Rechtsfilosofie
Samenvatting
Elinck Yuki
,Inhoudstafel
Inhoudstafel......................................................................................................................................................... 1
1. Rechtsfilosofie en recht: Wat en waarom? ......................................................................................................... 2
1.1 Inleiding ......................................................................................................................................................... 3
1.2 Conflict........................................................................................................................................................... 3
1.3 Utopie & dystopie ........................................................................................................................................... 3
1.3.1 Utopie: eerste generatie........................................................................................................................ 3
1.3.3 Utopie: tweede generatie ...................................................................................................................... 4
1.4 Recht.............................................................................................................................................................. 4
1.4.1 Functie van het recht............................................................................................................................. 4
1.4.2 Verhouding tussen recht en moraal........................................................................................................ 4
1.4.3 Kenmerken van het rechtssysteem......................................................................................................... 5
1.4.4 Opbouw van het rechtssysteem ............................................................................................................. 5
1.4.5 Dwang als basiskenmerk........................................................................................................................ 6
2. Van de premoderne wereld naar moderniteit ..................................................................................................... 6
2.1 De premoderne rechtsfilosofie......................................................................................................................... 6
2.1.1 De Pre-socratische rechtsfilosofie .......................................................................................................... 6
2.1.2 Plato (427-347 v. Chr.) ........................................................................................................................... 7
2.2.3 Aristoteles (384 – 322 v.Chr.) ................................................................................................................. 8
2.1.4 Thomas van Aquino (1225 – 1274) ......................................................................................................... 8
2.1.5 Het premoderne wereldbeeld .............................................................................................................. 10
2.3 Het 16de eeuwse relativisme ......................................................................................................................... 11
3. Ontstaan van de moderne staat....................................................................................................................... 12
3.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 12
3.2 Thomas Hobbes ............................................................................................................................................ 14
3.3 John Locke .................................................................................................................................................... 15
3.3.1 Betekenis van Locke ............................................................................................................................ 16
3.4 Edmund Burke .............................................................................................................................................. 17
3.5 Thomas Paine ............................................................................................................................................... 18
4. Autonomie en vrijheid..................................................................................................................................... 20
4.3 Vrijheid in het recht ...................................................................................................................................... 20
A. Locke: de staat als beschermer van negatieve vrijheid ............................................................................... 20
B. Montesquieu: de scheiding der machten .................................................................................................. 21
C. Mill: schadebeginsel ................................................................................................................................ 21
D. Berlin: positieve vrijheid .......................................................................................................................... 22
E. Feinberg: aanstootgevendheid ................................................................................................................. 23
, F. Dworkin: paternalisme ............................................................................................................................. 24
G. Andere legitieme inperkingen van vrijheid ................................................................................................ 24
5. Gelijkheid ....................................................................................................................................................... 26
5.1 Gelijkheid als fundamenteel uitgangspunt ...................................................................................................... 26
A. Premoderniteit........................................................................................................................................ 26
B. Gelijkheid van rechten ............................................................................................................................. 27
C. Kritiek op loutere gelijkheid van rechten ................................................................................................... 28
D. Gelijkheid van kansen (equality of opportunity) ........................................................................................ 29
E. Gelijkheid van bronnen (equality of resources) .......................................................................................... 29
John Rawls en zijn theorieën .................................................................................................................... 30
F. Gelijkheid van relaliseringsmogelijkheden (capabilities) ............................................................................. 31
A. Amartya Sen (1933-) ............................................................................................................................ 31
B. Martha Nussbaum (1947-).................................................................................................................... 32
6. Wat zijn rechten?............................................................................................................................................ 32
6.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 33
6.2 Soorten en structuur van rechten................................................................................................................... 33
6.3 Voordelen van rechten .................................................................................................................................. 34
2 Recht beschermt de keuze van rechthebbende .......................................................................................... 34
3. Recht beschermt belang van rechthebbende............................................................................................. 35
7. Eigendom ....................................................................................................................................................... 36
7.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 36
7.2 Eigendom: een cluster van rechten ................................................................................................................ 36
