5 vwo
Thema 1 tot en met thema 5
Zonder opdrachten, practica en examentrainers
Deze samenvatting behandelt de leerstof uit de thema’s Regeling, Waarneming en
gedrag, Stofwisseling in de cel, DNA en Planten. De nadruk ligt op begrippen,
biologische processen, verbanden, reacties en verklaringen.
5 vwo
,Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting
Inhoudsopgave
1 Thema 1 – Regeling 8
1.1 Regeling en homeostase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.1 Homeostase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.2 Regelkring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.3 Negatieve terugkoppeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.4 Positieve terugkoppeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 Hormonale regulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2.1 Hormonen en hormoonklieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2.2 Doelwitcellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.3 Hormonen met een receptor in de cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.4 Hormonen met een membraanreceptor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.3 Hypothalamus en hypofyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3.1 Hypofyseachterkwab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3.2 Hypofysevoorkwab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.4 Schildklier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5 Regeling van de bloedsuikerspiegel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5.1 Insuline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5.2 Glucagon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6 Diabetes mellitus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6.1 Diabetes mellitus type 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6.2 Diabetes mellitus type 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.7 Nieren en bijnieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.7.1 Bijniermerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.7.2 Bijnierschors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8 Het zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8.1 Prikkels en impulsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.9 Neuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.1 Myelineschede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.2 Gliacellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.10 Typen neuronen en zenuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.11 Hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.1 Grote hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.2 Hersencentra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.3 Kleine hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.11.4 Hersenstam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1
,Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting
1.12 Ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.13 Reflexen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.13.1 Terugtrekreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.13.2 Kniepeesreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14 Autonome zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14.1 Orthosympathische deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14.2 Parasympathische deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.15 Rustpotentiaal en actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.1 Rustpotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.2 Actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.3 Alles-of-nietsprincipe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.4 Refractaire periode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.16 Impulsgeleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.17 Synapsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.17.1 EPSP en IPSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.17.2 Summatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18 Spieren en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.1 Typen spierweefsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.2 Bouw van een skeletspier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.3 Motorische eenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19 Sarcomeren en contractie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.1 Calcium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.2 Schuivende-filamentenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.3 Rol van ATP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.20 Motorische eindplaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.21 Energievoorziening van spieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.22 Houding en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.22.1 Spierspoeltjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23 Training . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23.1 Krachttraining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23.2 Duurtraining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24 Doping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24.1 Anabole steroïden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24.2 EPO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.25 Betrouwbaarheid en validiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.26 Stressreacties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.26.1 Korte stressreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2
, Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting
1.26.2 Langdurige stressreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2 Thema 2 – Waarneming en gedrag 27
2.1 Het zintuigstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.1.1 Uitwendige en inwendige prikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.2 Typen receptoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.3 Prikkeldrempel en adaptatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.4 Het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.4.1 Bescherming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.4.2 Bouw van het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.5 Beeldvorming en accommoderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.5.1 Veraf kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.5.2 Dichtbij kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6 Lenzen en oogafwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6.1 Bijziendheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6.2 Verziendheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.7 Pupilreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8 Netvlies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8.1 Staafjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8.2 Kegeltjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.9 Donkeradaptatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.10 Stereoscopisch zien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.11 Ethologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.12 Gedragssystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.13 Ethogram en protocol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.14 Adequaat gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.15 Vorming van gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.16 Motivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.17 Periodieke invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.18 Hormonen en gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.19 Sleutelprikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.20 Supranormale prikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.21 Leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.1 Inprenting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.2 Gewenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.3 Klassieke conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.4 Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3