Recht
Deel 5: enkele basisbeginselen uit het recht
DE NOODZAAK VAN RECHTSREGELS
De mens is een sociaal wezen en leeft meestal samen met andere mensen. Om te kunnen samen leven maken we
onderling afspreken of regels = (kunnen onuitgesproken, gesproken, niet-geschreven of geschreven zijn)
BV: in het verkeer is dat nodig, want anders is er pure chaos zoals boosheid, ongevallen, geweld..
- Regels zijn niet eeuwigdurend maar dynamisch de samenleving evolueert, er ontstaan nieuwe
omgangsvormen, nieuwe problemen…
In een ideale situatie zouden alle leden van een samenleving de regels billijk en rechtvaardig moeten vinden
Maar = 20e eeuw = consensus (waar gaat de meerderheid akkoord mee?), verbod op slavernij, genocide..
Maar: conflicten over interpretatie van de regels
Regels zijn soms onrechtvaardig
BV: trouwen = nood aan regels? Dynamisch? Consensus? Rechtvaardig?
Vragen die we kunnen stellen bij deze regels zijn:
Wie stelt regels op? En met welk doel?
Wat indien de regels niet worden opgevolgd?
Gelden regels overal, altijd en voor iedereen op dezelfde manier?
Zijn alle regels rechtvaardig?
Doel van rechtsregels:
- Nood aan rechtsbescherming
- Nood aan orde
- Nood aan rechtszekerheid
1
,HET ONTSTAAN EN DE ONTWIKKELING VAN RECHT
= Eerst was er alleen een gewoonterecht. Dit was niet geschreven. Dit gewoonterecht werd van
generatie tot generatie overgedragen aan elkaar. Ze zijn ontstaan door traditie.
Nabije oosten: 3500 v. C.
1) Schrift werd uitgevonden à zo konden regels schriftelijk vastgelegd worden è Regels konden
over grote afstand vlug bekend gemaakt worden
Mesopotamisch rijk: 2100-1700 v.C.
2) Wetten, geschreven op kleitabletten of op stenen
3) Bv: zuil met het wetboek van koning Hammoerabi
Het recht kwam van goddelijke oorsprong: “Gods wil, is wet.” Farao’s, etc, moesten de wetten met
het land delen, op deze manier hadden ze macht.
In de middeleeuwen was er een archaïsch stelsel. Het ging om wraak en weerwraak. “oog om
oog, tand om tand” è Bv iemand breekt jouw neus, dan mag jij de andere zijn neus ook breken
Wereld oorlog II: 1940-1945 è hadden de groot mogendheden begrepen dat oorlogen tot een catastrofe
kunnen leiden zowel op humanitair, economisch als politiek vlak. Om te
vermijden dat deze barbaarsheid niet meer zou plaatsvinden werd op
internationaal niveau samengekomen en ontstonden er o.a. mensenrechten die
vandaag de dag aan meer en meer belang winnen
Het recht is complex en dynamisch (wetgeving kan veranderen)
- Door complexiteit spreken we van ‘juridisering van de samenleving’ = alles is meer in regels gebonden
- Ook in zorg en hulpverleningssector is er sprake van juridisering
Voordeel: de rechtsbescherming en mogelijkheid tot emancipatie voor client in zorg
Het kan er voor zorgen dat je beschermd word en u kan beroepen op u mensenrecht en dat je kan streven
naar een volwaardige plaats in de samenleving vanuit een achtergestelde positie
Nadeel: er wordt abstractie gemaakt van concrete omstandigheden
Verschil met religie en godsdienst
Godsdienst (geseculariseerde samenleving) Niet geseculariseerde samenleving (recht)
Er is een scheiding tussen kerk en staat Geen scheiding van kerk en staat
- Regels in de godsdienst zijn van goddelijke - Recht kan worden afgedwongen via rechters
oorsprong en justitie
- Betreft Gods aan de mensen geopenbaarde wil
(bv 10 geboden) - Recht is door de overheid opgelegd
- Godsdienst omvat voorschriften over de
verhouding tussen mensen onderling + mens en
god
- Wetten zijn opgesteld door overheid
- Bij niet naleven van deze voorschriften = volgt
een sanctie vanwege het religieus gezag +
ultieme goddelijke rechtvaardigheid
2
,In het Belgisch recht spreken we van een scheiding tussen kerk en staat. Maar de scheiding is niet
volledig, omdat de Belgische overheid wel geld geeft aan bepaalde religies.
Dat gebeurt via erkenning van erediensten. In België zijn er 6: katholieke, protestantse,
israëlitische, anglicaanse, islamitische en orthodoxe. Deze krijgen wettelijke steun en
middelen van de overheid.
