Economische geschiedenis
Deel I: Ontstaan van het handelskapitalisme, ca. 1450 – ca. 1750
Hoofdstuk 1
Inleiding (750-950):
Karel de Grote heeft bijna heel West-Europa in zijn bezit.
Zijderoute = containerbegrip: verzameling van verschillende routes
- Leveranciers: China en India
Nijverheid: Industrie zonder machines
Peasant economy = agrarische overlevingseconomie, algemene armoede, vooral ruilhandel
-> uitzonderingen in West-Europa: Italië en Iberisch Schiereiland
800: Politieke eenmaking van West-Europa door Karel de Grote gekroond tot keizer door de
paus.
Middeleeuwse staatsopvatting: Vazal legt eed van trouw af aan de koning en verplicht zich tot
bijstand, in ruil krijgt hij bescherming van de koning.
Karel de Grote verplicht iedereen die een goed (=feodum) van hem leent, om hem trouw te
zweren = Feodaliteit of leenstelsel
Feodale piramide: de graven en hertogen begonnen na verloop van tijd ook hun land uit te
lenen.
De bevolking is opgedeeld in 3 ongelijke “standen”:
- geestelijkheid/clerus
- professionele ruiterij = grootgrondbezitters (houden zich hele dag met krijgskunst bezig)
- zij die handarbeid verrichten, voornamelijk de landbouwers
Meeste boeren in de vruchtbare gebieden zijn horigen/lijfeigenen:
- Grootgrondbezitter heeft bijna alle land in handen maar geeft een deel aan lijfeigenen.
- Lijfeigenen moeten verplicht in ruil een deel van hun oogst afstaan en/of gratis de gronden
van de lokale heer bewerken
- Lijfeigenen zijn aan de grond gebonden en zijn onderworpen aan de rechtspraak van de lokale
heer
In perifere zones zijn er meer vrije boerenExpansie van de landbouw:
- Overgang van tweeslagstelsel naar drieslagstelsel, wintergraan -> zomergraan -> braak
- Houten karrenploeg
1
, Middeleeuwen: ploegt dieper, de grond wordt
omgewoeld tijdens het ploegproces
-> betere oogst
Romeinse tijd
Agrarische groei creëert koopkracht bij de grootgrondbezitters en bij de nabijheid van Aken.
Aken = “hoofdstad” van het Karolingische rijk, markten en regionale handel worden op gang
getrokken in Noordwest-Europa
De Friezen drijven handel met Engeland, Scandinavië, Noord-Frankrijk en de valleien van Maas
en Rijn: wol, leder, aardewerk (voor kruiken), pelsen, zout, honing, wapens,…
Karolingische groei zwakt af (9de-10de eeuw) door oorlogsgeweld: “Ijzeren eeuwen”
- Binnenlands: dynastieke twisten laten het centraal gezag van de Karolingen instorten
- Buitenlands: invallen van Vikingen (Noorden), Saracenen (Zuiden) en Magyaren (Oosten)
-> lokale heren maken van de verwarring gebruik om het wereldlijk gezag naar zicht toe te
trekken: hun leen wordt erfelijk
-> beschadigt de handel van de Friezen
Positieve elementen:
-> Plunderingen van kerken en kloosters brengt edelmetalen opnieuw in economisch circuit
-> Grote onveiligheid doet kloosters gedetailleerde inventarissen opstellen van hun
bezittingen = introductie van schriftelijke bewijsvoering bij betwistingen
De lang opgaande fase (950-1300):
Vanaf einde 10de eeuw neemt het oorlogsgeweld in Europa geleidelijk af:
Externe factoren:
- Invallers vestigen zich in Europa en worden sedentair:
- Arabieren voeren onderling strijd
- Stabilisatie van Slavische volkeren in Oost-Europa zijn een buffer voor West-Europa
- Kruistochten vanaf 1096 tot midden 13de eeuw
Interne factoren:
- Herstel van regionale politieke gezagsstructuren
- Kerk vult het politieke machtsvacuüm op een hoger bestuursniveau op:
-> voert godsvrede in: Christenen die elkaar bevechten worden geëxcommuniceerd (ze
kunnen niet meer hun communie doen en worden dus uit de religie gezet)
- Rond het jaar 1000 geloven de meeste dat de wereld zal vergaan en dat ze zich goed moeten
gedragen om in de hemel te geraken
-> tussen de 11de en 12de eeuw werd de kerk geïnspireerd door de herontdekking van het
Romeins recht, ze werken het canoniek recht uit met geschreven wetteksten
Het bestuur van de kerk wordt gemoderniseerd en gecentraliseerd = model voor wereldlijk gezag
= prille begin van territoriale staat
2
,-> De relaties van de kerk met de samenleving krijgen een duidelijkere invulling.
