Hoofdstuk 1: inleiding natuur en
mens
1. Natuur en mens schrijven samen geschiedenis
- Van Oude Egypte tot vandaag: relatief stabiel klimatologische
omstandigheden
o Holoceen (geologische periode na de laatste IJstijd): in eerste
millennia snelle opwarming, maar ca. 6000 jaar geleden
stabilisatie
o Ook schommelingen, maar niets dat menselijke ontwikkeling
tegenhield
o Vandaag: klimaat- en ecologische crisis steeds meer
alomtegenwoordig en relaties tussen mens en natuur onder
grote druk
- Sinds 18de eeuw bossen in Europa toegenomen (dia 3)
o Zowel economische factoren als sociale factoren
o Dia 4-5: maar jonge bossen hebben minder biodiversiteit
(ecologisch minder waardevol dan oude bossen)
o Cultuurlandschappen: cultuurmaatschappelijke elementen
door de mens aangelegd kunnen ook belangrijke erfgoed- en
ecologische functies hebben
Graslanden, houtkanten, rabattenbossen… (vallen buiten de
statistieken van ‘bos’)
- Co-evolutie:
o Enkel concrete mensen, dieren en planten die met elkaar
verweven zijn in een concrete fysische omgeving
o Niet rechtlijnig of homogeen, maar ongelofelijk divers (ook
tussen en binnen samenlevingen)
o Belangrijk om vanuit meerdere perspectieven te kijken naar
co-evolutie mens – natuur
2. Natuur en context
- René Magritte (1931): la voix des airs
o Bollen zweven (gaat in tegen natuurwetten) en staan los van
de natuur
// heel wat werken uit die tijd: natuur, mens en artefact
worden radicaal uit elkaar en uit hun context gehaald
o Zegt iets over verhouding mens-natuur vlak na 1ste WO:
verminderd geloof in vooruitgang en maakbaarheid van de
mens
o Beeld uit wat ecologische geschiedenis niét wil zijn: mens niet
situeren als iets wat zich buiten de natuurlijke omgeving
situeert (staat er niet los van, maar is een inherent onderdeel)
Menselijke dynamieken net in natuurlijke context bekijken
- Voorbeeld van de sequoia:
1
, o Wereldtentoonstelling ’58: illustreerde menselijk technologisch
vernuft (in staat doorsnede te maken vd boom en deze over te
vliegen vanuit de VS)
o Pre-columbiaanse samenlevingen al duizenden jaren aanwezig
in het gebied van de sequoia
Natuur & mens leven samen
directe invloed op bomen: jagen, selectief plukken, gebruik
van vuur…
o Eind 19de eeuw: menselijke sporen worden uitgewist
Natuur zonder mens (natuurreservaten)
Idee van ongerepte natuur grotendeels menselijk construct
o Paradox: impact mens groter dan voordien
Rechtstreekse impact zoals klimaatverandering,
pollutie… wordt niet tegengehouden door hekkens
Tegenhouden van natuurbranden: maakte bomen niet
minder, maar net meer kwetsbaar voor branden
(brandbare materiaal aan voet vd sequoia’s werd niet
meer opgeruimd waardoor de branden die wel nog
voorkwamen een stuk intenser werden)
Doel EG: context herstellen en complexe interactie en co-evolutie
mens & natuur blootleggen
- Nieuw inzicht: Amazone als centrum van agro- biologische diversiteit
o Grote complexe pre-colombiaanse samenlevingen in
amazonewoud
o De Amazone is niet zozeer natuurlijk erfgoed, maar biologisch-
cultureel erfgoed uit ongeveer 9000 BP (= vroeg Holoceen)
3. Het ontstaan van ecologische geschiedenis
3.1 Hoe de milieucrisis een nieuw onderzoeksveld deed
ontstaan
- Product van de jaren 1960 en 70: geëngageerde geschiedschrijving
& gelieerd aan milieucrisis en ontstaan moderne milieubeweging
o William Cronon (een vd grondleggers EG): “Environmental
history is a child of environmentalism
o Rachel Carson: Silent Spring (1963) over schadelijke gebruik
van DDT ondersteunt met wetenschappelijke elementen
Bijgedragen aan bewustwording bij brede publieke opinie en
historici
o Eerste Earth Day (1970): betogingen tegen vervuiling van
eigen leefomgeving en ecologische oorlogsvoering (met acties
als planten van bomen ook breder publiek)
o Club van Rome (°1968): The Limits to Growth: a Global
Challenge (1972)
Basis van invloedrijk rapport (‘grenzen aan de groei’) dat
wereldwijd tot actie heeft aangezet
2
, o Roderick Nash (pionier): “I was responding to cries for
environmental responsability which reached a crescendo in
the first months of 1970”
Manifest voor de milieugeschiedenis als nieuw domein
binnen de geschiedenis (1972)
o MAAR milieugeschiedenis aanvankelijk erg eenzijdig: discipline
die het effect van de mens op zijn natuurlijke omgeving
onderzocht (pas in jaren 1980 duidelijke verschuivingen en
verbreding vh onderzoeksdomein)
- Erfenissen uit andere disciplines:
o Biologie: ecologie, geografie, ecosysteem…
Ecologie: bestudeert interacties tussen levende organismen
onderling en in relatie tot niet-levende omgeving
o Antropologie (Odum, Geertz,….): veel concepten van de
ecologie kwamen in de geschiedenis via de antropologie
o Sociale wetenschappen
Sociale ecologie (Robert E. Park: relatie tussen fysieke
omgeving en de mens)
Processen van disciplinering en civilisatie (Elias,
Foucault, ..)
