2025-2026
VERSLAVING EN
HERSTEL
WOUTER VANDERPLASSCHEN
0
,H1: INLEIDING
1. Verslaving
➢ Verslaving
• Kan door middelen (benzodiazepines, …), maar ook door gedrag (vb. gamen, gokken)
➢ Centrale kenmerken van iemand met een verslaving
• Sterke drang om het middel op te zoeken en te gebruiken (tijd die erin geïnvesteerd wordt)
• Controleverlies over hoeveel je gebruikt, … (gevolgen voor sociaal en beroepsmatig functioneren)
• Negatieve mentale toestand (brengt leed)
➢ Verslaving = het paard op hol
• VERSLAVING = ook AUTOMATISCH GEDRAG
- Paard: onbewuste automatische processen (automatisch gedrag, geheugen en aandacht)
- Ruiter: stuurt proces aan, controle
• Bij langdurig alcohol- of druggebruik wordt het gebruik een sterke gewoonte
• De controle, de ruiter, wordt zwakker
• ‘Het gebruiken’ meer en meer aangestuurd door het paard, het automatisch gedrag.
➢ Hoe we kijken naar ‘verslaving’ bepaalt hoe we behandeling/aanpak invullen (Van den Brink, 2005)
• Moreel model: verslaving als morele zwakte/eigen schuld je moet jezelf leren bedwingen
- Vb. zwangere vrouwen die een verslaving hebben en verplicht worden tot behandeling
- Zet aan tot maatregelen
• Hersenziektemodel: kijken naar onbewuste, automatische processen. Mensen hebben er
soms weinig vat op
- Mens als kwetsbaar
- Meer nadruk op therapeutische interventies, medicatie
1.1 Verslaving als chronische, recidiverende hersenziekte (Van den Brink, 2005)
➢ Metafoor met muis:
• Geen ontsnappen aan verslaving, net als muis die kaas pakt terwijl die weet dat hij het
waarschijnlijk niet zal overleven
• Koppelen met herstelparadigma: er zijn muisjes die erin slagen kaasje te nemen zonder dood te
gaan, denk dus ook aan de mogelijkheid tot herstel. Welke mogelijke interventies, therapieën, …
zijn er helpend?
1
, ➢ Theory of addiction (EMCDDA, 2015)
Vicieuze cirkel
• Negatieve gevoel wordt weggewerkt door
gedrag of middel opnieuw te stellen →
hierdoor ontstaat tolerantie, terugtrekking,
impact op allerlei functioneren
➢ Verslaving: noodzaak om de focus te verleggen
• Verslaving wordt te vaak gediagnosticeerd als een individueel probleem met verschillende sociale
implicaties (American Psychiatric Association, 1994; Hser & Anglin, 2010), waaronder een negatieve
impact op de volksgezondheid, sociale cohesie, veiligheid en werkgelegenheid (McLellan e.a., 2000).
• Lange tijd was een klinische benadering van het concept ‘afhankelijkheid’ dominant:
- Afhankelijkheid als een acute aandoening, waarbij een korte, intensieve,
symptoomgerichte behandeling gericht moet zijn op het bereiken van een abstinente
levensstijl (Laudet & White, 2010).
- Herstel als een vaste status, die vereist dat abstinentie wordt gehandhaafd
- Abstinentie/behandeling als DE manier om van verslaving te genezen
- Herval is zeer waarschijnlijk, omdat onbewuste processen spelen
• Verslaving beschouwd als een chronische, terugkerende hersenziekte (Van den Brink, 2005).
- Binnen de verslavingszorg verschoof de focus van ‘genezing’ naar ‘zorg’ en
beheersing en stabilisering van het probleem
- Toch slagen veel mensen erin om te herstellen, anderen nooit.