-> Nieuwe regels gelden in principe voor iedereen
-> Kerkelijke rechtbanken beslechten geschillen op basis van argumenten
Opkomst van de steden ondermijnt de macht van feodale heersers: “stadslucht maakt vrij”
- Horigheid (lijfeigenschap) brokkelt langzaam af: verplichte arbeidsprestaties worden
omgevormd tot pachtovereenkomsten en belastingen (eerst in natura, later in geld)
De vermindering van oorlogsgeweld en de betere levensomstandigheden zorgen ervoor dat de
Europese bevolking opnieuw stijgt vanaf het jaar 1000
De agragrische dynamiek zorgt voor een elastisch aanbod van landbouwproducten:
- Organisatorische vooruitgang: geleidelijke overgang van tweeslagstelsel naar
drieslagstelsel
- Technologische vernieuwingen: halster (paarden), verbeterde karrenploeg (ijzer),
veralgemening hoefzijer, windmolen,…
- Grootschalige ontginningen: van woeste gronden,
heiden, bossen, drooglegging van moerasen en
inpoldering van natuurlijke overstromingsgebieden van
rivieren op initiatief van kloosterorden en
grootgrondbezitters.
Door een halster te gebruiken zoals bij het 3de paard
kon het paard beter ademen en moest het minder
energie gebruiken door de verschuiving van het
zwaartepunt.
De toename in arbeidsproductiviteit genereert een:
- Vraageffect: de reële inkomens zijn gestegen
- Aanbodeffect: een groter deel van de bevolking kan zich focussen op niet-agrarische
bedrijvigheden.
Sommige agrarische nederzettingen ontwikkelen handels- en/of nijverheidsactiviteiten van
enige omvang, waardoor ze lokale of zelfs regionale centra worden.
-> Ontluikende steden vormen voor de omliggende plattelanden een afzetmarkt voor
verschillende landbouwproducten
-> peasant economy naar markgerichte economie
-> Opkomende steden stimuleren ook de groei van arbeidsproductiviteit in de landbouw
= Interactief proces
In het Middellandse Zeegebied raken het drieslagstelsel en de introductie van het paard als
trekker (ze gebruiken ossen) niet ingeburgerd -> West-Europa ontwikkelt een eigen groeipad
Malthusiaanse spanningen:
- Hoge transportkosten voor bulkgoederen, vooral over het land, zorgen ervoor dat er niet
overal aan landbouw kan gedaan worden.
- Het ontginnen van de grond zorgt voor minderwaardige gronden
- In de commerciële landbouw slaat de wet van dalende meeropbrengsten toe
Eind 13de eeuw:
De agrarische productie loopt achter op de bevolkingsgroei
3
, Verdoken werkloosheid in de landbouw neemt toe
-> landbouwers vertrekken naar de stad
-> overvloed aan arbeidskrachten in de steden lagere lonen met stijgende prijzen
-> verarming in de steden
De neergaande fase:
- Klimaatverandering: NW-Europa wordt stilaan kouder, Middellandse Zeegebied droger.
