Inhoudsopgave
Inleiding tot het recht van de Europese unie..................................................11
Wat is Europees recht?.................................................................................12
Aanvullende elementen van het Europees recht.............................................12
1. Protocollen vs. verklaringen......................................................................................12
2. Handvest van de grondrechten.................................................................................12
3. Rechtspersoonlijkheid van de EU...............................................................................13
Hoofdstuk I – Hoe is de Europese Unie geëvolueerd als rechtssysteem............13
1. De verdieping van het Europees integratieproces......................................13
1.1 Eerste initiatieven tot intergouvernementele samenwerking..................................13
1. Eerste aanzetten tot samenwerking..........................................................................13
Marshallplan (1948).................................................................................................... 13
Benelux...................................................................................................................... 13
Congres van Den Haag (1948)....................................................................................14
2. Intergouvernementeel vs. supranationaal.................................................................14
Intergouvernementeel................................................................................................ 14
Supranationaal (EU).................................................................................................... 14
3. Raad van Europa vs. Europese Unie..........................................................................15
Raad van Europa........................................................................................................ 15
Europese Unie............................................................................................................ 15
1.2 Oprichting van de Europese Gemeenschappen.........................................15
1.2.1 Verklaring van Schuman en de EGKS...................................................................16
1.2.2 Mislukte defensie-integratie en verdere economische focus................................16
Conferentie van Messina (1955).................................................................................17
Verdragen van Rome (1957/1958).............................................................................17
1.2.3 Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom).......................................17
1.2.4 Europese Economische Gemeenschap (EEG).......................................................17
Stappen van economische integratie..........................................................................17
1.3 Van Europese Gemeenschappen naar Europese Unie................................18
1.3.2 De Europese Akte: van gemeenschappelijke markt naar interne markt...18
1.3.1 Lege stoel-crisis en compromis van Luxemburg...................................................18
Lege stoel-crisis (1965).............................................................................................. 18
Compromis van Luxemburg........................................................................................ 18
Periode van ‘eurosclerose’.......................................................................................... 19
Heropleving onder Jacques Delors (1985)...................................................................19
Context: problemen van de interne markt.....................................................................19
Oplossingen: rechtspraak en harmonisatie....................................................................19
1
, Inhoud van de Europese Akte........................................................................................20
Belangrijkste kenmerken............................................................................................ 20
1.3.3 Samenwerking buiten de Europese Gemeenschappen............................20
1. Buitenlands- en veiligheidsbeleid..............................................................................20
2. Justitie en binnenlandse zaken..................................................................................21
3. Economische en monetaire samenwerking...............................................................21
1.3.4 Het Verdrag van Maastricht (1992/1993)...............................................21
Drie-pijlerstructuur........................................................................................................ 21
1. Eerste pijler (supranationaal)..................................................................................21
2. Tweede pijler (intergouvernementeel)....................................................................21
3. Derde pijler (intergouvernementeel)......................................................................21
Economische en Monetaire Unie (EMU).........................................................................22
Europees burgerschap................................................................................................... 22
1.3.5 Verdrag van Amsterdam (1997/1999)....................................................22
CONTEXT: UITBREIDING VAN DE EU..............................................................................23
BELANGRIJKSTE HERVORMINGEN..................................................................................23
1. Verschuiving van bevoegdheden............................................................................23
2. Beperkte inhoudelijke uitbreidingen.......................................................................23
BEPERKINGEN VAN HET VERDRAG................................................................................24
GEVOLG......................................................................................................................... 24
1.3.6 Het Verdrag van Nice en de weg naar het Verdrag van Lissabon............24
Het Verdrag van Nice (2000/2003): voorbereiding op uitbreiding.................................24
Belangrijkste elementen van het Verdrag van Nice....................................................25
Het Grondwettelijk Verdrag: een ambitieus maar mislukt project.................................25
1.3.7 Het Verdrag van Lissabon (2007/2009): een nieuw hervormingsverdrag. 26
Algemene betekenis van Lissabon................................................................................26
Belangrijkste hervormingen van het Verdrag van Lissabon...........................................26
1. Afschaffing van de pijlerstructuur...........................................................................26