7.2.1 Bundeltheorie ..................................................................................................................................... 36
De elf kenmerken van eigendom (4 kennen voor examen) ......................................................................... 36
7.2.2 Geïntegreerde theorie ......................................................................................................................... 37
7.3 Waarom private eigendom? .......................................................................................................................... 39
7.3.1 Prisoners’ Dilemma ............................................................................................................................. 39
7.3.2 Tragedy of the commons ..................................................................................................................... 39
7.3.3 Tragedy of the free rider...................................................................................................................... 40
7.3.4 Overzicht ............................................................................................................................................ 41
8. Eigendom ....................................................................................................................................................... 41
8.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 42
8.2 Top-down theorieën...................................................................................................................................... 42
8.2.1 Algemene toestemming van de mensheid ............................................................................................ 42
8.2.2 Toekenning door de Staat.................................................................................................................... 44
A. Toekenning door absolutistische vorst .................................................................................................. 44
8.3 Bottom-up theorieën .................................................................................................................................... 45
, 8.3.1 Private eigendom als natuurrecht ........................................................................................................ 45
9. Het klassieke natuurrecht en het rechtspositivisme .......................................................................................... 47
9.1 Het klassieke natuurrecht.............................................................................................................................. 48
9.1.1 Thomas van Aquino............................................................................................................................. 48
9.1.2 Hobbes en Locke ................................................................................................................................. 48
9.2 De ondergang van het klassieke natuurrecht .................................................................................................. 48
9.2.1 Het ‘is-ought’ probleem en de naturalistische drogredenen................................................................... 49
A. David Hume......................................................................................................................................... 49
9.2.2 Bentham......................................................................................................................................... 49
9.3 De opkomst van het rechtspositivisme ........................................................................................................... 50
9.3.1 Austin................................................................................................................................................. 50
9.3.2 Kelsen ................................................................................................................................................ 51
9.3.3 HLA Hart ......................................................................................................................................... 53
10. Het moderne natuurrecht.............................................................................................................................. 54
10.1 Het rechtspositivisme bekritiseerd ............................................................................................................... 55
10.2 De reanimatie van het natuurrecht .............................................................................................................. 56
10.3 Het moderne natuurrecht............................................................................................................................ 56
A. Lon Fuller................................................................................................................................................ 56
Moderne natuurrecht .............................................................................................................................. 57
B. Ronald Dworkin....................................................................................................................................... 58
H11: Kritiek op het recht ..................................................................................................................................... 60
11.1 Marx........................................................................................................................................................... 60
A. Vervreemding ......................................................................................................................................... 61
B. Revolutie van het proletariaat .................................................................................................................. 62
C. Staat en wetten dienen private belangen .................................................................................................. 63
11.2 Michel Foucault (1926 – 1984) ..................................................................................................................... 63
Conclusie .................................................................................................................................................... 64
11.3 Critical legal studies..................................................................................................................................... 64
1. Feminist legal studies............................................................................................................................... 65
2. Critical race theory................................................................................................................................... 65
,1. Rechtsfilosofie en recht: Wat en waarom?
1.1 Inleiding
Rechtsfilosofie = behandelt essentiële vragen over noodzaak van het recht binnen onze samenleving, de normatieve
inhoud ervan en zijn verhouding tot de moraal, de definitie en het belang rechtvaardigheid, de rol van de staat en de
macht in het vormgeven en handhaven van recht en de redenen waarom het recht zou moeten worden nageleefd.
1.2 Conflict
Wat is de functie van recht? Voor de ordening van de samenleving.
Maar waarom is deze ordening noodzakelijk en vervult het recht deze functie? De aanwezigheid van conflicten.
Conflicten kunnen zich voordoen op het moment dat vier specifieke voorwaarden gezamenlijk voorkomen. Deze zijn
veelheid, verscheidenheid, schaarste en vrije toegang. We moeten conflicten voorkomen, beheersen en oplossen.
1) Veelheid
a. Aanwezigheid meerdere personen
b. Interactie tussen individuen
2) Diversiteit: Verschillende ideeën, voorkeuren en plannen
3) Schaarste: Beperkte (materiële) middelen
4) Vrije toegang: Iedereen toegang tot schaarste
4 Mogelijke oplossingen:
1) Veelheid => Eenheid: collectiviteit, één leider of instantie neemt alle beslissingen
2) Diversiteit => Consensus: eenzelfde attitude, pas besluiten nemen bij akkoord meerderheid
3) Schaarste => Overvloed: Inzetten op essentiële behoeften, verhoging productie
4) Vrije toegang => Recht: Vrije toegang anderen is beperkt
IDEAAL: opheffen van schaarste en overvloed creëren
1.3 Utopie & dystopie
1.3.1 Utopie: eerste generatie
Thomas More: utopische literatuur, samenlevingen waarin conflicten uitgebannen, door schaarste aan te pakken en
door eenheid en consensus af te dwingen. Individuen worden strikt gecontroleerd en beperkt, enkel meest essentiële
behoeften vervuld en vaak geen privébezit. Productie van goederen wordt vergroot door arbeidsplan.
