INLEIDING TOT
WERELDGESCHIEDENIS
Prof. Dr. Wouter Ryckbosch
Inhoud
1. Inleiding.......................................................................................................................... 3
1.1 Wat is wereldgeschiedenis?.......................................................................................3
2. Wereldgeschiedenis: een ultra korte geschiedenis.........................................................4
2.1 geschiedschrijving..................................................................................................... 4
2.2 Afbakening................................................................................................................. 5
2.3 Rode draden.............................................................................................................. 6
3. Evolutie en migratie (inorde).......................................................................................... 6
3.1 Biologische evolutie................................................................................................... 6
Evolutie van hominiden................................................................................................7
Genus ‘homo’............................................................................................................... 7
Homo sapiens (de moderne mens)...............................................................................8
Homo neanderthalensis................................................................................................8
3.2 Sociale evolutie......................................................................................................... 8
Op zoek naar een ‘tipping point’?.................................................................................8
werktuigen................................................................................................................... 9
Syntactische taal.......................................................................................................... 9
Symbolisch gedrag....................................................................................................... 9
Sociale verbanden........................................................................................................ 9
3.3 migratie................................................................................................................... 10
oorzaken..................................................................................................................... 10
voorwaarden............................................................................................................... 10
Sociale relaties........................................................................................................... 11
consequenties............................................................................................................ 11
conclusie.................................................................................................................... 12
4. Landbouw en ongelijkheid (inorde)...............................................................................12
4.1 demografie.............................................................................................................. 13
energie....................................................................................................................... 13
4.2 Waarom?................................................................................................................. 13
4.3 domesticatie............................................................................................................ 13
planten....................................................................................................................... 13
dieren......................................................................................................................... 14
1
, 4.4 gevolgen.................................................................................................................. 14
Een historische vergissing?......................................................................................... 14
4.5 verspreiding............................................................................................................. 15
4.6 geografisch determinisme.......................................................................................15
conclusies................................................................................................................... 15
5. Steden en staten (inorde)............................................................................................. 15
het gilgamesh-epos.................................................................................................... 16
sociale complexiteit en beschaving............................................................................16
5.1 VERSTEDELIJKING (vanaf c. 4000 BCE)....................................................................16
Stedelijke Functies...................................................................................................... 16
Stedelijke diversiteit................................................................................................... 17
5.2 Staten...................................................................................................................... 17
5.3 buiten de staat........................................................................................................ 17
Vroege rijken herbekeken: james C. scott..................................................................17
5.4 DE CRISIS VAN DE LATE BRONSTIJD (c. 1200 BCE)..................................................18
De Graanhypothese van James C. Scott.....................................................................18
6. Imperia en filosofen (inorde)......................................................................................... 18
6.1 de spiltijd................................................................................................................. 18
6.2 regionale perspectieven.......................................................................................... 19
Indië: context............................................................................................................. 19
China: context............................................................................................................ 20
Perzie: context............................................................................................................ 21
Griekenland: context.................................................................................................. 22
Rome.......................................................................................................................... 23
6.3 synthese.................................................................................................................. 23
Vergelijkingen............................................................................................................. 23
Verbindingen.............................................................................................................. 24
7. Handelaars en ziektekiemen (inorde)...........................................................................25
7.1 Reisverhalen............................................................................................................ 25
De zijderoutes............................................................................................................ 26
7.2 de maritieme route.................................................................................................. 26
Technologie Technologische verandering:..................................................................27
7.3 gevolgen.................................................................................................................. 27
Universele religies...................................................................................................... 27
ziekte.......................................................................................................................... 27
interculturele kennis................................................................................................... 28
Hawaii 1779................................................................................................................ 28
8. handel en kapitalisme (inorde).....................................................................................29
2
, ‘The Great Divergence’.................................................................................................. 29
15de-16de eeuw............................................................................................................ 29
Europese kolonisatie (15de 16de eeuw)........................................................................29
Het Atlantisch systeem.................................................................................................. 32
17de-18de eeuw............................................................................................................ 33
The ‘Rise of the West’?.................................................................................................. 34
9. Energie en industrie...................................................................................................... 34
Economische groei..................................................................................................... 35
Industriële revolutie....................................................................................................... 35
De 1ste industriële revolutie.......................................................................................35
oorzaken..................................................................................................................... 36
gevolgen..................................................................................................................... 37
De 2de industriële revolutie............................................................................................ 37
Samenvattend............................................................................................................... 37
10. Sociale omwentelingen laatste les.............................................................................38
Revoluties en natiestaten.............................................................................................. 38
Territoriale staten = Revoluties en natiestaten.............................................................39
het tijdperk van revoluties.......................................................................................... 39
Natie- en staatsvorming............................................................................................. 40
Einde van pre-moderne imperia.................................................................................40
2. modern imperialisme................................................................................................. 40
Nationalisme & imperialisme......................................................................................40
1. INLEIDING
1.1 WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
Drie benaderingen
1. Geschiedenis van alles (omnivoor)
Doel: Het presenteren van een algemene synthese van samenvatting van de
belangrijkste dynamieken van mens en planeet. Om duizenden jaren geschiedenis
herhaaldelijk te maken, wordt er gezocht naar één logica die structuur en betekenis
geeft, de rode draad.
