Samenvatting - Dier: welzijn, recht en ethiek (I0J49A)

Inhoudsopgave
Les 1 — Inleiding tot dierenwelzijn.........................................................................5
1. Lescontext en basisuitgangspunten................................................................................................ 5
2. Wat is een dier? Biologische kenmerken en evolutionair kader.......................................................5
3. Dieren in maatschappij en cultuur: tijd, ruimte en perspectief........................................................6
4. Dierenwelzijnswetenschap en de vraag naar voelend zijn..............................................................7
5. Indirect bewijs voor sentience: zenuwstelsel, cognitie en gedrag...................................................9
6. Historische ontwikkeling van het begrip dierenwelzijn..................................................................11
7. Drie wetenschappelijke scholen en hun integratie........................................................................12
8. Kernbegrippen: welfare, wellbeing en quality of life......................................................................14
9. Welzijn meten: input, output en animal-based measures..............................................................14
10. Welzijnskaders: Vijf Vrijheden, Welfare Quality en Vijf Domeinen...............................................15
11. Affectieve staat en de plaats van positief welzijn........................................................................ 16
12. Biologische en fysiologische welzijnsindicatoren.........................................................................17
13. Gedragsmatige indicatoren en gedragstesten............................................................................ 18
14. Indicatoren die dichter bij affect en emotie liggen...................................................................... 19
15. Validering, holistische beoordeling en de grenzen van meten....................................................21
16. Positief welzijn: keuze, competentie, beloning en veerkracht.....................................................22
17. Geïntegreerde slotsynthese en begrippenlijst............................................................................. 23
Les 2 - Dieren zijn geen dingen.............................................................................26
Inleiding en overzicht........................................................................................................................ 26
1. Ethiek, waarden en historische veranderlijkheid........................................................................... 26
2. Evolutie van dierlijke productie en mens-dierrelaties....................................................................27
3. Traditioneel antropocentrisme en het mens-dierdualisme............................................................29
4. De opkomst van zoöcentrisme en de morele gemeenschap.........................................................31
5. Sentience als moreel criterium..................................................................................................... 32
6. Dierenwelzijn, dierenrechten en rechtvaardigheid........................................................................33
7. Proefdieren als ethische en juridische testcase.............................................................................35
8. Proportionaliteit en de drie V's/R's................................................................................................ 37
9. Praktijken die disproportioneel werden geacht............................................................................. 38
10. Van dierenbescherming naar vijf visies op dierenwelzijn............................................................40
11. De functiegerichte school........................................................................................................... 40
12. De gedragsschool....................................................................................................................... 41
13. De gevoelenschool...................................................................................................................... 42
14. De integriteitsschool................................................................................................................... 43
15. De robuustheidsschool................................................................................................................ 44
16. Veranderende consumentenvoorkeuren en de rol van retail.......................................................45
17. Kooihuisvesting van legkippen.................................................................................................... 46
18. De centrale inconsistenties......................................................................................................... 47
19. Grondwettelijke en juridische erkenning..................................................................................... 48
20. Geïntegreerde slotsynthese........................................................................................................ 48
21. Kernbegrippen............................................................................................................................ 49
22. Chronologisch overzicht.............................................................................................................. 50
23. Mogelijke examenvragen en antwoordstructuren....................................................................... 51
LES 3 - HET DIER IN HET RECHT............................................................................53
I. Kernbegrippen en conceptueel referentiekader.............................................................................53
II. Dieren in het internationaal recht................................................................................................. 56
III. Dieren in het Europees recht....................................................................................................... 64
IV. Dieren in het Belgisch recht......................................................................................................... 74
V. Geïntegreerde synthese............................................................................................................... 83
LES 4 - BIJTINCIDENTEN BIJ HONDEN.....................................................................86
I. Algemene situering van bijtincidenten met honden.......................................................................86
II. Verzekering van bijtincidenten in de privésfeer............................................................................ 87
III. Burgerlijke aansprakelijkheid voor schade door dieren................................................................89
IV. Praktische toepassingsgevallen rond eigenaar en bewaarder......................................................91
V. Bijtincidenten in de dierenartsenpraktijk en andere professionele contexten...............................93
VI. KBC-Gezinspolis: waarborgen, uitsluitingen en verplichte productinformatie...............................95
VII. Wetenschappelijke en multidisciplinaire risicoanalyse na een bijtincident..................................97
VIII. Casus 1: ernstig bijtincident met een baby................................................................................ 99
IX. Oprichting, werking en diensten van VECRA.............................................................................. 101
X. Casus 2: recidiverende bijtincidenten in een woonwijk...............................................................103
XI. Centrale leermomenten voor preventie en besluitvorming........................................................106
XII. Inhoudelijke vragen en antwoorden uit het hoorcollege............................................................109