➢ Op zoek naar een missing link (dia 13)
• Foto’s: link is dat men allemaal een overdosis oxycontin/oxycodon of verslaving hebben gehad
• Een nieuwe opiaatcrisis: omdat het wordt voorgesteld als een middel die voor alles hielp, daarbij worden
de mensen niet bewust gemaakt van het verslavingspotentieel. Belang van afbouw van medicatie
2. Herstel
➢ Bevindingen na 20 jaar schadebeperking (VK)
• Aantal infectieziekten gedaald (HIV, HCV), maar nog steeds hoog
• Aantal (nieuwe) gebruikers blijft hoog
• Criminaliteitscijfers nauwelijks gedaald
• Grote impact op families, buurten en samenleving als geheel
• < 3% blijkt abstinent 5 jaar na starten van methadonbehandeling
• Ontstaan van intergenerationele verslavingscycli
• Nood aan preventieve en herstelgerichte aanpak!
• Harm reduction <> abstinentie → je kan nooit 1 paradigma kiezen je hebt ze beide nodig
hangt af van soort verslaving
➢ Ook in Nederland worden tekortkomingen erkend (Stollenga, 2014)
• Te hoge kosten van verslavingszorg in vergelijking met opbrengsten
• Nood aan gelijkwaardig burgerschap: “je wordt als junk behandeld”
• Te weinig betrokkenheid van cliënten/ervaringsdeskundigen in beleid
• Veel onvermoede en onbenutte krachten in de verslavingszorg
• Herstel als leidend principe in de zorgsector
➢ Herstel van verslaving
• Herstel is een positieve verandering op verschillende levensgebieden en in middelengebruik (=
soberheid), gezondheid en welbevinden, sociale inbedding/burgerschap en participatie in de
samenleving
• Abstinentie is geen voorwaarde om tot herstel te komen, maar controle speelt wel een
belangrijke rol
2
, ➢ Persoonlijk herstel (Anthony, 1993)
• “[Herstel is] een zeer persoonlijk, uniek proces waarbij iemands houding, waarden,
gevoelens, doelen, vaardigheden en/of rollen veranderen. Het is een manier om een
bevredigend, hoopvol en zinvol leven te leiden, zelfs met beperkingen als gevolg van ziekte.
Herstel houdt in dat iemand een nieuwe betekenis en een nieuw doel in zijn leven ontwikkelt
naarmate hij de catastrofale gevolgen van een psychische aandoening achter zich laat.”
➢ Herstel van verslaving: eerder regel dan uitzondering (Best et al., 2019)
• 10% van de bevolking raakt verslaafd in zijn leven
• Sheedy en Whitter (2009) schatten de prevalentie op 58% van mensen die herstellen, maar
met een aanzienlijke variabiliteit (30% - 72%).
De prevalentie van herstel wordt vaak onderschat
• White (2012) analyseerde de remissiepercentages in een overzicht van 415
wetenschappelijke studies die tussen 1868 en 2011 zijn gepubliceerd:
- White stelde dat tussen 5,3 en 15,3% van de volwassen bevolking in de VS
herstellende is van een stoornis in het gebruik van middelen (> 25 miljoen mensen)
- 49,9% van de mensen met een levenslange stoornis in het gebruik van middelen zal
uiteindelijk stabiel herstellen
- (wat is gestegen tot 53,9% in studies die sinds 2000 zijn gepubliceerd)
➢ Van verslaving naar herstel bij een ernstige problematiek (White, 2013)
Belang van levensloopperspectief:
• Links zie je het begin van de
verslavingsproblematiek, in de eerste periode
zullen mensen zelf proberen stoppen. Het duurt
gemiddeld 4-5 jaar voor de mensen de stap
zetten naar hulpverlening.
• Gemiddeld periode van 8 jaar nodig om 1 jaar in
herstel te zijn. Vaak 4-5 behandelperiodes nodig
• Laatste 5 jaar zeer belangrijk: zorgcontinuïteit!
Om risico op herval te minderen moet men de
continuïteit kunnen bewaren in de zorg die men
krijgt.