Big History (David Christian): Begint niet bij de mens, maar bij de oerknal (13
miljard jaar geleden). De rode draad is hier de altijd waarschijnlijk op atomair,
biologisch, sociaal en technologisch niveau. Het zoeken naar verhaal is altijd bepaald
in hoe we vandaag in het leven staan.
Andere rode:
o Energie: De rozige omzetting van energie (Christian, Fred Spier).
o Groei: Van micro-organismen tot megasteden (Vaclav Smil).
o Fictieve denkbeelden: Hoe mensen wereldwijd verbonden en door
beslissende verhalen zoals religies en natiestaten (Yuval Noah Harari).
3
, Kritiek: Deze verhalen zijn noodgedwongen erg selectief en effectief vaak als
moderne "oorsprongsmythes" die het heden (zoals kapitalistische groei) proberen te
legitimeren.
2. Geschiedenis van de globalisering
Focus: Het ontstaan van een geconnecteerde wereld via uitwisseling die
langdurig en regelmatig van aard zijn. focust op 1 specifiek soort rode draad en
vertrekt vanuit dat onze wereld geglobaliseerd is.
Interactie centraal: Het is niet de som van nationale geschiedenissen, maar het
verhaal van de componenten tussen vloeistoffen, inclusief hun onderlinge
relaties, dominantie of onderwerping.
Voorbeeld - De neushoorn Ulysses (1515): Dit dier was een diplomatiek
geschenk uit Indië voor de Portugese koning. Het illustreert hoe mondiale
uitwisselingen en machtsverhoudingen (wie kan wat vangen en verhandelen?) al
diepe wortels hadden voor de moderne tijd.
3. Wereldgeschiedenis als methode
Definitie: Een manier van kijken die zich beïnvloed op connectie, conflict en
verbinding tussen verschillende delen van de wereld.
Contra-intuïtief (de hindernissen):
o Methodologisch nationalisme: In de 19e eeuw ontstond de
geschiedwetenschap binnen nationale grenzen . De natiestaat werd de
"natuurlijke" eenheid van analyse, waardoor mondiale processen (zoals de
Industriële Revolutie) vaak onterecht als puur nationale fenomenen werden
benadrukt.
o Eurocentrisme: Europa wordt vaak (onbewust) als de motor van
verandering en de universele maatstaf gebruikt. Geschiedenis van andere
regio's wordt dan verrassend tot een "gefaalde variant" van het Europese pad.
Ook onze tijdsindelingen (oudheid, middeleeuwen) zijn gebaseerd op Europese
ervaringen.
Wereldgeschiedenis als correctie:
o Vergelijken: Het stellen van nieuwe vragen, zoals: "Waarom voer de
Incakeizer Atahualpa niet met een vloot naar Spanje om Karel V gevangen te
nemen?" in plaats van eenvoudig te kijken naar de Spaanse overwinning.
o Verbinding: Aantonen dat dynamieken ouderen de wereldvormden. Zheng
He (1405-1433) wandelt bijvoorbeeld enorme Chinese vloten door de
Indische Oceaan lang voordat Europeanen daar dominant waren, wat aantoont
dat globale netwerken niet louter een Europees verhaal zijn.
2. WERELDGESCHIEDENIS: EEN ULTRA KORTE GESCHIEDENIS
2.1 GESCHIEDSCHRIJVING
Universele geschiedschrijving (1500 v.o.t. – 16de eeuw grote verandering van dan
grote globaliseringbeweging zoals handeldrijven etc)
Eigen gemeenschap als referentie. Contrast tussen eigen en naburige gemeenschappen
‘Wij’ vs. ‘zij’ De eigen gemeenschap was de referentie; daarbuiten heerst de chaos van
barbarij. Herodotus zag geschiedenis als een strijd tussen Griekse vrijheid en Perzisch
despotisme. Sima Qian schreef nomaden vooral om het Chinese keizerrijk beter te
beschermen.
