• Wrong document? Swap it for free
  • Written by students who passed
  • Immediately available after payment
  • Read online or as PDF
Sell
Where do you study
Your language
Document preview thumbnail
Preview 4 out of 77 pages
Summary

Samenvatting Biologie 5 VWO

Document preview thumbnail
Preview 4 out of 77 pages

Samenvatting van Biologie voor jou voor 5 VWO, behandelend de thema's Regeling, Waarneming en gedrag, Stofwisseling in de cel, DNA en Planten. Het document bevat uitgebreide uitleg van kernconcepten zoals homeostase, hormonale regulatie, zenuwstelsel, reflexen, diabetes mellitus en autonome zenuwstelsel. Perfect voor examenvoorbereiding VWO Biologie - alle belangrijke biologische processen, begrippen en verklaringen zijn helder samengevat zonder afleidende opdrachten en practica.

Content preview

Samenvatting Biologie voor jou
5 vwo


Thema 1 tot en met thema 5

Zonder opdrachten, practica en examentrainers




Deze samenvatting behandelt de leerstof uit de thema’s Regeling, Waarneming en
gedrag, Stofwisseling in de cel, DNA en Planten. De nadruk ligt op begrippen,
biologische processen, verbanden, reacties en verklaringen.




5 vwo

,Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting


Inhoudsopgave

1 Thema 1 – Regeling 8
1.1 Regeling en homeostase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.1 Homeostase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.2 Regelkring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.3 Negatieve terugkoppeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.1.4 Positieve terugkoppeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2 Hormonale regulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2.1 Hormonen en hormoonklieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.2.2 Doelwitcellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.3 Hormonen met een receptor in de cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.2.4 Hormonen met een membraanreceptor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.3 Hypothalamus en hypofyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3.1 Hypofyseachterkwab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3.2 Hypofysevoorkwab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.4 Schildklier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5 Regeling van de bloedsuikerspiegel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5.1 Insuline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.5.2 Glucagon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6 Diabetes mellitus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6.1 Diabetes mellitus type 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.6.2 Diabetes mellitus type 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.7 Nieren en bijnieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.7.1 Bijniermerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.7.2 Bijnierschors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8 Het zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.8.1 Prikkels en impulsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.9 Neuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.1 Myelineschede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.9.2 Gliacellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.10 Typen neuronen en zenuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.11 Hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.1 Grote hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.2 Hersencentra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.11.3 Kleine hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.11.4 Hersenstam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17


1

,Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting


1.12 Ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.13 Reflexen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.13.1 Terugtrekreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.13.2 Kniepeesreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14 Autonome zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14.1 Orthosympathische deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.14.2 Parasympathische deel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.15 Rustpotentiaal en actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.1 Rustpotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.2 Actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.3 Alles-of-nietsprincipe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.15.4 Refractaire periode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.16 Impulsgeleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.17 Synapsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.17.1 EPSP en IPSP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.17.2 Summatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18 Spieren en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.1 Typen spierweefsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.2 Bouw van een skeletspier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.18.3 Motorische eenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19 Sarcomeren en contractie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.1 Calcium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.2 Schuivende-filamentenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.19.3 Rol van ATP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.20 Motorische eindplaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.21 Energievoorziening van spieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.22 Houding en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
1.22.1 Spierspoeltjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23 Training . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23.1 Krachttraining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.23.2 Duurtraining . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24 Doping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24.1 Anabole steroïden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
1.24.2 EPO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.25 Betrouwbaarheid en validiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
1.26 Stressreacties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.26.1 Korte stressreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

2

, Biologie voor jou 5 vwo Samenvatting


1.26.2 Langdurige stressreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26

2 Thema 2 – Waarneming en gedrag 27
2.1 Het zintuigstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.1.1 Uitwendige en inwendige prikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.2 Typen receptoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.3 Prikkeldrempel en adaptatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.4 Het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.4.1 Bescherming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.4.2 Bouw van het oog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.5 Beeldvorming en accommoderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.5.1 Veraf kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.5.2 Dichtbij kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6 Lenzen en oogafwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6.1 Bijziendheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
2.6.2 Verziendheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.7 Pupilreflex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8 Netvlies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8.1 Staafjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.8.2 Kegeltjes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.9 Donkeradaptatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.10 Stereoscopisch zien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.11 Ethologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.12 Gedragssystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.13 Ethogram en protocol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.14 Adequaat gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.15 Vorming van gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.16 Motivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.17 Periodieke invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.18 Hormonen en gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.19 Sleutelprikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.20 Supranormale prikkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.21 Leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.1 Inprenting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.2 Gewenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.3 Klassieke conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2.21.4 Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35