2. Verdere democratisering van de besluitvorming....................................................27
3. Meer coherentie in het extern optreden van de EU................................................27
4. Het Handvest van de grondrechten wordt juridisch bindend..................................28
1.3.8 Hoe kunnen de EU-verdragen worden gewijzigd?...................................28
1. Gewone herzieningsprocedure..................................................................................28
2. Vereenvoudigde herzieningsprocedure.....................................................................28
3. Passerelleclausule..................................................................................................... 29
2. De verbreding van het Europees integratieproces......................................29
2.1 Juridische procedure voor toetreding tot de EU.......................................................29
2
, 2.2 Toetredingsvoorwaarden tot de EU: de Kopenhagencriteria....................................30
Politieke criteria.......................................................................................................... 30
Economische criteria.................................................................................................. 30
Juridische criteria........................................................................................................ 30
2.3 Evolutie van het eu-uitbreidingsproces...................................................................30
Eerste uitbreidingsgolven........................................................................................... 30
De ‘big bang’-uitbreiding............................................................................................ 31
Toekomstperspectieven: Westelijke Balkan en Oost-Europa......................................31
Turkije en de Cypruskwestie.......................................................................................... 32
Externe differentiatie: samenwerking buiten het EU-lidmaatschap.................32
EVA / EFTA..................................................................................................................... 32
EER................................................................................................................................ 32
3. Brexit als bijzondere episode in het Europees integratieproces..................33
3.1 Hoe kan een lidstaat uit de EU treden?...................................................................33
3.2 Het verhaal van Brexit............................................................................................. 33
De Ierse kwestie............................................................................................................ 34
Achtergrond................................................................................................................ 34
Probleem door Brexit.................................................................................................. 34
Compromis................................................................................................................. 34
4. De Europese Unie als een gedifferentieerde rechtsorde..............................35
4.1 De eurozone........................................................................................... 35
Toetreding tot de eurozone........................................................................................... 35
Monetair beleid en economisch beleid..........................................................................36
De eurocrisis................................................................................................................. 36
Begrotingsdiscipline en toezicht....................................................................................37
Pact voor Stabiliteit en Groei (1997)...........................................................................37
Aanpak van de eurocrisis..............................................................................................37
Noodfondsen.............................................................................................................. 37
Preventieve maatregelen........................................................................................... 37
De no bail-out clause..................................................................................................... 38
De Pringle-zaak (C-370/12)............................................................................................38
Aanleiding................................................................................................................... 38
Juridische vragen........................................................................................................ 38
Oordeel van het Hof................................................................................................... 38
4.2 De Schengenzone: een ruimte zonder interne grenscontroles...................39
Achtergrond van Schengen...........................................................................................39
Wat is verboden en wat is toegestaan onder Schengen?..............................................39
Tijdelijke grenscontroles............................................................................................. 40
Identiteitscontrole versus grenscontrole.......................................................................40
3
, De zaak Nordic Info (C-128/22)......................................................................................41
Feiten......................................................................................................................... 41
Juridische vraag.......................................................................................................... 41
Uitspraak van het Hof................................................................................................. 41
4.3 De procedure tot nauwere samenwerking...............................................................41
Voorwaarden voor nauwere samenwerking................................................................42
4.4 Permanente Gestructureerde Samenwerking (PESCO)............................................42
Hoofdstuk II – Wat zijn de belangrijkste kenmerken van het eu-recht?............42
1. Meer dan een samenwerkingsverband tussen lidstaten: directe werking en voorrang
...................................................................................................................................... 42
EU als autonome rechtsorde.......................................................................................43
HvJ, Case 26/62, Van Gend en Loos (1963).................................................................43
Gevolg: directe werking.............................................................................................. 44