➢ De ontwikkeling van een verslaving verloopt doorgaans in 5 fasen:
1. Initiatiefase: Focus op het belonende effect (dopamine in de nucleus accumbens). Mensen m/e van
nature lager dopamineniveau lopen meer risico omdat zij gewone plezieren minder intens ervaren.
2. Continuatiefase: Het gebruik wordt een gewoonte door conditionering. Omgevingsprikkels
(cues) worden gekoppeld aan het middel, wat leidt tot een "aandachtsbias".
3. Onttrekkingsfase: Bij stoppen ontstaat een disbalans tussen excitatie (glutamaat) en
inhibitie (GABA), wat leidt tot hyperexcitatie (angst, onrust, insulten).
4. Terugvalfase: Craving (zucht) staat centraal, vaak uitgelokt door stress of externe prikkels.
De controle vanuit de prefrontale cortex (PFC) faalt hier vaak.
5. Gewoontevorming: De controle verschuift van het ventrale striatum (doelgericht) naar het
dorsale striatum (automatisch/dwangmatig gedrag).
3. Organisatie en inhoud opleidingsonderdeel
➢ Een evoluerend landschap: cannabis, coke, …
➢ Internationaal/intercultureel perspectief
• Illegaal alcohol stoken (vb. Uganda)
➢ Multiperspectivisme
• Bio-psycho-sociaal-ecologisch perspectief
• Onderzoek, praktijk, beleid en ervaringskennis
• Multidisciplinaire benadering (orthopedagogisch,
• psychologisch, medisch-psychiatrisch, sociologisch, …)
• Ervaringsdeskundigen, ex-gebruikers, praktijkwerkers, wetenschappers, beleidsmensen, …
3
VERSLAVING EN
HERSTEL
WOUTER VANDERPLASSCHEN
0
,H1: INLEIDING
1. Verslaving
➢ Verslaving
• Kan door middelen (benzodiazepines, …), maar ook door gedrag (vb. gamen, gokken)
➢ Centrale kenmerken van iemand met een verslaving
• Sterke drang om het middel op te zoeken en te gebruiken (tijd die erin geïnvesteerd wordt)
• Controleverlies over hoeveel je gebruikt, … (gevolgen voor sociaal en beroepsmatig functioneren)
• Negatieve mentale toestand (brengt leed)
➢ Verslaving = het paard op hol
• VERSLAVING = ook AUTOMATISCH GEDRAG
- Paard: onbewuste automatische processen (automatisch gedrag, geheugen en aandacht)
- Ruiter: stuurt proces aan, controle
• Bij langdurig alcohol- of druggebruik wordt het gebruik een sterke gewoonte
• De controle, de ruiter, wordt zwakker
• ‘Het gebruiken’ meer en meer aangestuurd door het paard, het automatisch gedrag.
➢ Hoe we kijken naar ‘verslaving’ bepaalt hoe we behandeling/aanpak invullen (Van den Brink, 2005)
• Moreel model: verslaving als morele zwakte/eigen schuld je moet jezelf leren bedwingen
- Vb. zwangere vrouwen die een verslaving hebben en verplicht worden tot behandeling
- Zet aan tot maatregelen
• Hersenziektemodel: kijken naar onbewuste, automatische processen. Mensen hebben er
soms weinig vat op
- Mens als kwetsbaar
- Meer nadruk op therapeutische interventies, medicatie
1.1 Verslaving als chronische, recidiverende hersenziekte (Van den Brink, 2005)
➢ Metafoor met muis:
• Geen ontsnappen aan verslaving, net als muis die kaas pakt terwijl die weet dat hij het
waarschijnlijk niet zal overleven
• Koppelen met herstelparadigma: er zijn muisjes die erin slagen kaasje te nemen zonder dood te
gaan, denk dus ook aan de mogelijkheid tot herstel. Welke mogelijke interventies, therapieën, …
zijn er helpend?