4
WERELDGESCHIEDENIS
Prof. Dr. Wouter Ryckbosch
Inhoud
1. Inleiding.......................................................................................................................... 3
1.1 Wat is wereldgeschiedenis?.......................................................................................3
2. Wereldgeschiedenis: een ultra korte geschiedenis.........................................................4
2.1 geschiedschrijving..................................................................................................... 4
2.2 Afbakening................................................................................................................. 5
2.3 Rode draden.............................................................................................................. 6
3. Evolutie en migratie (inorde).......................................................................................... 6
3.1 Biologische evolutie................................................................................................... 6
Evolutie van hominiden................................................................................................7
Genus ‘homo’............................................................................................................... 7
Homo sapiens (de moderne mens)...............................................................................8
Homo neanderthalensis................................................................................................8
3.2 Sociale evolutie......................................................................................................... 8
Op zoek naar een ‘tipping point’?.................................................................................8
werktuigen................................................................................................................... 9
Syntactische taal.......................................................................................................... 9
Symbolisch gedrag....................................................................................................... 9
Sociale verbanden........................................................................................................ 9
3.3 migratie................................................................................................................... 10
oorzaken..................................................................................................................... 10
voorwaarden............................................................................................................... 10
Sociale relaties........................................................................................................... 11
consequenties............................................................................................................ 11
conclusie.................................................................................................................... 12
4. Landbouw en ongelijkheid (inorde)...............................................................................12
4.1 demografie.............................................................................................................. 13
energie....................................................................................................................... 13
4.2 Waarom?................................................................................................................. 13
4.3 domesticatie............................................................................................................ 13
planten....................................................................................................................... 13
dieren......................................................................................................................... 14
1
, 4.4 gevolgen.................................................................................................................. 14
Een historische vergissing?......................................................................................... 14
4.5 verspreiding............................................................................................................. 15
4.6 geografisch determinisme.......................................................................................15
conclusies................................................................................................................... 15
5. Steden en staten (inorde)............................................................................................. 15
het gilgamesh-epos.................................................................................................... 16
sociale complexiteit en beschaving............................................................................16
5.1 VERSTEDELIJKING (vanaf c. 4000 BCE)....................................................................16
Stedelijke Functies...................................................................................................... 16
Stedelijke diversiteit................................................................................................... 17
5.2 Staten...................................................................................................................... 17
5.3 buiten de staat........................................................................................................ 17
Vroege rijken herbekeken: james C. scott..................................................................17
5.4 DE CRISIS VAN DE LATE BRONSTIJD (c. 1200 BCE)..................................................18
De Graanhypothese van James C. Scott.....................................................................18
6. Imperia en filosofen (inorde)......................................................................................... 18
6.1 de spiltijd................................................................................................................. 18
6.2 regionale perspectieven.......................................................................................... 19
Indië: context............................................................................................................. 19
China: context............................................................................................................ 20
Perzie: context............................................................................................................ 21
Griekenland: context.................................................................................................. 22
Rome.......................................................................................................................... 23
6.3 synthese.................................................................................................................. 23
Vergelijkingen............................................................................................................. 23
Verbindingen.............................................................................................................. 24
7. Handelaars en ziektekiemen (inorde)...........................................................................25
7.1 Reisverhalen............................................................................................................ 25
De zijderoutes............................................................................................................ 26
7.2 de maritieme route.................................................................................................. 26
Technologie Technologische verandering:..................................................................27
7.3 gevolgen.................................................................................................................. 27
Universele religies...................................................................................................... 27
ziekte.......................................................................................................................... 27
interculturele kennis................................................................................................... 28
Hawaii 1779................................................................................................................ 28
8. handel en kapitalisme (inorde).....................................................................................29
2
, ‘The Great Divergence’.................................................................................................. 29
15de-16de eeuw............................................................................................................ 29
Europese kolonisatie (15de 16de eeuw)........................................................................29
Het Atlantisch systeem.................................................................................................. 32
17de-18de eeuw............................................................................................................ 33
The ‘Rise of the West’?.................................................................................................. 34
9. Energie en industrie...................................................................................................... 34
Economische groei..................................................................................................... 35
Industriële revolutie....................................................................................................... 35
De 1ste industriële revolutie.......................................................................................35
oorzaken..................................................................................................................... 36
gevolgen..................................................................................................................... 37
De 2de industriële revolutie............................................................................................ 37
Samenvattend............................................................................................................... 37
10. Sociale omwentelingen laatste les.............................................................................38
Revoluties en natiestaten.............................................................................................. 38
Territoriale staten = Revoluties en natiestaten.............................................................39
het tijdperk van revoluties.......................................................................................... 39
Natie- en staatsvorming............................................................................................. 40
Einde van pre-moderne imperia.................................................................................40
2. modern imperialisme................................................................................................. 40
Nationalisme & imperialisme......................................................................................40
1. INLEIDING
1.1 WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
Drie benaderingen
1. Geschiedenis van alles (omnivoor)
Doel: Het presenteren van een algemene synthese van samenvatting van de
belangrijkste dynamieken van mens en planeet. Om duizenden jaren geschiedenis
herhaaldelijk te maken, wordt er gezocht naar één logica die structuur en betekenis
geeft, de rode draad.