1

, XIII. Geïntegreerde synthese en beslisschema's............................................................................. 111
Les 5 - Proefdieren.............................................................................................114
1. Afbakening en centrale probleemstelling.................................................................................... 114
2. Historische ontwikkeling van dierproeven................................................................................... 114
3. Juridisch kader............................................................................................................................ 115
4. De wettelijke definitie van een dierproef.................................................................................... 115
5. De wettelijke definitie van een proefdier.................................................................................... 116
6. Toepassingsgebied en uitsluitingen............................................................................................ 117
7. Ethische basis: de drie V’s.......................................................................................................... 117
8. Cijfers en hun juiste interpretatie................................................................................................ 118
9. Vervanging, alternatieven en NAMs............................................................................................ 119
10. Grenzen en uitdagingen van vervanging.................................................................................. 120
11. Vermindering op proef-, project- en systeemniveau.................................................................121
12. Verfijning en humane eindpunten............................................................................................. 122
13. Van onderzoeksidee tot goedgekeurde dierproef...................................................................... 122
14. Erkenning, opleiding, huisvesting en dagelijkse zorg................................................................123
15. De Ethische Commissie Dierproeven........................................................................................ 124
16. Culture of Care......................................................................................................................... 125
17. Databanken en validatie van alternatieven............................................................................... 125
18. Verfijning in de praktijk............................................................................................................. 125
19. De naaldprikdrempel en de problematiek van ernstinschatting................................................126
20. Voortschrijdend inzicht kan aantallen en ernstcijfers doen stijgen............................................127
21. Toezicht, handhaving en mogelijke sancties............................................................................. 127
22. Wat gebeurt er met dieren na afloop?...................................................................................... 128
23. COVID-19, blijvende competentie en compassion fatigue.........................................................129
24. Gedragsexpertise, soortspecifieke noden en de kritiek op gevangenschap..............................129
25. Transparantie, veiligheid en het publieke debat....................................................................... 130
25A. Uitgebreide verdieping van de praktijkvragen........................................................................ 130
26. Geïntegreerde kernconclusies en beslisschema’s..................................................................... 133
Bijlage A. Rangschikking proefdiergebruik in Europese landen (2022, inclusief hergebruik)...........135
Bijlage B. Begrippenlijst.................................................................................................................. 136
LES 6 – Cognitieve dissonantie en de levenskwaliteit van landbouwdieren............137
1. Centrale probleemstelling en opbouw......................................................................................... 137
2. Reïncarnatie-oefeningen als indirecte welzijnsmeting.................................................................137
3. Directe welzijnsbeoordelingen en de invloed van betrokkenheid................................................138
4. Morele aanvaardbaarheid van dieren kweken om te eten...........................................................138
5. Kennis, onzichtbaarheid en vrijwillige onwetendheid..................................................................139
6. Cognitieve dissonantie: begrip en oplossingsstrategieën............................................................140
7. Een wetenschappelijke blik op gangbare veehouderij.................................................................141
8. Empirisch bewijs voor cognitieve dissonantie en speciesisme....................................................142
9. Cognitieve en emotionele capaciteiten van kippen..................................................................... 143
10. Cognitieve en sociale capaciteiten van varkens........................................................................ 144
11. Toekomstbezorgdheid I: intensivering, automatisering en commodificatie...............................144
12. Toekomstbezorgdheid II: generatieve AI en speciesistische vertekening..................................145
13. Toekomstbezorgdheid III: wetenschappelijke prioriteiten, vrijheid en integriteit.......................146
14. Handelingsperspectieven en dilemma’s.................................................................................... 147
15. Vragen en antwoorden uit de nabespreking.............................................................................. 147
16. Geïntegreerde kernconclusies................................................................................................... 148
17. Begrippenlijst............................................................................................................................ 148
LES 7 – Komt een das bij de rechter?
Het juridische statuut van wilde dieren...............................................................150
1. Centrale vraag en uitgangspunt................................................................................................. 150
2. Dieren als beklaagden: historische dierenprocessen en moderne echo’s....................................150
3. Wilde dieren als bron van conflict: beer, bever, roek en bestrijdingsbeleid.................................152
4. De juridische hiërarchie tussen wilde dieren............................................................................... 153
5. Europees en Vlaams beschermingsrecht.................................................................................... 153
6. Beheer, bestrijding, jacht en invasieve uitheemse soorten.........................................................154
7. De soortentoets bij ruimtelijke projecten.................................................................................... 155
8. De wilde hamster: van pestsoort tot Vlaamse dodo en herstelplicht...........................................157
9. De patrijs: jacht, populatiedaling en wetenschappelijke onzekerheid.........................................158
10. De wolf: terugkeer, co-existentie, afschot en probleemwolven.................................................159
11. De das in de strafrechter en toegang tot de rechter.................................................................160
12. De bruine beer: doden, vangen of levenslang opsluiten?..........................................................161
13. Insecten, pesticiden en de wilde bij.......................................................................................... 162
14. Eindbalans: sommige dieren zijn juridisch nog altijd “meer gelijk”...........................................162
15. Vragen en antwoorden uit de nabespreking.............................................................................. 163
16. Kernbegrippen en examengerichte synthese............................................................................ 164