Ook heeft België een niet-religieuze overtuiging erkend = vrijzinnig humanisme. Deze vertrekken vanuit de mens,
vrijheid… deze levensbeschouwing krijgt ook steun van de overheid
De grondwet legt ook duidelijke regels vast over de relatie tussen kerk en staat
BV: iedereen is vrij om godsdienst te kiezen, iedereen mag zijn geloof beleven zolang het de wet respecteert / niemand mag verplicht worden
om een bepaalde godsdienst te volgen
Verschil tussen recht en moraal
Rechtsnorm Morele norm
Bron = de overheid Bron = de mens zelf
- Gelden algemeen voor iedereen - Is verstoken van die
- Zijn geschreven en aangekondigd algemeenheid als noodzakelijk
- kunnen worden kenmerk
afgedwongen/gesanctioneerd
- Sanctie is duidelijk en moet - Geen sanctie , tenzij deze van
omschreven zijn in wetteksten het individuele schuldgevoel
de wroeging
- Ethisch pluralisme: verschillende mensen hebben andere moralen (andere visies
over dingen) maar daar zijn wetten rond è Bv: abortus
De bron van moraal is de mens zelf. Van morale normen is er geen sanctie. Een rechtsregel kan een
burger verplichten tot iets wat dat hij immoreel vindt.
= dit betekent dat morele regels komen uit de mens zelf. Ze ontstaan uit persoonlijke waarden,
opvoeding en overtuigingen. Omdat moraal persoonlijk is, bestaat er geen officiële straf als iemand
een morele regel overtreedt. De enige mogelijke “straf” is een innerlijk gevoel, zoals schuld of
wroeging.
= Een rechtsregel komt van de overheid en is verplicht voor iedereen. Daardoor kan het gebeuren
dat de wet iemand verplicht iets te doen wat hij of zij persoonlijk als immoreel ervaart. Ook al vindt
iemand het moreel verkeerd, toch moet hij de wet volgen, anders volgt er een wettelijke straf.
- Rechtsregels: bepalen hoe het moet en de wetenschap zoekt uit hoe het is.
Bv: euthanasie, wetenschap zoekt uit hoe, rechtsregels bepalen wanneer
- Morele regels: wat sommige moreel oke vinden kan strafbaar zijn, omgekeerd ook.
Bv: abortus na 12 weken is illegaal, andere kunnen dit bv na 14 weken nog oke vinden om te doen.
3
, EEN DEFINITIE VAN HET RECHT
- Geen universele definitie (want recht in België is anders dan bv recht in de VS)
- Elke land, gemeenschap, elke samenleving heeft een ander en eigen ontwikkeling, sociale, filosofische en
politieke organisatie
Toch eens proberen:
1) EEN GEHEEL VAN BINDENDE REGELS
= Regels bestaan uit geschreven/ ongeschreven/ nationaal (binnen de landsgrenzen van België) /
internationaal (als we ons begeven buiten de landsgrenzen van België)
- Een rechtsregel kan: een verbod, een gebod, een handeling toe = ze bepalen hoe het moet + hoe mensen
zich moeten gedragen
- Rechtsregels verschillen van religieuze en morele regels omdat ze afdwingbaar zijn. Dat betekent dat er officiële
instanties bestaan, zoals politie en rechtbanken, die kunnen ingrijpen en straffen opleggen wanneer iemand de
wet niet volgt.
- Bij morele regels bestaat zo’n georganiseerde structuur meestal niet, waardoor ze niet echt kunnen worden
afgedwongen.
- Daarnaast kan het recht iemand niet straffen voor wat hij denkt of voelt. Een moreel verwerpelijke
gedachte is op zich niet strafbaar. Pas wanneer die gedachte wordt omgezet in een concrete handeling of
zichtbaar gedrag, kan het recht ingrijpen en een sanctie opleggen
2) OPGESTELD DOOR DE SAMENLEVING
= Rechtsregels worden gemaakt door mensen die samen in een samenleving leven. Omdat een samenleving uit
heel veel mensen bestaat, is het onmogelijk dat iedereen samenkomt om mee wetten te maken. Daarom
bestaat er een systeem van vrije verkiezingen
Vrije verkiezingen = burgers kiezen hun vertegenwoordigers (zitten in parlement) die in hun plaats
gaan beslissen + regels gaan opstellen
Parlementen bestaan omdat de grondwet dat zo bepaalt ze kunnen dus wetten aanpassen.
- Omdat ze dus ook door het volk zijn verkozen, worden ze gezien als ‘de stem van de samenleving’
Ook is de staat een belangrijke rechtsgemeenschap = het heeft een centrale rol in maken/toepassen van recht
- Wetgevende macht = staat gaat nieuwe wetten en regels opstellen
- Uitvoerende macht = zorgt ervoor dat de regels worden uitgevoerd (door regering/administratie)
- Rechtelijke macht = staat past de wetten toe wanneer er conflicten zijn (rechtbanken beslissen wie gelijk
heeft)
4
Deel 5: enkele basisbeginselen uit het recht
DE NOODZAAK VAN RECHTSREGELS
De mens is een sociaal wezen en leeft meestal samen met andere mensen. Om te kunnen samen leven maken we
onderling afspreken of regels = (kunnen onuitgesproken, gesproken, niet-geschreven of geschreven zijn)
BV: in het verkeer is dat nodig, want anders is er pure chaos zoals boosheid, ongevallen, geweld..