, Eenheid en consensus door:
1) Totale onderwerping van het individu aan de staat
a. Geen negatieve vrijheid meer, mogen geen eigen keuzes maken zonder inmenging overheid
2) Verstikkende sociale controle
a. Idealen samenleving worden geïnternaliseerd via opvoeding en onderwijs, ultiem geluk
b. Strenge regels omtrent liefde, seksualiteit en voortplanting, net als arbeid en tijdsbesteding
Samenleving < rationale maakbaarheid en controleerbaarheid maatschappij
• Hervorming samenleving: alle maatschappelijke structuren zoals onderwijs, opvoeding, relaties...
• Radicale breuk met verleden
• Streng hiërarchische structuur: geleid door centrale instantie die ‘weet’ wat goed is voor gemeenschap
• Harmonie: ontstaat organisch via van bovenaf opgelegde structuur
o Ongelijkheid wordt geaccepteerd – vrouwen ondergeschikte positie, slavernij gerechtvaardigd
o Voortdurende uitzuivering – individuen die niet aan ideaalbeeld voldoen heropgevoed / buiten
• Maatschappelijk ideaal vervangt God als grondslag moraal
1.3.3 Utopie: tweede generatie
Recht blijft noodzakelijk voor...
1) Conflicterende belangen: Uiteenlopende waarden, overtuigingen en doelen => conflicten
2) Sociale en economische uitdagingen: Schaarste blijft bestaan en ongelijkheid
3) Psychologische factoren: agressie, hebzucht, en nastreven van macht
4) Individuen verantwoordelijk houden voor schade en herstel bieden
1.4 Recht
1.4.1 Functie van het recht
1) Samenleving mogelijk maken met respect voor veelheid en diversiteit in wereld van schaars te
a. Centrale waarde van vrijheid, individualiteit, zelfrealisatie
2) Vrijheid enkel beperken door toegang tot schaarse middelen te reguleren
a. Eenieder kan vrij beschikken over wat hen toekomt
b. “Recht is het geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene persoon kan worden
verenigd met de vrijheid van de andere persoon.” (Kant)
3) Niet nodig om vrijheid ook nog op andere wijze te beperken
4) Vreedzaam samenleven en centrale waarde vrijheid ondermijnen
Samenvatting
Elinck Yuki
,Inhoudstafel
Inhoudstafel......................................................................................................................................................... 1
1. Rechtsfilosofie en recht: Wat en waarom? ......................................................................................................... 2
1.1 Inleiding ......................................................................................................................................................... 3
1.2 Conflict........................................................................................................................................................... 3
1.3 Utopie & dystopie ........................................................................................................................................... 3
1.3.1 Utopie: eerste generatie........................................................................................................................ 3
1.3.3 Utopie: tweede generatie ...................................................................................................................... 4
1.4 Recht.............................................................................................................................................................. 4
1.4.1 Functie van het recht............................................................................................................................. 4
1.4.2 Verhouding tussen recht en moraal........................................................................................................ 4
1.4.3 Kenmerken van het rechtssysteem......................................................................................................... 5
1.4.4 Opbouw van het rechtssysteem ............................................................................................................. 5
1.4.5 Dwang als basiskenmerk........................................................................................................................ 6
2. Van de premoderne wereld naar moderniteit ..................................................................................................... 6
2.1 De premoderne rechtsfilosofie......................................................................................................................... 6
2.1.1 De Pre-socratische rechtsfilosofie .......................................................................................................... 6
2.1.2 Plato (427-347 v. Chr.) ........................................................................................................................... 7
2.2.3 Aristoteles (384 – 322 v.Chr.) ................................................................................................................. 8
2.1.4 Thomas van Aquino (1225 – 1274) ......................................................................................................... 8
2.1.5 Het premoderne wereldbeeld .............................................................................................................. 10
2.3 Het 16de eeuwse relativisme ......................................................................................................................... 11
3. Ontstaan van de moderne staat....................................................................................................................... 12
3.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 12
3.2 Thomas Hobbes ............................................................................................................................................ 14
3.3 John Locke .................................................................................................................................................... 15
3.3.1 Betekenis van Locke ............................................................................................................................ 16
3.4 Edmund Burke .............................................................................................................................................. 17
3.5 Thomas Paine ............................................................................................................................................... 18
4. Autonomie en vrijheid..................................................................................................................................... 20
4.3 Vrijheid in het recht ...................................................................................................................................... 20
A. Locke: de staat als beschermer van negatieve vrijheid ............................................................................... 20
B. Montesquieu: de scheiding der machten .................................................................................................. 21
C. Mill: schadebeginsel ................................................................................................................................ 21
D. Berlin: positieve vrijheid .......................................................................................................................... 22
E. Feinberg: aanstootgevendheid ................................................................................................................. 23
, F. Dworkin: paternalisme ............................................................................................................................. 24
G. Andere legitieme inperkingen van vrijheid ................................................................................................ 24
5. Gelijkheid ....................................................................................................................................................... 26
5.1 Gelijkheid als fundamenteel uitgangspunt ...................................................................................................... 26
A. Premoderniteit........................................................................................................................................ 26
B. Gelijkheid van rechten ............................................................................................................................. 27
C. Kritiek op loutere gelijkheid van rechten ................................................................................................... 28
D. Gelijkheid van kansen (equality of opportunity) ........................................................................................ 29
E. Gelijkheid van bronnen (equality of resources) .......................................................................................... 29