2

,Les 8 - Wetenschap, ethiek en activisme.............................................................166
1. Centrale probleemstelling: wat is dierenactivisme?.................................................................... 166
2. Wetenschap en het veranderende beeld van de dierlijke geest..................................................167
3. Van wetenschappelijke kennis naar dierethiek en morele status................................................168
4. De ontwikkeling van dierenactivisme in België........................................................................... 169
5. Activisme als botsing van belangen: academisch en institutioneel activisme.............................170
6. Positief activisme, sanctuaries en constructieve dialoog.............................................................171
7. Effectief altruïsme als kader voor activisme voor landbouwdieren..............................................172
8. De omvang van het probleem: aantallen dieren en intensiteit van leed.....................................173
9. Waarom landbouwdieren structureel onderbelicht blijven..........................................................175
10. Oplossingsrichtingen: hoger welzijn en anders eten.................................................................176
11. Campagnes, corporate advocacy, politiek en wetenschap........................................................177
12. Gedragsverandering: motivatie, alternatieven en de voedselomgeving....................................178
13. Wat individuen, universiteiten en beroepskeuzes kunnen betekenen.......................................179
14. Nabespreking: proefdieren en mariene sanctuaries..................................................................180
15. Geïntegreerde eindconclusies en examenkader........................................................................ 181
16. Begrippen- en namenlijst.......................................................................................................... 182
17. Aanvullende detailnotities: context, voorbeelden en nuances..................................................184
Les 9 - Vleesbenamingen voor plantaardige producten & Europees beleid inzake
veehouderij....................................................................................................... 191
1. Opzet en centrale samenhang.................................................................................................... 191
DEEL I. Vleesbenamingen en plantaardige vervangers...................................................................191
DEEL II. Quo vadis Europa? Veehouderij in het Europese beleid......................................................198
DEEL III. Geïntegreerde vragenronde en verdieping....................................................................... 203
DEEL IV. Integrale synthese en examenfocus................................................................................. 206
33. Snelle herhaling in één pagina.................................................................................................. 208
Les 10 - Vangmethoden bij pluimvee
Dierenwelzijn, ergonomie, economie, regelgeving en handhaving........................210
1. Centrale probleemstelling en samenhang................................................................................... 210
DEEL I. Sectorcontext en pre-transportfase.................................................................................... 210
DEEL II. Vangmethoden, kratten en technische systemen..............................................................213
DEEL III. Consumentenperceptie en empirisch onderzoek...............................................................216
DEEL IV. Schaal, wetenschap, recht en handhaving........................................................................ 221
DEEL V. Geïntegreerde beoordeling, vragenronde en examenstof..................................................225
LES 11 - Beheer van kraaiachtigen in Vlaanderen................................................229
1. Kraaiachtigen als vogelfamilie.................................................................................................... 229
2. Sociale organisatie, aantallen en trends..................................................................................... 230
3. Economische schade aan landbouw............................................................................................ 231
4. Ecologische schade en predatie.................................................................................................. 232
5. Overlast, roeken en ecosysteemdiensten................................................................................... 234
6. Niet-letaal en landschappelijk beheer......................................................................................... 234
7. Juridisch kader: bescherming en afwijkingen.............................................................................. 236
8. Letaal beheer: omvang, doel en onzekerheid............................................................................. 237
9. Lopende en geplande onderzoeksagenda................................................................................... 238
10. Perspectief van de georganiseerde jachtsector......................................................................... 239
11. EU-Natuurherstelverordening en boerenlandvogels..................................................................240
12. Habitat en predatorcontrole: het centrale beleidsdebat............................................................240
13. Inhoudelijke vragenronde......................................................................................................... 241
14. Geïntegreerde examen- en casussynthese............................................................................... 243
15. Begrippenlijst en kerncijfers...................................................................................................... 244
LES 12 - Artificiële voortplantingstechnieken bij paarden.....................................246
1. Afbakening, perspectieven en centrale vraag............................................................................. 246
2. Kernbegrippen en afkortingen.................................................................................................... 246
3. Historische ontwikkeling van ART............................................................................................... 248
4. Natuurlijke dekking en kunstmatige inseminatie........................................................................ 249
5. Embryospoeling en embryotransfer............................................................................................ 251
6. OPU, in-vitro-embryoproductie, ICSI en IVF................................................................................. 253
7. Dierenwelzijn en risico’s van OPU............................................................................................... 256
8. Gezondheid van embryo, dracht en veulen................................................................................. 258
9. Klonering via somatic cell nuclear transfer................................................................................. 259
10. Maternal spindle transfer en mitochondriale vervanging..........................................................260
11. Vergelijking van efficiëntie en praktische inzetbaarheid...........................................................260
12. Genetische vooruitgang, diversiteit en fokkerijstructuur...........................................................262
13. Conservatie, biobanking en humane geneeskunde...................................................................262
14. De bio-ethische analyse............................................................................................................ 263
15. Regulering, zelfregulering en verantwoordelijkheid..................................................................265