- Klassieker: Crosby 1972
o Columbian exchange: uitwisseling gewassen, dieren, ziektes
o Trendzetter binnen ecologische geschiedschrijving
o Aanvankelijk weinig weerklank (pas voorbije 20 jaar algemeen
opgepikt en opgenomen in cursussen)
3.2 Evolutie ecologische geschiedenis
- Bakermat: Doland Worster (USA): 3 clusters van onderzoeksthema’s
o ‘Historische ecologie’: werking en evolutie van organische en
anorganische natuur (studie van ecosysteem, met inbegrip
van mensen)
o Socio-economische interacties tussen mens en milieu
(geschiedenis van productiemethoden, techniek, landbouw,
industrie…)
o Onderzoek naar veranderende visie op de relatie mens/natuur
en hoe dit werd aangepakt in normsystemen, politiek en
wetgeving
o (Analyse milieubeleid en - planning)
Kritiek: opdeling te materialistisch (onderzoek naar culturele
constructie waarbij factoren als klasse, gender en macht niet kunnen
worden uitgesloten)
Later werden nog andere dimensies (zoals gender) toegevoegd
- Variant opdeling in thema’s:
3
, o 1. Geschiedenis van invloed van milieu op menselijke
geschiedenis
o 2. Geschiedenis van veranderingen aan milieu aangebracht
door mens en weerbots hiervan
o 3. Geschiedenis van denken over milieu en menselijk gedrag
o // Worster: thema’s/clusters bieden houvast, maar uitdaging is
clusters te verbinden (in het beste onderzoek komen alle
domeinen samen aan bod)
3.3 Ecologische geschiedenis in Europa
- Intrede van ecologische geschiedenis in Europa vanaf jaren ‘70:
manifestatie afhankelijk van land tot land in samenhang met
nationale geschiedenis, bestaande onderzoekstradities en regionale
bekommernissen
- Frankrijk: Annales: “histoire totale”
o Le Roy Ladurie (1970): vroege geschiedenis vh klimaat
o Braudel, ‘La Méditerranée’: landschap, bodem en water eerder
als onveranderlijk achtergrond vh menselijke handelen
o In grote mate geschiedenis zónder mensen (zegt niets over
interactie tussen mens en natuur of de impact van
klimaatverandering)
Fr een van de traagst evoluerende landen (pas vanaf jaren 2000
aandacht voor plaats van de mensen)
- Duitsland: tijdschrift Technikgeschichte over verband tussen
technologische ontwikkeling en milieuproblemen
+ Aandacht naar de geschiedenis van bosbouw, ontbossing en
energievorziening
- Engeland: voornamelijk “meta-histories”
o Bv. Peter Brimblecombe, The Big Smoke. A history of air
pollution in London since medieval times (over vervuiling)
o Geschreven door chemicus gespecialiseerd in eigentijdse
pollutie
EG in begin gedomineerd door niet-historici
- Schotland: highlands, wildernis, impact mens op landschap
- Nederland: ontstaan EG vanaf 1990 vanuit waterschapsgeschiedenis
en geschiedenis van milieuvervuiling en landbouw
‘Waterstaatgeschiedenis’: hoe de mens de omgang met water
doorheen de geschiedenis organiseerde
- België:
o Vlaanderen (// Nederland): eerste studies behandelden
geschiedenis van stedelijke vervuiling en hygiëne
o Wallonië: EG vanuit interesse voor stedelijk leefmilieu
4. Ecologische geschiedenis vandaag
- Binnen geschiedenis groeide EG uit tot volwaardig onderzoeksveld +
meer aandacht voor ecologische kant vh verleden binnen andere
4
mens
1. Natuur en mens schrijven samen geschiedenis
- Van Oude Egypte tot vandaag: relatief stabiel klimatologische
omstandigheden
o Holoceen (geologische periode na de laatste IJstijd): in eerste
millennia snelle opwarming, maar ca. 6000 jaar geleden
stabilisatie
o Ook schommelingen, maar niets dat menselijke ontwikkeling
tegenhield
o Vandaag: klimaat- en ecologische crisis steeds meer
alomtegenwoordig en relaties tussen mens en natuur onder
grote druk
- Sinds 18de eeuw bossen in Europa toegenomen (dia 3)
o Zowel economische factoren als sociale factoren
o Dia 4-5: maar jonge bossen hebben minder biodiversiteit
(ecologisch minder waardevol dan oude bossen)
o Cultuurlandschappen: cultuurmaatschappelijke elementen
door de mens aangelegd kunnen ook belangrijke erfgoed- en
ecologische functies hebben