3

Table of contents

  1. 01 Thema 1 – Regeling 9
    1. Regeling en homeostase 9
    2. Hormonale regulatie 10
    3. Hypothalamus en hypofyse 12
    4. Schildklier 13
    5. Regeling van de bloedsuikerspiegel 13
    6. Diabetes mellitus 14
    7. Nieren en bijnieren 15
    8. Het zenuwstelsel 15
    9. Neuronen 16
    10. Typen neuronen en zenuwen 16
    11. Hersenen 17
    12. Ruggenmerg 18
    13. Reflexen 18
    14. Autonome zenuwstelsel 19
    15. Rustpotentiaal en actiepotentiaal 20
    16. Impulsgeleiding 21
    17. Synapsen 21
    18. Spieren en beweging 22
    19. Sarcomeren en contractie 23
    20. Motorische eindplaat 24
    21. Energievoorziening van spieren 24
    22. Houding en beweging 24
    23. Training 25
    24. Doping 25
    25. Betrouwbaarheid en validiteit 26
    26. Stressreacties 27
  2. 02 Thema 2 – Waarneming en gedrag 28
    1. Het zintuigstelsel 28
    2. Typen receptoren 28
    3. Prikkeldrempel en adaptatie 28
    4. Het oog 29
    5. Beeldvorming en accommoderen 30
    6. Lenzen en oogafwijkingen 30
    7. Pupilreflex 31
    8. Netvlies 31
    9. Donkeradaptatie 32
    10. Stereoscopisch zien 32
    11. Ethologie 32
    12. Gedragssystemen 33
    13. Ethogram en protocol 33
    14. Adequaat gedrag 34
    15. Vorming van gedrag 34
    16. Motivatie 34
    17. Periodieke invloeden 34
    18. Hormonen en gedrag 35
    19. Sleutelprikkels 35
    20. Supranormale prikkels 35
    21. Leren 36
    22. Sociaal gedrag 37
    23. Balts en broedzorg 37
    24. Groepsleven 38
    25. Territoriumgedrag 38
    26. Conflictgedrag 39
    27. Rangorde 39
    28. Staten 39
    29. Gedrag bij mensen 39
    30. Leervermogen en communicatie 40
    31. Moreel bewustzijn en empathie 40
  3. 03 Thema 3 – Stofwisseling in de cel 42
    1. Chemie in cellen 42
    2. ATP en energiedragers 42
    3. Enzymen 43
    4. Enzymactiviteit 44
    5. Koolstofassimilatie 45
    6. Fotosynthese 45
    7. Lichtreacties 45
    8. Donkerreacties 46
    9. Chemosynthese 46
    10. Voortgezette assimilatie 47
    11. Aerobe dissimilatie 48
    12. Glycolyse 48
    13. Vorming van acetyl-CoA 49
    14. Citroenzuurcyclus 49
    15. Oxidatieve fosforylering 49
    16. ATP-opbrengst 49
    17. Anaerobe dissimilatie 50
    18. Dissimilatie van eiwitten 50
    19. Dissimilatie van vetten 51
  4. 04 Thema 4 – DNA 52
    1. Bouw en functie van DNA 52
    2. Nucleotiden 52
    3. DNA en chromosomen 53
    4. Coderend en niet-coderend DNA 53
    5. DNA-replicatie 53
    6. Telomeren 54
    7. PCR 54
    8. Gelelektroforese 54
    9. DNA-fingerprint 55
    10. Transcriptie 55
    11. Typen RNA 56
    12. RNA-processing 56
    13. Genetische code 56
    14. Translatie 56
    15. Bewerking van eiwitten 57
    16. Genexpressie 57
    17. Genregulatie bij prokaryoten 58
    18. Genregulatie bij eukaryoten 58
    19. Stamcellen en differentiatie 59
    20. Apoptose 59
    21. Epigenetica 59
    22. Mutaties 60
    23. Mutagene factoren 60
    24. Mutaties en kanker 61
    25. Genoommutaties 61
    26. Crossing-over en recombinatie 61
    27. Biotechnologie 61
    28. Selectie en polyploïdie 62
    29. Klonen 62
    30. Genetische modificatie 62
    31. Complementair DNA 62
    32. Antisense en knock-out 63
    33. CRISPR-Cas 63
  5. 05 Thema 5 – Planten 64
    1. Bouw, groei en ontwikkeling 64
    2. Jaarringen 64
    3. Transportweefsels 65
    4. Opname van water en mineralen 65
    5. Waterpotentiaal 65
    6. Transport door houtvaten 66
    7. Transport door bastvaten 66
    8. Huidmondjes 67
    9. Gaswisseling 67
    10. Fotosynthese-intensiteit 67
    11. Opslag van assimilatieproducten 68
    12. Bloemen 68
    13. Bestuiving en bevruchting 69
    14. Ongeslachtelijke voortplanting 69
    15. Signaalstoffen bij planten 70
    16. Auxine 70
    17. Fototropie 70
    18. Geotropie 71
    19. Ethyleen 71
    20. Afweer van planten 71
    21. Aanpassingen aan droogte 72
  6. 06 Beknopt begrippenoverzicht 73
  7. 07 Formuleblad 76

Connected book
 image
Publisher: Unknown ISBN: 9789020873504 Edition: 1

Document information

Level
School year
5
Summarized whole book?
Yes
Uploaded on
August 6, 2026
Number of pages
77
Written in
2025/2026
Type
Summary
$9.79

Wrong document? Swap it for free Within 14 days of purchase and before downloading, you can choose a different document. You can simply spend the amount again.
Written by students who passed
Immediately available after payment
Read online or as PDF

Sold
4
Followers
0
Items
20
Last sold
1 week ago



Why students choose Stuvia

Created by fellow students, verified by reviews

Quality you can trust: written by students who passed their tests and reviewed by others who've used these notes.

Didn't get what you expected? Choose another document

No worries! You can instantly pick a different document that better fits what you're looking for.

Pay as you like, start learning right away

No subscription, no commitments. Pay the way you're used to via credit card and download your PDF document instantly.

Student with book image

“Bought, downloaded, and aced it. It really can be that simple.”

Alisha Student

Working on your references?

Create accurate citations in APA, MLA and Harvard with our free citation generator.

Working on your references?

Frequently asked questions