3

,16. Maatschappelijk draagvlak en technologische drift...................................................................266
17. Geïntegreerde bespreking van de vragenronde........................................................................ 267
18. Beslissingskader voor ethisch verantwoorde toepassing...........................................................269
19. Begrippen en examenpunten.................................................................................................... 271




4

, Les 1 — Inleiding tot dierenwelzijn
1. Lescontext en basisuitgangspunten
Deze les vormt een van de drie basislessen van het vak en legt de wetenschappelijke
grondslag voor latere thema’s. De twee andere basisinvalshoeken zijn recht en ethiek. De
deelnemers kunnen sterk verschillen in voorkennis; daarom wordt de materie vanaf de basis
opgebouwd, maar met voldoende nuance en actuele onderzoeksvoorbeelden om ook voor
gevorderden inhoudelijk relevant te zijn.
Dierenwelzijn is een maatschappelijk geladen en vaak polariserend onderwerp. Discussies
over dieren lopen snel door elkaar omdat deelnemers niet altijd vanuit hetzelfde perspectief
spreken. Een uitspraak kan betrekking hebben op de feitelijke toestand en beleving van een
dier, op de morele vraag hoe mensen met dieren behoren om te gaan, of op de juridische
vraag welke gedragingen zijn toegestaan en gesanctioneerd. Die drie invalshoeken zijn
complementair, maar mogen niet worden verward.
Perspectief Centrale vraag Kenmerk

Dierenwelzijnsweten Hoe functioneert het dier, hoe gaat het met zijn Empirische, diergerichte
schap situatie om en hoe ervaart het die? beoordeling met indirecte
indicatoren.

Ethiek Wat behoren mensen of de maatschappij te Normatieve afweging van
doen, ook wanneer het feitelijke welzijn niet waarden, belangen en
duidelijk verminderd is? rechtvaardiging.

Recht Welke normen zijn bindend, welke handelingen Institutionele vastlegging en
zijn verboden of verplicht en welke sancties handhaving van
volgen bij overtreding? maatschappelijke keuzes.

Kernregel: Begin elke discussie met de vraag vanuit welk perspectief wordt geredeneerd.
Een situatie kan wetenschappelijk gezien geen aantoonbaar welzijnsprobleem vormen en toch
ethisch betwistbaar zijn, of juridisch verboden zijn om redenen die ruimer zijn dan de gemeten
toestand van het individuele dier.


2. Wat is een dier? Biologische kenmerken en evolutionair kader
2.1 Basale biologische kenmerken
Een dier wordt in grote lijnen gekenmerkt door een combinatie van eigenschappen. Geen
enkel kort kenmerk vangt alle uitzonderingen, maar samen onderscheiden zij dieren van
bijvoorbeeld planten en bacteriën.
 Dieren zijn in beginsel multicellulair: zij bestaan uit meerdere cellen. Protozoa zijn
eencellige, beweeglijke eukaryoten en vormen een belangrijke uitzondering op een te
eenvoudige gelijkstelling van “bewegend organisme” en “dier”.
 Dierlijke cellen hebben geen celwand. Plantencellen hebben daarentegen een stevige
celwand die mede de structuur van de plant bepaalt; dierlijke cellen worden enkel door
een celmembraan begrensd.
 Dieren zijn heterotroof: zij verwerven energie en bouwstoffen door andere organismen of
organisch materiaal te eten. De voedselvertering verloopt grotendeels intern. Sommige
uitzonderingen scheiden eerst enzymen uit op het voedsel en nemen daarna het
gedeeltelijk verteerde materiaal op.
 Dieren kunnen zich typisch actief voortbewegen en van plaats veranderen. Planten
kunnen zich verspreiden of via ondergrondse structuren nieuwe exemplaren vormen,
maar het oorspronkelijke individu verplaatst zich niet op dezelfde wijze.