Graslanden, houtkanten, rabattenbossen… (vallen buiten de
statistieken van ‘bos’)
- Co-evolutie:
o Enkel concrete mensen, dieren en planten die met elkaar
verweven zijn in een concrete fysische omgeving
o Niet rechtlijnig of homogeen, maar ongelofelijk divers (ook
tussen en binnen samenlevingen)
o Belangrijk om vanuit meerdere perspectieven te kijken naar
co-evolutie mens – natuur
2. Natuur en context
- René Magritte (1931): la voix des airs
o Bollen zweven (gaat in tegen natuurwetten) en staan los van
de natuur
// heel wat werken uit die tijd: natuur, mens en artefact
worden radicaal uit elkaar en uit hun context gehaald
o Zegt iets over verhouding mens-natuur vlak na 1ste WO:
verminderd geloof in vooruitgang en maakbaarheid van de
mens
o Beeld uit wat ecologische geschiedenis niét wil zijn: mens niet
situeren als iets wat zich buiten de natuurlijke omgeving
situeert (staat er niet los van, maar is een inherent onderdeel)
Menselijke dynamieken net in natuurlijke context bekijken
- Voorbeeld van de sequoia:
1
, o Wereldtentoonstelling ’58: illustreerde menselijk technologisch
vernuft (in staat doorsnede te maken vd boom en deze over te
vliegen vanuit de VS)
o Pre-columbiaanse samenlevingen al duizenden jaren aanwezig
in het gebied van de sequoia
Natuur & mens leven samen
directe invloed op bomen: jagen, selectief plukken, gebruik
van vuur…
o Eind 19de eeuw: menselijke sporen worden uitgewist
Natuur zonder mens (natuurreservaten)
Idee van ongerepte natuur grotendeels menselijk construct
o Paradox: impact mens groter dan voordien
Rechtstreekse impact zoals klimaatverandering,
pollutie… wordt niet tegengehouden door hekkens
Tegenhouden van natuurbranden: maakte bomen niet
minder, maar net meer kwetsbaar voor branden
(brandbare materiaal aan voet vd sequoia’s werd niet
meer opgeruimd waardoor de branden die wel nog
voorkwamen een stuk intenser werden)
Doel EG: context herstellen en complexe interactie en co-evolutie
mens & natuur blootleggen
- Nieuw inzicht: Amazone als centrum van agro- biologische diversiteit
o Grote complexe pre-colombiaanse samenlevingen in
amazonewoud
o De Amazone is niet zozeer natuurlijk erfgoed, maar biologisch-
cultureel erfgoed uit ongeveer 9000 BP (= vroeg Holoceen)
3. Het ontstaan van ecologische geschiedenis
3.1 Hoe de milieucrisis een nieuw onderzoeksveld deed
ontstaan
- Product van de jaren 1960 en 70: geëngageerde geschiedschrijving
& gelieerd aan milieucrisis en ontstaan moderne milieubeweging
o William Cronon (een vd grondleggers EG): “Environmental
history is a child of environmentalism
o Rachel Carson: Silent Spring (1963) over schadelijke gebruik
van DDT ondersteunt met wetenschappelijke elementen
Bijgedragen aan bewustwording bij brede publieke opinie en
historici
o Eerste Earth Day (1970): betogingen tegen vervuiling van
eigen leefomgeving en ecologische oorlogsvoering (met acties
als planten van bomen ook breder publiek)
o Club van Rome (°1968): The Limits to Growth: a Global
Challenge (1972)
Basis van invloedrijk rapport (‘grenzen aan de groei’) dat
wereldwijd tot actie heeft aangezet
2
, o Roderick Nash (pionier): “I was responding to cries for
environmental responsability which reached a crescendo in
the first months of 1970”
Manifest voor de milieugeschiedenis als nieuw domein
binnen de geschiedenis (1972)
o MAAR milieugeschiedenis aanvankelijk erg eenzijdig: discipline
die het effect van de mens op zijn natuurlijke omgeving
onderzocht (pas in jaren 1980 duidelijke verschuivingen en
verbreding vh onderzoeksdomein)
- Erfenissen uit andere disciplines:
o Biologie: ecologie, geografie, ecosysteem…
Ecologie: bestudeert interacties tussen levende organismen
onderling en in relatie tot niet-levende omgeving
o Antropologie (Odum, Geertz,….): veel concepten van de
ecologie kwamen in de geschiedenis via de antropologie
o Sociale wetenschappen
Sociale ecologie (Robert E. Park: relatie tussen fysieke
omgeving en de mens)
Processen van disciplinering en civilisatie (Elias,
Foucault, ..)
