stammen communautair
Traditioneel verlicht en modern
Etnisch-cultureel Westers
Religieus seculier
Zonder Globale Zuiden & … bestaat er geen Westen
DUS concept = sociale constructie wij zijn zo en zij zijn anders
In de constructie van zo’n wereldbeeld schuilt een machtsrelatie
Eurocentrisme (II) Samir Amin:
Onweerlegbare culturele verschillen die het verloop van de
geschiedenis van verschillende volkeren bepalen
Het westen als universeel model
Minder aandacht voor de structurele dynamieken binnen een
wereldsysteem
Europese morele superioriteit?
Universele normen en waarden zijn ‘onze’ normen en waarden
Universele mensenrechten?
Officieel: Universal Declaration of Human Rights (1948)
MAAR in het Mande Empire (West-Afrika ; 1222) circuleerden al voorlopers
van de UVRM
1.3 welke structuren, welke conflicten
de globalisering en de manier van totstandkoming
global communication
global economy: containerschepen vervoeren wereldwijd
samenhang tussen conflicten en structuren begrijpen
global trade & global Jihad hangen samen
DUS kritiek op de huidige wereldorde
hoe de verschillende fenomenen begrijpen
Brandsma:
zegeningen en vloeken van moderniteit zijn ongelijk verdeeld en zijn
resultanten van dezelfde “vooruitgang”/moderniteit
Noorden: rijkdom en autonomie & zuiden: armoede en afhankelijkheid
4
, ongelijke ontwikkeling en haar paradoxen
ongelijke ontwikkeling perceptie van ontwikkeling als een lineair
proces (transitie)
ongelijke ontwikkeling als concept verbindt armoede met rijkdom,
sloppenwijken met skyscrapers
ontwikkeling en onderontwikkeling vallen samen en het kunnen niet
afzonderlijk begrepen worden
inzicht in een aantal schijnbare contradicties
mobiliteit van kapitaal in een vrije markt immobiliteit van mensen
Europese normen en waarden middellandse zee als dodelijkste
grens op aarde
Noodzakelijke besparingen en bezuinigingen toenemende rijkdom
superrijken
Groeiend sociaal protest schijnbare daling van extreme armoede
Groei, armoede en “poor numbers”
Volgens cijfers zou er minder extreme armoede zijn, omdat laagste
inkomens stijgen
MAAR: Wat zeggen de cijfers niet ?
Belangrijke sociologische veranderingen
o De cijfers meten monetair inkomen, niet levensstandaard
o Armoede daalt tijdens periode van verstedelijking: afhankelijker
Hoe vertellen we de geschiedenis van de globalisering?
Je kan geschiedenis op verschillende manieren vertellen
Voorbeeld: BOEK: “Silencing the past”
Wie heeft de macht om wat te benoemen
Er zit machtsverhouding in woordenschat: ontdekking of invasie?
Twee betekenissen geschiedenis (Trouillot)
1. Datgene wat er gebeurde (feiten)
2. Datgene wat men vertelt dat er gebeurde
Wat soort verhaal willen we vertellen & waar beginnen we
Machtsverhouding tussen 1 & 2
Geschiedenis van het raciaal kapitalisme
Historische & politieke project (worldmaking)
Het bestaande kapitalistisch systeem
Zeer belangrijk was het gebruik van staatsmacht
Zeer veranderlijk proces vol met contradicties, conflicten en nieuwe
wendingen
Mercantilisme, liberalisme, keynesianisme
Twee algemene historische tendensen
1) Geografische expansie (kolonisering & neokolonialisme)
2) Intensieve expansie (integratie domeinen)
Twee (/drie) machtssystemen/structuren
1) Kapitaal: investering, meerwaarde creatie
2) ‘Ras’ (& ‘Gender’): zijn ook vormen van “waarde creatie”
Ze maken dingen goedkoper geproduceerd door “slaven”
5
, Twee voetnoten
Welke actoren zitten er achter het project / projecten van de globalisering
Geen nadruk op individuen, maar op de rol van die individuen en
groepen (klasse, gender, ras,..)