2.2 Indeling van het dierenrijk
Het dierenrijk omvat zeer uiteenlopende evolutionaire lijnen. Binnen de chordadieren is op
enig moment in de ontwikkeling een chorda dorsalis of ondersteunende weefselstreng

5

,aanwezig. Bij gewervelden ligt die evolutionair aan de basis van een wervelkolom en een
complex centraal zenuwstelsel. Tot de gewervelden behoren onder meer vissen, amfibieën,
reptielen, vogels en zoogdieren. De mens is biologisch een zoogdier en dus een dier.
Wanneer hierna praktisch over “dieren” wordt gesproken, worden meestal niet-menselijke
dieren bedoeld, zonder dat daarmee een waardehiërarchie wordt uitgedrukt.
De fylogenetische diversiteit is cruciaal voor dierenwelzijnswetenschap. Men kan niet zonder
meer één uitspraak over “het dier” veralgemenen naar alle soorten. Anatomie, zenuwstelsel,
gedrag, ecologie en cognitieve mogelijkheden verschillen sterk tussen taxa en soms ook
binnen een taxon.

2.3 Darwin, variatie en natuurlijke selectie
Charles Darwin combineerde uitgebreide morfologische en gedragsmatige observaties met
de vaststelling dat er enorme fenotypische variatie bestaat: individuen en soorten
verschillen in waarneembare eigenschappen. Het genetische mechanisme achter die variatie
was toen nog niet bekend. De evolutietheorie verklaart hoe natuurlijke selectie op die
variatie inwerkt.
Dieren die beter zijn aangepast aan de omstandigheden waarin zij leven, hebben gemiddeld
een grotere kans om te overleven en nakomelingen voort te brengen. Daardoor leveren zij
een grotere genetische bijdrage aan volgende generaties, wat biologische fitness wordt
genoemd. Eigenschappen die in een bepaalde omgeving functioneel zijn, worden zo vaker
doorgegeven. Aanpassing kan betrekking hebben op lichaamsbouw, fysiologie of gedrag,
bijvoorbeeld een dag-nachtritme dat extreme temperaturen vermijdt, een strategie om
beschikbaar voedsel te benutten of gedrag dat predatie vermindert.

Belang voor welzijn: Biologische behoeften, emoties en gedragsmotivaties zijn niet
willekeurig. Zij zijn mede gevormd door de evolutionaire omgeving en de functies die
noodzakelijk waren voor overleving en voortplanting. Om welzijn te beoordelen moet men dus
de soortspecifieke biologie en natuurlijke geschiedenis kennen.


3. Dieren in maatschappij en cultuur: tijd, ruimte en perspectief
3.1 Dieren in de media
Dieren komen in de actualiteit voor in zeer verschillende rollen: gezelschapsdieren en
paarden, landbouw- en proefdieren, wilde dieren, zogenoemde pestsoorten en dieren die als
voedsel worden gebruikt. Mediaonderwerpen omvatten onder meer verwaarlozing en
mishandeling, sterfte in de paardensport, markten en slachthuizen, transport, klinische
proeven, het levend koken van kreeftachtigen, dierentuinen, wolven, everzwijnen en
stedelijke duiven. Niet elk nieuwsitem gaat uitsluitend over dierenwelzijn: sommige kwesties
zijn vooral ethisch, juridisch, economisch, ecologisch of volksgezondheidsgericht.
Ook tussen diergroepen bestaan belangenconflicten. Bescherming van de wolf kan
bijvoorbeeld botsen met de belangen van paarden- en ponyeigenaars. Het feit dat twee
partijen “voor dieren” spreken, betekent niet dat zij hetzelfde dier, dezelfde belangen of
hetzelfde perspectief centraal stellen.

3.2 De kat als voorbeeld van verandering doorheen de tijd
1. In het oude Egypte had de kat een hoge religieuze en symbolische status en werd zij
verbonden met de godin Bastet. Die status was dubbel: katten konden als belangrijk
worden vereerd, maar ook worden gedood, gemummificeerd en meegegeven in een graf
om een overledene te begeleiden of geluk te brengen.
2. Doorheen lange periodes was de kat een functionele bondgenoot bij het bestrijden
van knaagdieren en andere dieren die voedselvoorraden aantastten. De kat werd
gewaardeerd om haar nut voor de mens.
3. In de middeleeuwen werd vooral de zwarte kat geassocieerd met hekserij. Katten
konden samen met vermeende heksen worden vervolgd en gedood. De morele en
symbolische status van dezelfde diersoort veranderde dus radicaal.


6

, 4. Vandaag geldt de kat in de westerse wereld vaak als gezinslid, individu en zorgobject.
Katten krijgen een naam, medische behandeling en emotionele betekenis; bij overlijden
wordt om hen gerouwd.