- Klassieker: Crosby 1972
o Columbian exchange: uitwisseling gewassen, dieren, ziektes
o Trendzetter binnen ecologische geschiedschrijving
o Aanvankelijk weinig weerklank (pas voorbije 20 jaar algemeen
opgepikt en opgenomen in cursussen)
3.2 Evolutie ecologische geschiedenis
- Bakermat: Doland Worster (USA): 3 clusters van onderzoeksthema’s
o ‘Historische ecologie’: werking en evolutie van organische en
anorganische natuur (studie van ecosysteem, met inbegrip
van mensen)
o Socio-economische interacties tussen mens en milieu
(geschiedenis van productiemethoden, techniek, landbouw,
industrie…)
o Onderzoek naar veranderende visie op de relatie mens/natuur
en hoe dit werd aangepakt in normsystemen, politiek en
wetgeving
o (Analyse milieubeleid en - planning)
Kritiek: opdeling te materialistisch (onderzoek naar culturele
constructie waarbij factoren als klasse, gender en macht niet kunnen
worden uitgesloten)
Later werden nog andere dimensies (zoals gender) toegevoegd
- Variant opdeling in thema’s:
3
, o 1. Geschiedenis van invloed van milieu op menselijke
geschiedenis
o 2. Geschiedenis van veranderingen aan milieu aangebracht
door mens en weerbots hiervan
o 3. Geschiedenis van denken over milieu en menselijk gedrag
o // Worster: thema’s/clusters bieden houvast, maar uitdaging is
clusters te verbinden (in het beste onderzoek komen alle
domeinen samen aan bod)
3.3 Ecologische geschiedenis in Europa
- Intrede van ecologische geschiedenis in Europa vanaf jaren ‘70:
manifestatie afhankelijk van land tot land in samenhang met
nationale geschiedenis, bestaande onderzoekstradities en regionale
bekommernissen
- Frankrijk: Annales: “histoire totale”
o Le Roy Ladurie (1970): vroege geschiedenis vh klimaat
o Braudel, ‘La Méditerranée’: landschap, bodem en water eerder
als onveranderlijk achtergrond vh menselijke handelen
o In grote mate geschiedenis zónder mensen (zegt niets over
interactie tussen mens en natuur of de impact van
klimaatverandering)
Fr een van de traagst evoluerende landen (pas vanaf jaren 2000
aandacht voor plaats van de mensen)
- Duitsland: tijdschrift Technikgeschichte over verband tussen
technologische ontwikkeling en milieuproblemen
+ Aandacht naar de geschiedenis van bosbouw, ontbossing en
energievorziening
- Engeland: voornamelijk “meta-histories”
o Bv. Peter Brimblecombe, The Big Smoke. A history of air
pollution in London since medieval times (over vervuiling)
o Geschreven door chemicus gespecialiseerd in eigentijdse
pollutie
EG in begin gedomineerd door niet-historici
- Schotland: highlands, wildernis, impact mens op landschap
- Nederland: ontstaan EG vanaf 1990 vanuit waterschapsgeschiedenis
en geschiedenis van milieuvervuiling en landbouw
‘Waterstaatgeschiedenis’: hoe de mens de omgang met water
doorheen de geschiedenis organiseerde
- België:
o Vlaanderen (// Nederland): eerste studies behandelden
geschiedenis van stedelijke vervuiling en hygiëne
o Wallonië: EG vanuit interesse voor stedelijk leefmilieu
4. Ecologische geschiedenis vandaag
- Binnen geschiedenis groeide EG uit tot volwaardig onderzoeksveld +
meer aandacht voor ecologische kant vh verleden binnen andere
4