- Regels zijn niet eeuwigdurend maar dynamisch de samenleving evolueert, er ontstaan nieuwe
omgangsvormen, nieuwe problemen…
In een ideale situatie zouden alle leden van een samenleving de regels billijk en rechtvaardig moeten vinden
Maar = 20e eeuw = consensus (waar gaat de meerderheid akkoord mee?), verbod op slavernij, genocide..
Maar: conflicten over interpretatie van de regels
Regels zijn soms onrechtvaardig
BV: trouwen = nood aan regels? Dynamisch? Consensus? Rechtvaardig?
Vragen die we kunnen stellen bij deze regels zijn:
Wie stelt regels op? En met welk doel?
Wat indien de regels niet worden opgevolgd?
Gelden regels overal, altijd en voor iedereen op dezelfde manier?
Zijn alle regels rechtvaardig?
Doel van rechtsregels:
- Nood aan rechtsbescherming
- Nood aan orde
- Nood aan rechtszekerheid
1
,HET ONTSTAAN EN DE ONTWIKKELING VAN RECHT
= Eerst was er alleen een gewoonterecht. Dit was niet geschreven. Dit gewoonterecht werd van
generatie tot generatie overgedragen aan elkaar. Ze zijn ontstaan door traditie.
Nabije oosten: 3500 v. C.
1) Schrift werd uitgevonden à zo konden regels schriftelijk vastgelegd worden è Regels konden
over grote afstand vlug bekend gemaakt worden
Mesopotamisch rijk: 2100-1700 v.C.
2) Wetten, geschreven op kleitabletten of op stenen
3) Bv: zuil met het wetboek van koning Hammoerabi
Het recht kwam van goddelijke oorsprong: “Gods wil, is wet.” Farao’s, etc, moesten de wetten met
het land delen, op deze manier hadden ze macht.
In de middeleeuwen was er een archaïsch stelsel. Het ging om wraak en weerwraak. “oog om
oog, tand om tand” è Bv iemand breekt jouw neus, dan mag jij de andere zijn neus ook breken
Wereld oorlog II: 1940-1945 è hadden de groot mogendheden begrepen dat oorlogen tot een catastrofe
kunnen leiden zowel op humanitair, economisch als politiek vlak. Om te
vermijden dat deze barbaarsheid niet meer zou plaatsvinden werd op
internationaal niveau samengekomen en ontstonden er o.a. mensenrechten die
vandaag de dag aan meer en meer belang winnen
Het recht is complex en dynamisch (wetgeving kan veranderen)
- Door complexiteit spreken we van ‘juridisering van de samenleving’ = alles is meer in regels gebonden
- Ook in zorg en hulpverleningssector is er sprake van juridisering
Voordeel: de rechtsbescherming en mogelijkheid tot emancipatie voor client in zorg
Het kan er voor zorgen dat je beschermd word en u kan beroepen op u mensenrecht en dat je kan streven
naar een volwaardige plaats in de samenleving vanuit een achtergestelde positie
Nadeel: er wordt abstractie gemaakt van concrete omstandigheden
Verschil met religie en godsdienst
Godsdienst (geseculariseerde samenleving) Niet geseculariseerde samenleving (recht)
Er is een scheiding tussen kerk en staat Geen scheiding van kerk en staat
- Regels in de godsdienst zijn van goddelijke - Recht kan worden afgedwongen via rechters
oorsprong en justitie
- Betreft Gods aan de mensen geopenbaarde wil
(bv 10 geboden) - Recht is door de overheid opgelegd
- Godsdienst omvat voorschriften over de
verhouding tussen mensen onderling + mens en
god
- Wetten zijn opgesteld door overheid
- Bij niet naleven van deze voorschriften = volgt
een sanctie vanwege het religieus gezag +
ultieme goddelijke rechtvaardigheid
2
,In het Belgisch recht spreken we van een scheiding tussen kerk en staat. Maar de scheiding is niet
volledig, omdat de Belgische overheid wel geld geeft aan bepaalde religies.
Dat gebeurt via erkenning van erediensten. In België zijn er 6: katholieke, protestantse,
israëlitische, anglicaanse, islamitische en orthodoxe. Deze krijgen wettelijke steun en
middelen van de overheid.