Zaak 6/64, Costa t ENEL............................................................................................. 44
Discussies rond voorrang........................................................................................... 45
Verhouding EU-recht en nationaal recht........................................................................45
Grenzen aan de voorrang..............................................................................................45
Duits Grondwettelijk Hof............................................................................................. 45
Polen.......................................................................................................................... 46
Nuancering: HvJ, zaak C-430/21 (RS)..........................................................................46
Bescherming van nationale identiteit............................................................................46
1.2 Hoe verhoudt het EU-recht zich tot het internationaal recht?..................................46
Zaak Front Polisario.................................................................................................... 46
Arrest Kadi and Al Barakaat judgment........................................................................47
Conclusies i.v.m. autonomie van de EU-rechtsorde.......................................................48
2. Een rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden.......................48
2.1 Het beginsel van wederzijds vertrouwen.................................................................48
Voorbeeld: Europees aanhoudingsbevel (EAB)...........................................................48
Grenzen aan wederzijds vertrouwen: zaak LM judgment............................................49
2.2 Grenzen aan het beginsel van wederzijds vertrouwen............................................50
2.2.1 Artikel 7 VEU: de ‘ultieme stok achter de deur’.................................................50
Evolutie van artikel 7.................................................................................................. 50
2.2.2 Het Europees rechtsstaatmechanisme.................................................................51
Instrumenten bij problemen.......................................................................................51
Voorbeeld: Polen......................................................................................................... 51
Voorbeeld: Hongarije.................................................................................................. 52
Kritiek op het systeem................................................................................................... 52
2.2.3 Financieel conditionaliteitsmechanisme...............................................................53
Arresten Hongarije en Polen (C-156/21 en C-157/21).................................................53
2.2.4 Juridische controle op de naleving van de waarden..............................................54
Zaak C-64/16, Juízes Portugueses...............................................................................54
Zaak C-619/18, Commissie t. Polen............................................................................55
Zaak C-896/19, Repubblika (Malta)............................................................................55
Conclusie....................................................................................................................... 56
4
Inleiding tot het recht van de Europese unie..................................................11
Wat is Europees recht?.................................................................................12
Aanvullende elementen van het Europees recht.............................................12
1. Protocollen vs. verklaringen......................................................................................12
2. Handvest van de grondrechten.................................................................................12
3. Rechtspersoonlijkheid van de EU...............................................................................13
Hoofdstuk I – Hoe is de Europese Unie geëvolueerd als rechtssysteem............13
1. De verdieping van het Europees integratieproces......................................13
1.1 Eerste initiatieven tot intergouvernementele samenwerking..................................13
1. Eerste aanzetten tot samenwerking..........................................................................13
Marshallplan (1948).................................................................................................... 13
Benelux...................................................................................................................... 13
Congres van Den Haag (1948)....................................................................................14
2. Intergouvernementeel vs. supranationaal.................................................................14
Intergouvernementeel................................................................................................ 14
Supranationaal (EU).................................................................................................... 14
3. Raad van Europa vs. Europese Unie..........................................................................15
Raad van Europa........................................................................................................ 15
Europese Unie............................................................................................................ 15
1.2 Oprichting van de Europese Gemeenschappen.........................................15
1.2.1 Verklaring van Schuman en de EGKS...................................................................16
1.2.2 Mislukte defensie-integratie en verdere economische focus................................16
Conferentie van Messina (1955).................................................................................17
Verdragen van Rome (1957/1958).............................................................................17
1.2.3 Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom).......................................17
1.2.4 Europese Economische Gemeenschap (EEG).......................................................17
Stappen van economische integratie..........................................................................17
1.3 Van Europese Gemeenschappen naar Europese Unie................................18
1.3.2 De Europese Akte: van gemeenschappelijke markt naar interne markt...18
1.3.1 Lege stoel-crisis en compromis van Luxemburg...................................................18
Lege stoel-crisis (1965).............................................................................................. 18
Compromis van Luxemburg........................................................................................ 18