John Rawls en zijn theorieën .................................................................................................................... 30
F. Gelijkheid van relaliseringsmogelijkheden (capabilities) ............................................................................. 31
A. Amartya Sen (1933-) ............................................................................................................................ 31
B. Martha Nussbaum (1947-).................................................................................................................... 32
6. Wat zijn rechten?............................................................................................................................................ 32
6.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 33
6.2 Soorten en structuur van rechten................................................................................................................... 33
6.3 Voordelen van rechten .................................................................................................................................. 34
2 Recht beschermt de keuze van rechthebbende .......................................................................................... 34
3. Recht beschermt belang van rechthebbende............................................................................................. 35
7. Eigendom ....................................................................................................................................................... 36
7.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 36
7.2 Eigendom: een cluster van rechten ................................................................................................................ 36
7.2.1 Bundeltheorie ..................................................................................................................................... 36
De elf kenmerken van eigendom (4 kennen voor examen) ......................................................................... 36
7.2.2 Geïntegreerde theorie ......................................................................................................................... 37
7.3 Waarom private eigendom? .......................................................................................................................... 39
7.3.1 Prisoners’ Dilemma ............................................................................................................................. 39
7.3.2 Tragedy of the commons ..................................................................................................................... 39
7.3.3 Tragedy of the free rider...................................................................................................................... 40
7.3.4 Overzicht ............................................................................................................................................ 41
8. Eigendom ....................................................................................................................................................... 41
8.1 Inleiding ....................................................................................................................................................... 42
8.2 Top-down theorieën...................................................................................................................................... 42
8.2.1 Algemene toestemming van de mensheid ............................................................................................ 42
8.2.2 Toekenning door de Staat.................................................................................................................... 44
A. Toekenning door absolutistische vorst .................................................................................................. 44
8.3 Bottom-up theorieën .................................................................................................................................... 45
, 8.3.1 Private eigendom als natuurrecht ........................................................................................................ 45
9. Het klassieke natuurrecht en het rechtspositivisme .......................................................................................... 47
9.1 Het klassieke natuurrecht.............................................................................................................................. 48
9.1.1 Thomas van Aquino............................................................................................................................. 48
9.1.2 Hobbes en Locke ................................................................................................................................. 48
9.2 De ondergang van het klassieke natuurrecht .................................................................................................. 48
9.2.1 Het ‘is-ought’ probleem en de naturalistische drogredenen................................................................... 49
A. David Hume......................................................................................................................................... 49
9.2.2 Bentham......................................................................................................................................... 49
9.3 De opkomst van het rechtspositivisme ........................................................................................................... 50
9.3.1 Austin................................................................................................................................................. 50
9.3.2 Kelsen ................................................................................................................................................ 51
9.3.3 HLA Hart ......................................................................................................................................... 53
10. Het moderne natuurrecht.............................................................................................................................. 54
10.1 Het rechtspositivisme bekritiseerd ............................................................................................................... 55
10.2 De reanimatie van het natuurrecht .............................................................................................................. 56
10.3 Het moderne natuurrecht............................................................................................................................ 56
A. Lon Fuller................................................................................................................................................ 56
Moderne natuurrecht .............................................................................................................................. 57
B. Ronald Dworkin....................................................................................................................................... 58
H11: Kritiek op het recht ..................................................................................................................................... 60
11.1 Marx........................................................................................................................................................... 60
A. Vervreemding ......................................................................................................................................... 61
B. Revolutie van het proletariaat .................................................................................................................. 62
C. Staat en wetten dienen private belangen .................................................................................................. 63
11.2 Michel Foucault (1926 – 1984) ..................................................................................................................... 63
Conclusie .................................................................................................................................................... 64
11.3 Critical legal studies..................................................................................................................................... 64
1. Feminist legal studies............................................................................................................................... 65
2. Critical race theory................................................................................................................................... 65
,1. Rechtsfilosofie en recht: Wat en waarom?