3.3 Variatie in ruimte
Ook gelijktijdig bestaan culturele verschillen. In de westerse context leeft de kat vaak in huis
als familielid. In delen van India wordt een kat in huis traditioneel als een ongunstig
voorteken gezien, terwijl mensen wel straatkatten kunnen voederen en verzorgen. In delen
van Zuid-China werd en wordt de kat door een deel van de oudere generatie ook als voedsel
beschouwd, terwijl jongere generaties haar vaker als gezelschapsdier behandelen. Binnen
één samenleving kunnen dus verschillende generaties en subculturen uiteenlopende relaties
met dezelfde soort hebben.

3.4 Antropomorfisme
Antropomorfisme is het toekennen van menselijke eigenschappen, voorkeuren of emoties
aan dieren zonder voldoende rekening te houden met hun soortspecifieke behoeften. Een
eigenaar kan bijvoorbeeld redeneren dat een kat een modieuze jas of voortdurende
verplaatsingen leuk vindt omdat de eigenaar dat zelf aangenaam vindt. Dat kan soms
empathie bevorderen, maar het kan ook leiden tot verkeerde welzijnsbeslissingen. Katten
zijn doorgaans sterk plaatsgebonden en veel individuen ervaren gedwongen reizen eerder
als belastend.

Methodische opdracht: Zet de menselijke bril tijdelijk af. Vraag niet eerst “zou ik dit leuk
vinden?”, maar “wat weten we over deze soort en dit individu, en welke signalen toont het
dier zelf?”


4. Dierenwelzijnswetenschap en de vraag naar voelend zijn
4.1 Een jonge, interdisciplinaire wetenschap
Dierenwelzijnswetenschap is een relatief jonge discipline die inzichten combineert uit
gedragsecologie, evolutiebiologie, neurowetenschappen, ethologie, genetica en cognitieve
wetenschappen. Zij probeert zowel theoretische als praktische vragen te beantwoorden.
Centrale vraag Betekenis

Zijn dieren bewust en voelend? Kunnen zij subjectieve ervaringen en emoties hebben, en
voor welke soorten is daarvoor bewijs?

Hoe kan wetenschap dierenwelzijn Welke kennis en interventies verminderen negatieve
verbeteren? ervaringen en scheppen kansen voor positieve ervaringen?

Hoe kunnen goed en slecht welzijn Welke indicatoren, protocollen en modellen geven een
worden geëvalueerd? betrouwbare beoordeling van de toestand van een dier?


4.2 Sentience of voelend zijn
Voelend zijn betekent dat een individu ervaringen kan hebben met een bepaalde
kwalitatieve lading: iets kan aangenaam of onaangenaam zijn. Sentience omvat dus een
subjectief perspectief en het vermogen om emoties of affectieve toestanden te ervaren. Een
puur fysiologische reactie is niet automatisch bewijs van een bewuste ervaring; de kernvraag
is of er voor het individu “iets is dat het is” om die toestand te ondergaan.
Volledige zekerheid over de innerlijke ervaring van een ander individu is onmogelijk, ook bij
mensen wanneer taal ontbreekt. Wetenschap bouwt daarom een convergerend bewijsbeeld
op uit verschillende soorten indirecte aanwijzingen.

4.3 Vier fundamentele uitdagingen
5. “Dier” is een zeer brede categorie. Het dierenrijk bevat vele soorten met
uiteenlopende fylogenetische oorsprong. Bewijs moet eerst zo soortspecifiek mogelijk


7

, worden verzameld voordat het voorzichtig naar grotere taxonomische groepen wordt
veralgemeend.
6. Emotie, bewustzijn en cognitie zijn conceptueel met elkaar verweven. Cognitieve
mogelijkheden kunnen bewustzijn veronderstellen of ondersteunen, terwijl emoties
cognitieve verwerking beïnvloeden en omgekeerd.
7. Sentience roept bijkomende vragen op: is voelend zijn een alles-of-nietskenmerk of
een continuüm, en vanaf welk ontwikkelingsstadium wordt een individu voelend? Deze
ontwikkelingsvraag is vooral relevant voor embryo’s en jonge dieren, maar werd in deze
les niet verder behandeld.
8. Dieren beschikken niet over een equivalent van menselijke taal waarmee zij hun
ervaring rechtstreeks kunnen beschrijven. Sentience is intern en subjectief; onderzoek
moet daarom werken met neurale, cognitieve, gedragsmatige en fysiologische
indicatoren.

4.4 Bewustzijn, cognitie en emotie: begrippen en onderlinge relaties
Begrip Werkdefinitie Belang

Bewustzijn Bewuste waarneming van interne en Omvat verschillende niveaus en
externe zintuiglijke informatie, gedachten vormen; relevant zijn vooral
of beslissingen. toegangsbewustzijn en
fenomenologisch bewustzijn.

Cognitie Het proces waarmee informatie uit de Omvat eenvoudige leerprocessen
omgeving wordt verworven, verwerkt, en zeer complexe mentale
opgeslagen en gebruikt om op situaties in vermogens.
te spelen.