Wat bedoelen we met geweld
Niet alleen aandacht voor fysiek of psychisch geweld
Structureel geweld dat vervat zit in een systeem
Bepaalde groepen minder betalen waardoor ze zelfmoord plegen
Hoofdstuk 2: de geboorte van een
wereldsysteem
1492 als keerpunt
Colombus “ontdekt” Amerika (de Nieuwe Wereld)
Begin huidige vorm globalisering
Ontstaan kapitalisme als Europese fase/uitvinding
Resultaat van Europees ondernemingszin
Vanaf 16de E: ontwikkeling één wereldsysteem
Eerst vooral handelskapitalisme(mercantilisme): pas later industrieel
kapitalisme
Maar …
Proto-kapitalistische vormen aanwezig in andere delen van de wereld
Geleidelijke overgang: “production-for-use” “production-for-
market”
Ontdekking van Amerika zorgt voor begin Europese deelname aan
wereldhandel
Tomé Pires: Wie Malakka controleert heeft het mes op de keel van
Venetië zeevaartroutes zijn belangrijk om te controleren
2.1Aziatisch wereldsysteem
Niet één wereldsysteem maar meerdere
Eurazië en de verschillende culturele gebieden/wereldrijken,
Islamitisch/ottomaanse rijk, Europese vorstendommen
Pre-columbiaans Amerika (azteken, maya’s,..)
Chinese centrum dominant in Euro-aziatisch wereldsysteem
Islamitisch centrum / Hindoeïstisch centrum
Europese periferie
“Dark ages”
Enkel Europa
Gemiddelde boer 15de E rijkdom die opnieuw komt in de 19de E
Al contact met de andere van de wereld
Negeert de belangrijke invloed van de Arabische beschaving
Wetenschap, filosofie, stedelijke cultuur
LATER een verspreiding naar Europa
6
globale Zuiden
Inhoud
Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding............................................................3
1.1 conflict in de GAZA-strook.............................................................3
1.2 het Globale Zuiden in perspectief..................................................3
1.3 welke structuren, welke conflicten................................................4
Hoofdstuk 2: de geboorte van een wereldsysteem.................................6
2.1 Aziatisch wereldsysteem...............................................................6
2.2 positie van Afrika...........................................................................7
2.3 Amerikaans wereldsysteem...........................................................8
2.4 1500 begin van een nieuw wereldsysteem?..................................8
Hoofdstuk 3: van handel naar heerschappij.........................................14
3.1 Machtsverschuivingen op zee.....................................................15
3.2 Concurrentie op zee: de East India Company (EIC)......................17
3.3 transformatie van het kapitalisme...............................................21
Hoofdstuk 4: de driehoekshandel en de rol van de slavernij in de
ontwikkeling van de globalisering.........................................................24
3.1 de slavernij..................................................................................24
3.2 de driehoekshandel.....................................................................25
3.3 belang van de slavernij...............................................................27
Hoofdstuk 5: slavernij en de opkomst van het racisme........................30
5.1 racisme.......................................................................................30
5.2 oorsprong van het racisme..........................................................31
5.3 modern racisme en de verlichting...............................................33
5.4 racisme en evolutietheorie..........................................................35
5.5 racisme, structuur en conflict......................................................36
5.6 eugenetica..................................................................................36
Hoofdstuk 6: revolutie, black Jacobins en universele emancipatie........38
6.1 abolitionisten...............................................................................38
1
, 6.2 de Haïtiaanse revolutie................................................................39
6.3 impact van de Haïtiaanse revolutie.............................................42
6.4 welk verhaal over de haïtiaanse revolutie...................................43
Hoofdstuk 7: the scramble for africa....................................................45
7.1 nieuwe fase van kolonisering (1880-1914)..................................45
7.2 Kongo Vrijstaat als privébezit van Leopold II...............................47
7.3 tactiek van repressie en geweld..................................................49
7.4 toenemende internationale kritiek..............................................50
7.5 annexatie door België..................................................................51
7.6 Leopold II en België : een imperium............................................51
Hoofdstuk 8: geweld en verzet.............................................................52