-> Aantal en intensiteit van misoogsten neemt toe, culminerend in de grote hongersnood van
(1315-1317) , 10% van de Europese bevolking sterft aan de honger en Europa wordt getroffen
door de Pestplaag waardoor ongeveer een derde van Europa sterft
De pest verdween niet meer bleef onderliggend de komende decennia
-> algemene verlamming van de economie
-> landbouwgronden zijn in overvloed beschikbaar maar arbeid is schaars
-> Pestepidemie leidt tot sociale polarisatie, rijken erven van elkaar: ontstaan superrijken
Moeizaam herstel:
- De zware demografische schok werkt verlammend -> algemeen pessimisme
- Hogere frequentie en intensiteit van oorlogen in de 15de eeuw, bv: Honderdjarige oorlog
- Grootschaligere toepassing van de tactiek van verschroeide aarde bemoeilijkt economisch
herstel
Oorzaken grootschaligere oorlogen:
- Bevolkingstoename vereisen meer openbare diensten, kans op geschillen neemt toe
- Steden veroorzaken complexere geschillen waar geschoolde juristen voor nodig zijn
-> Anderzijds zorgt de bevolkingstoename voor meer belastingen die deze openbare diensten
kunnen financieren
-> Aanvankelijk financiert de vorst die centrale administratie met eigen vermogen maar na
verloop van tijd volstaat die niet meer
-> Bij economische depressie blijven de hoge kosten maar de fiscale inkomsten vallen terug
Fiscale druk opvoeren leidt tot (boeren)opstanden
Uitbreiding van grondgebied verhoogt belastbare basis -> schaalopbrengsten
- Huwelijkspolitiek
- Militaire agressie -> lokt kettingreactie van oorlogen uit, veroorzaakt ook veel verwoesting
Ondanks Europese depressie houden twee gebieden goed stand:
- graafschap Vlaanderen en hertogdom Brabant
- Noord-Italië: internationaal gerichte handel, nijverheid, bank- en financiewezen
Verklaringen voor betere toestand in Vlaanderen en Brabant:
- Gediversieerde economische structuur: landbouw + lakennijverheid + overzeese handel
-> Bevolkingsverliezen in de steden werden na de pestplaag snel aangevuld door immigratie
-> Agrarische depressie is milder
- Voortdurende interactie tussen steden en platteland prikkelt agrarische vernieuwing
-> Drieslagstelsel: braak wordt vervangen door rapen, peulvruchten en nijverheidsgewassen
-> Braak kan enkel worden uitgeschakeld door gebruik van stadsmest
- Door interactie met de steden komt de plattelandsnijverheid tot ontwikkeling
-> In de winter is er weinig werk op de boerderij maar ze kunnen wel wol spinnen en weven
4
Deel I: Ontstaan van het handelskapitalisme, ca. 1450 – ca. 1750
Hoofdstuk 1
Inleiding (750-950):
Karel de Grote heeft bijna heel West-Europa in zijn bezit.
Zijderoute = containerbegrip: verzameling van verschillende routes
- Leveranciers: China en India
Nijverheid: Industrie zonder machines
Peasant economy = agrarische overlevingseconomie, algemene armoede, vooral ruilhandel
-> uitzonderingen in West-Europa: Italië en Iberisch Schiereiland
800: Politieke eenmaking van West-Europa door Karel de Grote gekroond tot keizer door de
paus.
Middeleeuwse staatsopvatting: Vazal legt eed van trouw af aan de koning en verplicht zich tot
bijstand, in ruil krijgt hij bescherming van de koning.
Karel de Grote verplicht iedereen die een goed (=feodum) van hem leent, om hem trouw te
zweren = Feodaliteit of leenstelsel
Feodale piramide: de graven en hertogen begonnen na verloop van tijd ook hun land uit te
lenen.
De bevolking is opgedeeld in 3 ongelijke “standen”:
- geestelijkheid/clerus
- professionele ruiterij = grootgrondbezitters (houden zich hele dag met krijgskunst bezig)
- zij die handarbeid verrichten, voornamelijk de landbouwers
Meeste boeren in de vruchtbare gebieden zijn horigen/lijfeigenen:
- Grootgrondbezitter heeft bijna alle land in handen maar geeft een deel aan lijfeigenen.
- Lijfeigenen moeten verplicht in ruil een deel van hun oogst afstaan en/of gratis de gronden
van de lokale heer bewerken
- Lijfeigenen zijn aan de grond gebonden en zijn onderworpen aan de rechtspraak van de lokale
heer
In perifere zones zijn er meer vrije boerenExpansie van de landbouw:
- Overgang van tweeslagstelsel naar drieslagstelsel, wintergraan -> zomergraan -> braak
- Houten karrenploeg
1
, Middeleeuwen: ploegt dieper, de grond wordt
omgewoeld tijdens het ploegproces
-> betere oogst
Romeinse tijd
Agrarische groei creëert koopkracht bij de grootgrondbezitters en bij de nabijheid van Aken.