Periode van ‘eurosclerose’.......................................................................................... 19
Heropleving onder Jacques Delors (1985)...................................................................19
Context: problemen van de interne markt.....................................................................19
Oplossingen: rechtspraak en harmonisatie....................................................................19
1
, Inhoud van de Europese Akte........................................................................................20
Belangrijkste kenmerken............................................................................................ 20
1.3.3 Samenwerking buiten de Europese Gemeenschappen............................20
1. Buitenlands- en veiligheidsbeleid..............................................................................20
2. Justitie en binnenlandse zaken..................................................................................21
3. Economische en monetaire samenwerking...............................................................21
1.3.4 Het Verdrag van Maastricht (1992/1993)...............................................21
Drie-pijlerstructuur........................................................................................................ 21
1. Eerste pijler (supranationaal)..................................................................................21
2. Tweede pijler (intergouvernementeel)....................................................................21
3. Derde pijler (intergouvernementeel)......................................................................21
Economische en Monetaire Unie (EMU).........................................................................22
Europees burgerschap................................................................................................... 22
1.3.5 Verdrag van Amsterdam (1997/1999)....................................................22
CONTEXT: UITBREIDING VAN DE EU..............................................................................23
BELANGRIJKSTE HERVORMINGEN..................................................................................23
1. Verschuiving van bevoegdheden............................................................................23
2. Beperkte inhoudelijke uitbreidingen.......................................................................23
BEPERKINGEN VAN HET VERDRAG................................................................................24
GEVOLG......................................................................................................................... 24
1.3.6 Het Verdrag van Nice en de weg naar het Verdrag van Lissabon............24
Het Verdrag van Nice (2000/2003): voorbereiding op uitbreiding.................................24
Belangrijkste elementen van het Verdrag van Nice....................................................25
Het Grondwettelijk Verdrag: een ambitieus maar mislukt project.................................25
1.3.7 Het Verdrag van Lissabon (2007/2009): een nieuw hervormingsverdrag. 26
Algemene betekenis van Lissabon................................................................................26
Belangrijkste hervormingen van het Verdrag van Lissabon...........................................26
1. Afschaffing van de pijlerstructuur...........................................................................26
2. Verdere democratisering van de besluitvorming....................................................27
3. Meer coherentie in het extern optreden van de EU................................................27
4. Het Handvest van de grondrechten wordt juridisch bindend..................................28
1.3.8 Hoe kunnen de EU-verdragen worden gewijzigd?...................................28
1. Gewone herzieningsprocedure..................................................................................28
2. Vereenvoudigde herzieningsprocedure.....................................................................28
3. Passerelleclausule..................................................................................................... 29
2. De verbreding van het Europees integratieproces......................................29
2.1 Juridische procedure voor toetreding tot de EU.......................................................29
2
, 2.2 Toetredingsvoorwaarden tot de EU: de Kopenhagencriteria....................................30
Politieke criteria.......................................................................................................... 30
Economische criteria.................................................................................................. 30
Juridische criteria........................................................................................................ 30
2.3 Evolutie van het eu-uitbreidingsproces...................................................................30
Eerste uitbreidingsgolven........................................................................................... 30
De ‘big bang’-uitbreiding............................................................................................ 31
Toekomstperspectieven: Westelijke Balkan en Oost-Europa......................................31
Turkije en de Cypruskwestie.......................................................................................... 32
Externe differentiatie: samenwerking buiten het EU-lidmaatschap.................32
EVA / EFTA..................................................................................................................... 32
EER................................................................................................................................ 32
3. Brexit als bijzondere episode in het Europees integratieproces..................33
3.1 Hoe kan een lidstaat uit de EU treden?...................................................................33
3.2 Het verhaal van Brexit............................................................................................. 33
De Ierse kwestie............................................................................................................ 34
Achtergrond................................................................................................................ 34
Probleem door Brexit.................................................................................................. 34
Compromis................................................................................................................. 34
4. De Europese Unie als een gedifferentieerde rechtsorde..............................35
4.1 De eurozone........................................................................................... 35
Toetreding tot de eurozone........................................................................................... 35