8.1 Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog............................................52
8.2 Frantz Fanon: over geweld...........................................................54
8.3 Neo-imperialisme en neokolonialisme in Congo..........................56
Hoofdstuk 9: politiek en economie in de “Derde wereld”......................59
9.1 de nieuwe wereldorde.................................................................59
9.2 Egypte: voorbeeld van een ontwikkelingsstaat...........................63
9.3 structurele crisis van de jaren ’70 (politieke impact kennen voor
examen)............................................................................................ 66
Hoofdstuk 10: Palestina als laatste kolonie?......................................69
10.1 het zionisme..............................................................................70
10.2 Toenemende spanningen...........................................................71
10.3 Nakba: genocide Palestijnen.....................................................71
10.4 1967 en de Zesdaagse oorlog...................................................72
10.5 Oslo ‘vredesproces’..................................................................73
10.6 de bezettingsinfrastructuur rond Gaza......................................74
10.7 2023?........................................................................................74
Hoofdstuk 11 crisis en globalisering: De opkomst van de radicale Islam
in een nieuwe wereld............................................................................75
11.1 Wij & de ANDER?.......................................................................75
11.2 Intellectuele roots van de politieke Islam..................................77
11.3 Het failiet vd ontwikkelingsstaat (impact).................................78
11.4 de rol vh Westen/imperialisme.................................................80
2
, Hoofdstuk 1: Algemene Inleiding
1.1 conflict in de GAZA-strook
genocide-verdrag artikel 2 (1948)
5 kenmerken
1. Doden van leden van een groep
2. Toebrengen ernstig lichamelijk of geestelijk letsel
3. Opzettelijk opleggen van levensvoorwaarden aan de groep gericht op
volledige of gedeeltelijke lichamelijke vernietiging
4. Nemen van maatregelen, bedoeld om geboorten binnen de groep te
voorkomen
5. Het gewelddadig overbrengen van kinderen van de groep naar een andere
groep
Genocide artikel 3 – strafbare handelingen
1. Plegen van een genocide
2. Samenspanning om genocide te plegen
3. Rechtstreeks en openbaar aanzetten tot genocide
4. Poging tot genocide
5. Medeplichtigheid aan genocide
A. Legitimering van het geweld
Gezaghebbers die Palestina demoniseren
Eerste minister Benjamin Netanyahu
President Isaac Herzog
Minister van Defensie Yoav guallant
Minister van erfgoed Amicha Eliyahu
Great March of return (2018)= vreedzaam protest van Palestijnen tegen het
regime van Israël
Israël antwoordt met geweld
Gaza: Sleutelmoment in de geschiedenis?
Globale zuiden wordt morele kompas van de wereld en westen doet alsof
zijn neus bloedt
Wereldwijde pro Palestina mobilisatie
Link met illegale invasie in Irak
Reactionair groei extreemrechts
Internationaal Gerechtshof (Den Haag): bevoegd om landen aan te
klagen (geen personen internationaal strafhof Den Haag)
Zuid-Afrika Voormalige apartheidsstaat
NU aanklager van apartheidsregime Israël
BRICS
1.2 het Globale Zuiden in perspectief
Global South
Derde wereld, ontwikkelingslanden, de niet-Westerse wereld?
- Wat maakt je westers?
Derde wereld = militair speelveld van Kapitalisme & Communisme
Zuiden = containerbegrip
De “ander”
3
, Gedeelde geschiedenis: kolonialisme
Globaal (mondiaal): “Global South”
Interconnectie tussen verschillende plaatsen
Globalisering
Vorm krijgen van een geografische regio binnen het internationaal
systeem en vorm geeft aan wereldsysteem
Nuttig omwille van gelijkaardige structurele kenmerken en
machtsrelaties
Aandacht voor economische ongelijkheid met het Globale Noorden
Globale zuiden als (subaltern) machtsrelatie
Niet enkel geografisch
Globale zuiden als politieke verbeelding
Idem derde wereld
Gevaar voor eurocentrisme (kijken met europese blik naar de rest vd
wereld)
Studie van de ander vereist andere concepten
Etnisch, religieus, stammen communautair
Traditioneel verlicht en modern
Etnisch-cultureel Westers
Religieus seculier
Zonder Globale Zuiden & … bestaat er geen Westen
DUS concept = sociale constructie wij zijn zo en zij zijn anders
In de constructie van zo’n wereldbeeld schuilt een machtsrelatie
Eurocentrisme (II) Samir Amin:
Onweerlegbare culturele verschillen die het verloop van de
geschiedenis van verschillende volkeren bepalen
Het westen als universeel model
Minder aandacht voor de structurele dynamieken binnen een
wereldsysteem
Europese morele superioriteit?
Universele normen en waarden zijn ‘onze’ normen en waarden
Universele mensenrechten?