Aken = “hoofdstad” van het Karolingische rijk, markten en regionale handel worden op gang
getrokken in Noordwest-Europa
De Friezen drijven handel met Engeland, Scandinavië, Noord-Frankrijk en de valleien van Maas
en Rijn: wol, leder, aardewerk (voor kruiken), pelsen, zout, honing, wapens,…
Karolingische groei zwakt af (9de-10de eeuw) door oorlogsgeweld: “Ijzeren eeuwen”
- Binnenlands: dynastieke twisten laten het centraal gezag van de Karolingen instorten
- Buitenlands: invallen van Vikingen (Noorden), Saracenen (Zuiden) en Magyaren (Oosten)
-> lokale heren maken van de verwarring gebruik om het wereldlijk gezag naar zicht toe te
trekken: hun leen wordt erfelijk
-> beschadigt de handel van de Friezen
Positieve elementen:
-> Plunderingen van kerken en kloosters brengt edelmetalen opnieuw in economisch circuit
-> Grote onveiligheid doet kloosters gedetailleerde inventarissen opstellen van hun
bezittingen = introductie van schriftelijke bewijsvoering bij betwistingen
De lang opgaande fase (950-1300):
Vanaf einde 10de eeuw neemt het oorlogsgeweld in Europa geleidelijk af:
Externe factoren:
- Invallers vestigen zich in Europa en worden sedentair:
- Arabieren voeren onderling strijd
- Stabilisatie van Slavische volkeren in Oost-Europa zijn een buffer voor West-Europa
- Kruistochten vanaf 1096 tot midden 13de eeuw
Interne factoren:
- Herstel van regionale politieke gezagsstructuren
- Kerk vult het politieke machtsvacuüm op een hoger bestuursniveau op:
-> voert godsvrede in: Christenen die elkaar bevechten worden geëxcommuniceerd (ze
kunnen niet meer hun communie doen en worden dus uit de religie gezet)
- Rond het jaar 1000 geloven de meeste dat de wereld zal vergaan en dat ze zich goed moeten
gedragen om in de hemel te geraken
-> tussen de 11de en 12de eeuw werd de kerk geïnspireerd door de herontdekking van het
Romeins recht, ze werken het canoniek recht uit met geschreven wetteksten
Het bestuur van de kerk wordt gemoderniseerd en gecentraliseerd = model voor wereldlijk gezag
= prille begin van territoriale staat
2
,-> De relaties van de kerk met de samenleving krijgen een duidelijkere invulling.
-> Nieuwe regels gelden in principe voor iedereen
-> Kerkelijke rechtbanken beslechten geschillen op basis van argumenten
Opkomst van de steden ondermijnt de macht van feodale heersers: “stadslucht maakt vrij”
- Horigheid (lijfeigenschap) brokkelt langzaam af: verplichte arbeidsprestaties worden
omgevormd tot pachtovereenkomsten en belastingen (eerst in natura, later in geld)
De vermindering van oorlogsgeweld en de betere levensomstandigheden zorgen ervoor dat de
Europese bevolking opnieuw stijgt vanaf het jaar 1000
De agragrische dynamiek zorgt voor een elastisch aanbod van landbouwproducten:
- Organisatorische vooruitgang: geleidelijke overgang van tweeslagstelsel naar
drieslagstelsel
- Technologische vernieuwingen: halster (paarden), verbeterde karrenploeg (ijzer),
veralgemening hoefzijer, windmolen,…
- Grootschalige ontginningen: van woeste gronden,
heiden, bossen, drooglegging van moerasen en
inpoldering van natuurlijke overstromingsgebieden van
rivieren op initiatief van kloosterorden en
grootgrondbezitters.
Door een halster te gebruiken zoals bij het 3de paard
kon het paard beter ademen en moest het minder
energie gebruiken door de verschuiving van het
zwaartepunt.
De toename in arbeidsproductiviteit genereert een:
- Vraageffect: de reële inkomens zijn gestegen
- Aanbodeffect: een groter deel van de bevolking kan zich focussen op niet-agrarische
bedrijvigheden.