1.1 Inleiding
Rechtsfilosofie = behandelt essentiële vragen over noodzaak van het recht binnen onze samenleving, de normatieve
inhoud ervan en zijn verhouding tot de moraal, de definitie en het belang rechtvaardigheid, de rol van de staat en de
macht in het vormgeven en handhaven van recht en de redenen waarom het recht zou moeten worden nageleefd.
1.2 Conflict
Wat is de functie van recht? Voor de ordening van de samenleving.
Maar waarom is deze ordening noodzakelijk en vervult het recht deze functie? De aanwezigheid van conflicten.
Conflicten kunnen zich voordoen op het moment dat vier specifieke voorwaarden gezamenlijk voorkomen. Deze zijn
veelheid, verscheidenheid, schaarste en vrije toegang. We moeten conflicten voorkomen, beheersen en oplossen.
1) Veelheid
a. Aanwezigheid meerdere personen
b. Interactie tussen individuen
2) Diversiteit: Verschillende ideeën, voorkeuren en plannen
3) Schaarste: Beperkte (materiële) middelen
4) Vrije toegang: Iedereen toegang tot schaarste
4 Mogelijke oplossingen:
1) Veelheid => Eenheid: collectiviteit, één leider of instantie neemt alle beslissingen
2) Diversiteit => Consensus: eenzelfde attitude, pas besluiten nemen bij akkoord meerderheid
3) Schaarste => Overvloed: Inzetten op essentiële behoeften, verhoging productie
4) Vrije toegang => Recht: Vrije toegang anderen is beperkt
IDEAAL: opheffen van schaarste en overvloed creëren
1.3 Utopie & dystopie
1.3.1 Utopie: eerste generatie
Thomas More: utopische literatuur, samenlevingen waarin conflicten uitgebannen, door schaarste aan te pakken en
door eenheid en consensus af te dwingen. Individuen worden strikt gecontroleerd en beperkt, enkel meest essentiële
behoeften vervuld en vaak geen privébezit. Productie van goederen wordt vergroot door arbeidsplan.
, Eenheid en consensus door:
1) Totale onderwerping van het individu aan de staat
a. Geen negatieve vrijheid meer, mogen geen eigen keuzes maken zonder inmenging overheid
2) Verstikkende sociale controle
a. Idealen samenleving worden geïnternaliseerd via opvoeding en onderwijs, ultiem geluk
b. Strenge regels omtrent liefde, seksualiteit en voortplanting, net als arbeid en tijdsbesteding
Samenleving < rationale maakbaarheid en controleerbaarheid maatschappij
• Hervorming samenleving: alle maatschappelijke structuren zoals onderwijs, opvoeding, relaties...
• Radicale breuk met verleden
• Streng hiërarchische structuur: geleid door centrale instantie die ‘weet’ wat goed is voor gemeenschap
• Harmonie: ontstaat organisch via van bovenaf opgelegde structuur
o Ongelijkheid wordt geaccepteerd – vrouwen ondergeschikte positie, slavernij gerechtvaardigd
o Voortdurende uitzuivering – individuen die niet aan ideaalbeeld voldoen heropgevoed / buiten
• Maatschappelijk ideaal vervangt God als grondslag moraal
1.3.3 Utopie: tweede generatie
Recht blijft noodzakelijk voor...
1) Conflicterende belangen: Uiteenlopende waarden, overtuigingen en doelen => conflicten
2) Sociale en economische uitdagingen: Schaarste blijft bestaan en ongelijkheid
3) Psychologische factoren: agressie, hebzucht, en nastreven van macht
4) Individuen verantwoordelijk houden voor schade en herstel bieden
1.4 Recht
1.4.1 Functie van het recht
1) Samenleving mogelijk maken met respect voor veelheid en diversiteit in wereld van schaars te
a. Centrale waarde van vrijheid, individualiteit, zelfrealisatie
2) Vrijheid enkel beperken door toegang tot schaarse middelen te reguleren
a. Eenieder kan vrij beschikken over wat hen toekomt
b. “Recht is het geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene persoon kan worden
verenigd met de vrijheid van de andere persoon.” (Kant)
3) Niet nodig om vrijheid ook nog op andere wijze te beperken
4) Vreedzaam samenleven en centrale waarde vrijheid ondermijnen