Officieel: Universal Declaration of Human Rights (1948)
MAAR in het Mande Empire (West-Afrika ; 1222) circuleerden al voorlopers
van de UVRM
1.3 welke structuren, welke conflicten
de globalisering en de manier van totstandkoming
global communication
global economy: containerschepen vervoeren wereldwijd
samenhang tussen conflicten en structuren begrijpen
global trade & global Jihad hangen samen
DUS kritiek op de huidige wereldorde
hoe de verschillende fenomenen begrijpen
Brandsma:
zegeningen en vloeken van moderniteit zijn ongelijk verdeeld en zijn
resultanten van dezelfde “vooruitgang”/moderniteit
Noorden: rijkdom en autonomie & zuiden: armoede en afhankelijkheid
4
, ongelijke ontwikkeling en haar paradoxen
ongelijke ontwikkeling perceptie van ontwikkeling als een lineair
proces (transitie)
ongelijke ontwikkeling als concept verbindt armoede met rijkdom,
sloppenwijken met skyscrapers
ontwikkeling en onderontwikkeling vallen samen en het kunnen niet
afzonderlijk begrepen worden
inzicht in een aantal schijnbare contradicties
mobiliteit van kapitaal in een vrije markt immobiliteit van mensen
Europese normen en waarden middellandse zee als dodelijkste
grens op aarde
Noodzakelijke besparingen en bezuinigingen toenemende rijkdom
superrijken
Groeiend sociaal protest schijnbare daling van extreme armoede
Groei, armoede en “poor numbers”
Volgens cijfers zou er minder extreme armoede zijn, omdat laagste
inkomens stijgen
MAAR: Wat zeggen de cijfers niet ?
Belangrijke sociologische veranderingen
o De cijfers meten monetair inkomen, niet levensstandaard
o Armoede daalt tijdens periode van verstedelijking: afhankelijker
Hoe vertellen we de geschiedenis van de globalisering?
Je kan geschiedenis op verschillende manieren vertellen
Voorbeeld: BOEK: “Silencing the past”
Wie heeft de macht om wat te benoemen
Er zit machtsverhouding in woordenschat: ontdekking of invasie?
Twee betekenissen geschiedenis (Trouillot)
1. Datgene wat er gebeurde (feiten)
2. Datgene wat men vertelt dat er gebeurde
Wat soort verhaal willen we vertellen & waar beginnen we
Machtsverhouding tussen 1 & 2
Geschiedenis van het raciaal kapitalisme
Historische & politieke project (worldmaking)
Het bestaande kapitalistisch systeem
Zeer belangrijk was het gebruik van staatsmacht
Zeer veranderlijk proces vol met contradicties, conflicten en nieuwe
wendingen
Mercantilisme, liberalisme, keynesianisme
Twee algemene historische tendensen
1) Geografische expansie (kolonisering & neokolonialisme)
2) Intensieve expansie (integratie domeinen)
Twee (/drie) machtssystemen/structuren
1) Kapitaal: investering, meerwaarde creatie
2) ‘Ras’ (& ‘Gender’): zijn ook vormen van “waarde creatie”
Ze maken dingen goedkoper geproduceerd door “slaven”
5
, Twee voetnoten
Welke actoren zitten er achter het project / projecten van de globalisering
Geen nadruk op individuen, maar op de rol van die individuen en
groepen (klasse, gender, ras,..)
Wat bedoelen we met geweld
Niet alleen aandacht voor fysiek of psychisch geweld
Structureel geweld dat vervat zit in een systeem
Bepaalde groepen minder betalen waardoor ze zelfmoord plegen
Hoofdstuk 2: de geboorte van een
wereldsysteem
1492 als keerpunt
Colombus “ontdekt” Amerika (de Nieuwe Wereld)
Begin huidige vorm globalisering
Ontstaan kapitalisme als Europese fase/uitvinding
Resultaat van Europees ondernemingszin
Vanaf 16de E: ontwikkeling één wereldsysteem
Eerst vooral handelskapitalisme(mercantilisme): pas later industrieel
kapitalisme
Maar …
Proto-kapitalistische vormen aanwezig in andere delen van de wereld
Geleidelijke overgang: “production-for-use” “production-for-
market”
Ontdekking van Amerika zorgt voor begin Europese deelname aan
wereldhandel
Tomé Pires: Wie Malakka controleert heeft het mes op de keel van
Venetië zeevaartroutes zijn belangrijk om te controleren
2.1Aziatisch wereldsysteem
Niet één wereldsysteem maar meerdere
Eurazië en de verschillende culturele gebieden/wereldrijken,
Islamitisch/ottomaanse rijk, Europese vorstendommen
Pre-columbiaans Amerika (azteken, maya’s,..)
Chinese centrum dominant in Euro-aziatisch wereldsysteem
Islamitisch centrum / Hindoeïstisch centrum
Europese periferie
“Dark ages”
Enkel Europa
Gemiddelde boer 15de E rijkdom die opnieuw komt in de 19de E
Al contact met de andere van de wereld
Negeert de belangrijke invloed van de Arabische beschaving
Wetenschap, filosofie, stedelijke cultuur
LATER een verspreiding naar Europa
6