Big History (David Christian): Begint niet bij de mens, maar bij de oerknal (13
miljard jaar geleden). De rode draad is hier de altijd waarschijnlijk op atomair,
biologisch, sociaal en technologisch niveau. Het zoeken naar verhaal is altijd bepaald
in hoe we vandaag in het leven staan.
Andere rode:
o Energie: De rozige omzetting van energie (Christian, Fred Spier).
o Groei: Van micro-organismen tot megasteden (Vaclav Smil).
o Fictieve denkbeelden: Hoe mensen wereldwijd verbonden en door
beslissende verhalen zoals religies en natiestaten (Yuval Noah Harari).
3
, Kritiek: Deze verhalen zijn noodgedwongen erg selectief en effectief vaak als
moderne "oorsprongsmythes" die het heden (zoals kapitalistische groei) proberen te
legitimeren.
2. Geschiedenis van de globalisering
Focus: Het ontstaan van een geconnecteerde wereld via uitwisseling die
langdurig en regelmatig van aard zijn. focust op 1 specifiek soort rode draad en
vertrekt vanuit dat onze wereld geglobaliseerd is.
Interactie centraal: Het is niet de som van nationale geschiedenissen, maar het
verhaal van de componenten tussen vloeistoffen, inclusief hun onderlinge
relaties, dominantie of onderwerping.
Voorbeeld - De neushoorn Ulysses (1515): Dit dier was een diplomatiek
geschenk uit Indië voor de Portugese koning. Het illustreert hoe mondiale
uitwisselingen en machtsverhoudingen (wie kan wat vangen en verhandelen?) al
diepe wortels hadden voor de moderne tijd.
3. Wereldgeschiedenis als methode
Definitie: Een manier van kijken die zich beïnvloed op connectie, conflict en
verbinding tussen verschillende delen van de wereld.
Contra-intuïtief (de hindernissen):
o Methodologisch nationalisme: In de 19e eeuw ontstond de
geschiedwetenschap binnen nationale grenzen . De natiestaat werd de
"natuurlijke" eenheid van analyse, waardoor mondiale processen (zoals de
Industriële Revolutie) vaak onterecht als puur nationale fenomenen werden
benadrukt.
o Eurocentrisme: Europa wordt vaak (onbewust) als de motor van
verandering en de universele maatstaf gebruikt. Geschiedenis van andere
regio's wordt dan verrassend tot een "gefaalde variant" van het Europese pad.
Ook onze tijdsindelingen (oudheid, middeleeuwen) zijn gebaseerd op Europese
ervaringen.
Wereldgeschiedenis als correctie:
o Vergelijken: Het stellen van nieuwe vragen, zoals: "Waarom voer de
Incakeizer Atahualpa niet met een vloot naar Spanje om Karel V gevangen te
nemen?" in plaats van eenvoudig te kijken naar de Spaanse overwinning.
o Verbinding: Aantonen dat dynamieken ouderen de wereldvormden. Zheng
He (1405-1433) wandelt bijvoorbeeld enorme Chinese vloten door de
Indische Oceaan lang voordat Europeanen daar dominant waren, wat aantoont
dat globale netwerken niet louter een Europees verhaal zijn.
2. WERELDGESCHIEDENIS: EEN ULTRA KORTE GESCHIEDENIS
2.1 GESCHIEDSCHRIJVING
Universele geschiedschrijving (1500 v.o.t. – 16de eeuw grote verandering van dan
grote globaliseringbeweging zoals handeldrijven etc)
Eigen gemeenschap als referentie. Contrast tussen eigen en naburige gemeenschappen
‘Wij’ vs. ‘zij’ De eigen gemeenschap was de referentie; daarbuiten heerst de chaos van
barbarij. Herodotus zag geschiedenis als een strijd tussen Griekse vrijheid en Perzisch
despotisme. Sima Qian schreef nomaden vooral om het Chinese keizerrijk beter te
beschermen.
4