Monetair beleid en economisch beleid..........................................................................36
De eurocrisis................................................................................................................. 36
Begrotingsdiscipline en toezicht....................................................................................37
Pact voor Stabiliteit en Groei (1997)...........................................................................37
Aanpak van de eurocrisis..............................................................................................37
Noodfondsen.............................................................................................................. 37
Preventieve maatregelen........................................................................................... 37
De no bail-out clause..................................................................................................... 38
De Pringle-zaak (C-370/12)............................................................................................38
Aanleiding................................................................................................................... 38
Juridische vragen........................................................................................................ 38
Oordeel van het Hof................................................................................................... 38
4.2 De Schengenzone: een ruimte zonder interne grenscontroles...................39
Achtergrond van Schengen...........................................................................................39
Wat is verboden en wat is toegestaan onder Schengen?..............................................39
Tijdelijke grenscontroles............................................................................................. 40
Identiteitscontrole versus grenscontrole.......................................................................40
3
, De zaak Nordic Info (C-128/22)......................................................................................41
Feiten......................................................................................................................... 41
Juridische vraag.......................................................................................................... 41
Uitspraak van het Hof................................................................................................. 41
4.3 De procedure tot nauwere samenwerking...............................................................41
Voorwaarden voor nauwere samenwerking................................................................42
4.4 Permanente Gestructureerde Samenwerking (PESCO)............................................42
Hoofdstuk II – Wat zijn de belangrijkste kenmerken van het eu-recht?............42
1. Meer dan een samenwerkingsverband tussen lidstaten: directe werking en voorrang
...................................................................................................................................... 42
EU als autonome rechtsorde.......................................................................................43
HvJ, Case 26/62, Van Gend en Loos (1963).................................................................43
Gevolg: directe werking.............................................................................................. 44
Zaak 6/64, Costa t ENEL............................................................................................. 44
Discussies rond voorrang........................................................................................... 45
Verhouding EU-recht en nationaal recht........................................................................45
Grenzen aan de voorrang..............................................................................................45
Duits Grondwettelijk Hof............................................................................................. 45
Polen.......................................................................................................................... 46
Nuancering: HvJ, zaak C-430/21 (RS)..........................................................................46
Bescherming van nationale identiteit............................................................................46
1.2 Hoe verhoudt het EU-recht zich tot het internationaal recht?..................................46
Zaak Front Polisario.................................................................................................... 46
Arrest Kadi and Al Barakaat judgment........................................................................47
Conclusies i.v.m. autonomie van de EU-rechtsorde.......................................................48
2. Een rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden.......................48
2.1 Het beginsel van wederzijds vertrouwen.................................................................48
Voorbeeld: Europees aanhoudingsbevel (EAB)...........................................................48
Grenzen aan wederzijds vertrouwen: zaak LM judgment............................................49
2.2 Grenzen aan het beginsel van wederzijds vertrouwen............................................50
2.2.1 Artikel 7 VEU: de ‘ultieme stok achter de deur’.................................................50
Evolutie van artikel 7.................................................................................................. 50
2.2.2 Het Europees rechtsstaatmechanisme.................................................................51
Instrumenten bij problemen.......................................................................................51
Voorbeeld: Polen......................................................................................................... 51
Voorbeeld: Hongarije.................................................................................................. 52
Kritiek op het systeem................................................................................................... 52
2.2.3 Financieel conditionaliteitsmechanisme...............................................................53
Arresten Hongarije en Polen (C-156/21 en C-157/21).................................................53
2.2.4 Juridische controle op de naleving van de waarden..............................................54
Zaak C-64/16, Juízes Portugueses...............................................................................54
Zaak C-619/18, Commissie t. Polen............................................................................55
Zaak C-896/19, Repubblika (Malta)............................................................................55
Conclusie....................................................................................................................... 56
4