Sommige agrarische nederzettingen ontwikkelen handels- en/of nijverheidsactiviteiten van
enige omvang, waardoor ze lokale of zelfs regionale centra worden.
-> Ontluikende steden vormen voor de omliggende plattelanden een afzetmarkt voor
verschillende landbouwproducten
-> peasant economy naar markgerichte economie
-> Opkomende steden stimuleren ook de groei van arbeidsproductiviteit in de landbouw
= Interactief proces
In het Middellandse Zeegebied raken het drieslagstelsel en de introductie van het paard als
trekker (ze gebruiken ossen) niet ingeburgerd -> West-Europa ontwikkelt een eigen groeipad
Malthusiaanse spanningen:
- Hoge transportkosten voor bulkgoederen, vooral over het land, zorgen ervoor dat er niet
overal aan landbouw kan gedaan worden.
- Het ontginnen van de grond zorgt voor minderwaardige gronden
- In de commerciële landbouw slaat de wet van dalende meeropbrengsten toe
Eind 13de eeuw:
De agrarische productie loopt achter op de bevolkingsgroei
3
, Verdoken werkloosheid in de landbouw neemt toe
-> landbouwers vertrekken naar de stad
-> overvloed aan arbeidskrachten in de steden lagere lonen met stijgende prijzen
-> verarming in de steden
De neergaande fase:
- Klimaatverandering: NW-Europa wordt stilaan kouder, Middellandse Zeegebied droger.
-> Aantal en intensiteit van misoogsten neemt toe, culminerend in de grote hongersnood van
(1315-1317) , 10% van de Europese bevolking sterft aan de honger en Europa wordt getroffen
door de Pestplaag waardoor ongeveer een derde van Europa sterft
De pest verdween niet meer bleef onderliggend de komende decennia
-> algemene verlamming van de economie
-> landbouwgronden zijn in overvloed beschikbaar maar arbeid is schaars
-> Pestepidemie leidt tot sociale polarisatie, rijken erven van elkaar: ontstaan superrijken
Moeizaam herstel:
- De zware demografische schok werkt verlammend -> algemeen pessimisme
- Hogere frequentie en intensiteit van oorlogen in de 15de eeuw, bv: Honderdjarige oorlog
- Grootschaligere toepassing van de tactiek van verschroeide aarde bemoeilijkt economisch
herstel
Oorzaken grootschaligere oorlogen:
- Bevolkingstoename vereisen meer openbare diensten, kans op geschillen neemt toe
- Steden veroorzaken complexere geschillen waar geschoolde juristen voor nodig zijn
-> Anderzijds zorgt de bevolkingstoename voor meer belastingen die deze openbare diensten
kunnen financieren
-> Aanvankelijk financiert de vorst die centrale administratie met eigen vermogen maar na
verloop van tijd volstaat die niet meer
-> Bij economische depressie blijven de hoge kosten maar de fiscale inkomsten vallen terug
Fiscale druk opvoeren leidt tot (boeren)opstanden
Uitbreiding van grondgebied verhoogt belastbare basis -> schaalopbrengsten
- Huwelijkspolitiek
- Militaire agressie -> lokt kettingreactie van oorlogen uit, veroorzaakt ook veel verwoesting
Ondanks Europese depressie houden twee gebieden goed stand:
- graafschap Vlaanderen en hertogdom Brabant
- Noord-Italië: internationaal gerichte handel, nijverheid, bank- en financiewezen
Verklaringen voor betere toestand in Vlaanderen en Brabant:
- Gediversieerde economische structuur: landbouw + lakennijverheid + overzeese handel
-> Bevolkingsverliezen in de steden werden na de pestplaag snel aangevuld door immigratie
-> Agrarische depressie is milder
- Voortdurende interactie tussen steden en platteland prikkelt agrarische vernieuwing
-> Drieslagstelsel: braak wordt vervangen door rapen, peulvruchten en nijverheidsgewassen
-> Braak kan enkel worden uitgeschakeld door gebruik van stadsmest
- Door interactie met de steden komt de plattelandsnijverheid tot ontwikkeling
-> In de winter is er weinig werk op de boerderij maar ze kunnen wel wol spinnen en weven
4