Ook heeft België een niet-religieuze overtuiging erkend = vrijzinnig humanisme. Deze vertrekken vanuit de mens,
vrijheid… deze levensbeschouwing krijgt ook steun van de overheid
De grondwet legt ook duidelijke regels vast over de relatie tussen kerk en staat
BV: iedereen is vrij om godsdienst te kiezen, iedereen mag zijn geloof beleven zolang het de wet respecteert / niemand mag verplicht worden
om een bepaalde godsdienst te volgen
Verschil tussen recht en moraal
Rechtsnorm Morele norm
Bron = de overheid Bron = de mens zelf
- Gelden algemeen voor iedereen - Is verstoken van die
- Zijn geschreven en aangekondigd algemeenheid als noodzakelijk
- kunnen worden kenmerk
afgedwongen/gesanctioneerd
- Sanctie is duidelijk en moet - Geen sanctie , tenzij deze van
omschreven zijn in wetteksten het individuele schuldgevoel
de wroeging
- Ethisch pluralisme: verschillende mensen hebben andere moralen (andere visies
over dingen) maar daar zijn wetten rond è Bv: abortus
De bron van moraal is de mens zelf. Van morale normen is er geen sanctie. Een rechtsregel kan een
burger verplichten tot iets wat dat hij immoreel vindt.
= dit betekent dat morele regels komen uit de mens zelf. Ze ontstaan uit persoonlijke waarden,
opvoeding en overtuigingen. Omdat moraal persoonlijk is, bestaat er geen officiële straf als iemand
een morele regel overtreedt. De enige mogelijke “straf” is een innerlijk gevoel, zoals schuld of
wroeging.
= Een rechtsregel komt van de overheid en is verplicht voor iedereen. Daardoor kan het gebeuren
dat de wet iemand verplicht iets te doen wat hij of zij persoonlijk als immoreel ervaart. Ook al vindt
iemand het moreel verkeerd, toch moet hij de wet volgen, anders volgt er een wettelijke straf.
- Rechtsregels: bepalen hoe het moet en de wetenschap zoekt uit hoe het is.
Bv: euthanasie, wetenschap zoekt uit hoe, rechtsregels bepalen wanneer
- Morele regels: wat sommige moreel oke vinden kan strafbaar zijn, omgekeerd ook.
Bv: abortus na 12 weken is illegaal, andere kunnen dit bv na 14 weken nog oke vinden om te doen.
3
, EEN DEFINITIE VAN HET RECHT
- Geen universele definitie (want recht in België is anders dan bv recht in de VS)
- Elke land, gemeenschap, elke samenleving heeft een ander en eigen ontwikkeling, sociale, filosofische en
politieke organisatie
Toch eens proberen:
1) EEN GEHEEL VAN BINDENDE REGELS
= Regels bestaan uit geschreven/ ongeschreven/ nationaal (binnen de landsgrenzen van België) /
internationaal (als we ons begeven buiten de landsgrenzen van België)
- Een rechtsregel kan: een verbod, een gebod, een handeling toe = ze bepalen hoe het moet + hoe mensen
zich moeten gedragen
- Rechtsregels verschillen van religieuze en morele regels omdat ze afdwingbaar zijn. Dat betekent dat er officiële
instanties bestaan, zoals politie en rechtbanken, die kunnen ingrijpen en straffen opleggen wanneer iemand de
wet niet volgt.
- Bij morele regels bestaat zo’n georganiseerde structuur meestal niet, waardoor ze niet echt kunnen worden
afgedwongen.
- Daarnaast kan het recht iemand niet straffen voor wat hij denkt of voelt. Een moreel verwerpelijke
gedachte is op zich niet strafbaar. Pas wanneer die gedachte wordt omgezet in een concrete handeling of
zichtbaar gedrag, kan het recht ingrijpen en een sanctie opleggen
2) OPGESTELD DOOR DE SAMENLEVING
= Rechtsregels worden gemaakt door mensen die samen in een samenleving leven. Omdat een samenleving uit
heel veel mensen bestaat, is het onmogelijk dat iedereen samenkomt om mee wetten te maken. Daarom
bestaat er een systeem van vrije verkiezingen
Vrije verkiezingen = burgers kiezen hun vertegenwoordigers (zitten in parlement) die in hun plaats
gaan beslissen + regels gaan opstellen
Parlementen bestaan omdat de grondwet dat zo bepaalt ze kunnen dus wetten aanpassen.
- Omdat ze dus ook door het volk zijn verkozen, worden ze gezien als ‘de stem van de samenleving’
Ook is de staat een belangrijke rechtsgemeenschap = het heeft een centrale rol in maken/toepassen van recht
- Wetgevende macht = staat gaat nieuwe wetten en regels opstellen
- Uitvoerende macht = zorgt ervoor dat de regels worden uitgevoerd (door regering/administratie)
- Rechtelijke macht = staat past de wetten toe wanneer er conflicten zijn (rechtbanken beslissen wie gelijk
heeft)
4