Voelend zijn / Subjectieve reacties op gebeurtenissen of Maakt dat omstandigheden voor
emotie prikkels met een affectieve waarde en een het dier aangenaam,
bepaalde mate van arousal. onaangenaam of neutraal kunnen
zijn.

4.5 Vormen van bewustzijn
Basale toestanden zoals wakker zijn en slapen zijn vormen van bewustzijn, maar de
welzijnsvraag focust op complexere vormen:
 Toegangsbewustzijn betreft het beschikbaar zijn van mentale voorstellingen voor
rationeel of doelgericht handelen. Het hangt nauw samen met cognitieve capaciteiten.
 Zelfbewustzijn betreft bewustzijn van eigen gedachten, gewaarwordingen of mentale
toestand.
 Fenomenologisch of fenomenaal bewustzijn betreft de kwalitatieve, subjectieve ervaring
zelf: hoe pijn, angst, plezier of rust voor het individu aanvoelt.
4.6 Core affect: valentie en arousal
Emoties kunnen worden weergegeven in een tweedimensionale ruimte. De horizontale as is
de affectieve waarde of valentie, van onaangenaam naar aangenaam. De verticale as is
excitatie of arousal, van lage naar hoge fysiologische en gedragsmatige activatie. Daardoor
zijn zowel kalme positieve toestanden als opgewonden positieve toestanden mogelijk, en
zowel passieve negatieve toestanden als sterk geactiveerde negatieve toestanden.
Arousal / valentie Onaangenaam Aangenaam

Hoge arousal angst, paniek, woede, intense opwinding, actief spel,
frustratie enthousiaste verwachting

Lage arousal verdrietige of depressieve rust, ontspanning, tevredenheid
toestand, apathie, verveling

4.7 Cognitie beïnvloedt emotie en emotie beïnvloedt cognitie
De relatie is tweerichtingsverkeer. Een schaap reageert emotioneel anders op een onbekend
voorwerp dan op een bekend voorwerp omdat het de situatie cognitief als nieuw en
potentieel bedreigend beoordeelt; schapen zijn vaak neofobisch. Omgekeerd kan een
emotionele toestand de informatieverwerking veranderen. Spreeuwen die niet konden baden

8

,en daardoor slechtere veren en verminderde vliegkwaliteit hadden, werden angstiger. Hun
verminderde vluchtcapaciteit maakte hen objectief kwetsbaarder voor predatoren, wat hun
beoordeling van de omgeving beïnvloedde.

5. Indirect bewijs voor sentience: zenuwstelsel, cognitie en gedrag
5.1 Vier bewijsdomeinen
Omdat de subjectieve ervaring niet rechtstreeks toegankelijk is, wordt sentience onderzocht
via een combinatie van: neurale substraten, cognitieve capaciteiten, gedragsmatige
indicatoren — waaronder reacties op pijn — en fysiologische kenmerken. Geen enkele
categorie levert op zichzelf absolute zekerheid; de overtuigingskracht groeit wanneer
verschillende onafhankelijke indicatoren in dezelfde richting wijzen.

5.2 Neurale substraten
Lang werd verondersteld dat een grote neocortex zoals bij de mens noodzakelijk was voor
bewustzijn en gevoel. Die opvatting is verlaten. Belangrijke processen berusten ook op
subcorticale structuren:
 Emotionele verwerking is onder meer verbonden met het limbisch systeem.
 De hippocampus speelt een belangrijke rol in ruimtelijke oriëntatie en geheugen.
 De thalamus en andere evolutionair oude structuren zijn betrokken bij bewustzijn en
integratie van informatie.
 Bij gewervelden tot en met beenvissen zijn structuren gevonden die homoloog of
functioneel vergelijkbaar zijn met systemen voor cognitie, bewustzijn en emotie bij de
mens.
 Ook bij bepaalde ongewervelden, vooral koppotigen zoals octopussen en bij
kreeftachtigen, bestaan complexe zenuwstelsels en sterke aanwijzingen voor pijn en
sentience.
Afwezigheid van reeds aangetoond bewijs bij een taxon is niet hetzelfde als bewijs van
afwezigheid. Sommige soorten zijn nauwelijks onderzocht en voor andere ontbreken nog
geschikte operationele criteria. De huidige wetenschappelijke kennis maakt het echter niet
verdedigbaar om bijvoorbeeld een levende kreeft als gevoelloos materiaal te behandelen;
het dier kan gedurende het koken langdurig pijn en distress ondergaan.

5.3 Eenvoudige leerprocessen
Proces Uitleg Voorbeeld

Habituatie De reactie op een herhaalde, Een dier leert dat een terugkerend
ongevaarlijke prikkel neemt af. geluid geen betekenis heeft en
besteedt er minder aandacht aan.

Sensitisatie De gevoeligheid voor een herhaalde of Een dier reageert steeds sterker
relevante prikkel neemt toe. op een terugkerende bedreigende
prikkel.

Klassieke Een prikkel leert een andere prikkel Pavlovs hond leert dat een bel
conditionering voorspellen. voedsel aankondigt en gaat al bij
de bel kwijlen.

Operante Een dier leert dat het eigen gedrag een Een hommel leert aan een touwtje
conditionering aangenaam of onaangenaam gevolg te trekken om een blauwe schijf
heeft. met voedselbeloning te bereiken.
Deze eenvoudige vormen van leren zijn zeer wijd verspreid, van eenvoudige zeeslakken tot
zoogdieren. Hun aanwezigheid bewijst niet op zichzelf een rijk bewustzijn, maar laat wel zien
dat ook kleine en evolutionair verre soorten hun gedrag flexibel aan ervaring kunnen
aanpassen.




9

, 5.4 Complexe cognitieve vermogens
5.4.1 Overdracht en ontvangst van informatie
De bijendans communiceert aan koloniegenoten richting en afstand van een voedselbron. De
informatie kan zelfs rekening houden met factoren zoals tegenwind, zodat andere bijen hun
vluchtinspanning aanpassen. Dit is een complexe informatieoverdracht bij een dier met een
klein zenuwstelsel.
5.4.2 Individuele herkenning
Groepslevende dieren zoals schapen en paarden kunnen talrijke individuen herkennen en
verschillend reageren naargelang hun sociale relatie. Individuele herkenning is essentieel
voor stabiele kuddes, verwantschap, samenwerking, conflict en veiligheid.

5.4.3 Metacognitie
Metacognitie is weten wat men weet en niet weet. Bij dolfijnen kan dit worden onderzocht
met een discriminatietaak tussen geluidsfrequenties. Een juiste keuze levert een grote
beloning op; een aparte “onzeker”-optie levert een kleinere maar zekere beloning op.
Wanneer een dolfijn die optie vooral gebruikt bij moeilijke grensgevallen, wijst dat erop dat
het dier zijn eigen onzekerheid kan monitoren. Men kan de onzekerheidskeuze vóór of na het
inhoudelijke antwoord aanbieden om verschillende aspecten te testen.
5.4.4 Episodisch geheugen en planning
Episodisch geheugen betreft toegang tot gebeurtenissen die het individu zelf heeft
meegemaakt, vaak met informatie over wat, waar en wanneer. Bepaalde kraaiachtigen
verstoppen voedsel en halen eerst het snelst bederfelijke voedsel terug. Zij moeten
onthouden welk voedsel waar ligt en hun toekomstig gebruik plannen.

5.4.5 Theory of mind
Theory of mind betreft inzicht in wat een ander individu weet of kan waarnemen. In
experimenten met chimpansees kan een ondergeschikt dier voedsel kiezen dat alleen voor
hem zichtbaar was en niet voor een dominant groepslid achter een afscherming. Die keuze is
functioneel omdat voedsel dat de dominante chimpansee ook heeft gezien waarschijnlijk
moet worden afgestaan. Het gedrag suggereert dat de ondergeschikte rekening houdt met
de kennispositie van de ander.
Complexe cognitieve processen zijn aangetoond bij zoogdieren, vogels, vissen en insecten,
maar niet alle klassen en taxa zijn even intensief onderzocht. Afwezigheid van bewijs kan
daardoor het gevolg zijn van beperkte onderzoeksinspanning, niet van werkelijke
afwezigheid van capaciteit.

5.5 Gedrag en lichaamstaal als indicatoren
Gedrag en lichaamstaal zijn indirecte vensters op emotie en pijn. Een dier kan benadering,
vermijding, bevriezing, agressie, spel, exploratie, verandering van houding, vocalisatie of
gelaatsexpressie tonen. De betekenis is soort-, context- en individueel afhankelijk en moet
worden gevalideerd met andere indicatoren.

6. Historische ontwikkeling van het begrip dierenwelzijn
6.1 Negentiende eeuw tot circa 1960
In de negentiende en vroege twintigste eeuw groeide de kennis over het biologische
functioneren van mens en dier. Disciplines als ethologie en neurologie kregen
wetenschappelijke erkenning, maar hun bevindingen drongen beperkt door tot industrie,
beleid en brede samenleving. Wantrouwen of afstand tegenover wetenschap vertraagde de
toepassing van kennis.
Darwin bestudeerde emoties vooral vanuit hun evolutionaire en overlevingsfunctie. George
John Romanes richtte zich sterker op de subjectieve ervaring en stelde vroeg dat dieren



10