1
, ➢ Theory of addiction (EMCDDA, 2015)
Vicieuze cirkel
• Negatieve gevoel wordt weggewerkt door
gedrag of middel opnieuw te stellen →
hierdoor ontstaat tolerantie, terugtrekking,
impact op allerlei functioneren
➢ Verslaving: noodzaak om de focus te verleggen
• Verslaving wordt te vaak gediagnosticeerd als een individueel probleem met verschillende sociale
implicaties (American Psychiatric Association, 1994; Hser & Anglin, 2010), waaronder een negatieve
impact op de volksgezondheid, sociale cohesie, veiligheid en werkgelegenheid (McLellan e.a., 2000).
• Lange tijd was een klinische benadering van het concept ‘afhankelijkheid’ dominant:
- Afhankelijkheid als een acute aandoening, waarbij een korte, intensieve,
symptoomgerichte behandeling gericht moet zijn op het bereiken van een abstinente
levensstijl (Laudet & White, 2010).
- Herstel als een vaste status, die vereist dat abstinentie wordt gehandhaafd
- Abstinentie/behandeling als DE manier om van verslaving te genezen
- Herval is zeer waarschijnlijk, omdat onbewuste processen spelen
• Verslaving beschouwd als een chronische, terugkerende hersenziekte (Van den Brink, 2005).
- Binnen de verslavingszorg verschoof de focus van ‘genezing’ naar ‘zorg’ en
beheersing en stabilisering van het probleem
- Toch slagen veel mensen erin om te herstellen, anderen nooit.
➢ Op zoek naar een missing link (dia 13)
• Foto’s: link is dat men allemaal een overdosis oxycontin/oxycodon of verslaving hebben gehad
• Een nieuwe opiaatcrisis: omdat het wordt voorgesteld als een middel die voor alles hielp, daarbij worden
de mensen niet bewust gemaakt van het verslavingspotentieel. Belang van afbouw van medicatie
2. Herstel
➢ Bevindingen na 20 jaar schadebeperking (VK)
• Aantal infectieziekten gedaald (HIV, HCV), maar nog steeds hoog
• Aantal (nieuwe) gebruikers blijft hoog
• Criminaliteitscijfers nauwelijks gedaald
• Grote impact op families, buurten en samenleving als geheel
• < 3% blijkt abstinent 5 jaar na starten van methadonbehandeling
• Ontstaan van intergenerationele verslavingscycli
• Nood aan preventieve en herstelgerichte aanpak!
• Harm reduction <> abstinentie → je kan nooit 1 paradigma kiezen je hebt ze beide nodig
hangt af van soort verslaving
➢ Ook in Nederland worden tekortkomingen erkend (Stollenga, 2014)
• Te hoge kosten van verslavingszorg in vergelijking met opbrengsten
• Nood aan gelijkwaardig burgerschap: “je wordt als junk behandeld”
• Te weinig betrokkenheid van cliënten/ervaringsdeskundigen in beleid
• Veel onvermoede en onbenutte krachten in de verslavingszorg
• Herstel als leidend principe in de zorgsector
➢ Herstel van verslaving
• Herstel is een positieve verandering op verschillende levensgebieden en in middelengebruik (=
soberheid), gezondheid en welbevinden, sociale inbedding/burgerschap en participatie in de
samenleving
• Abstinentie is geen voorwaarde om tot herstel te komen, maar controle speelt wel een
belangrijke rol
2
, ➢ Persoonlijk herstel (Anthony, 1993)
• “[Herstel is] een zeer persoonlijk, uniek proces waarbij iemands houding, waarden,
gevoelens, doelen, vaardigheden en/of rollen veranderen. Het is een manier om een
bevredigend, hoopvol en zinvol leven te leiden, zelfs met beperkingen als gevolg van ziekte.
Herstel houdt in dat iemand een nieuwe betekenis en een nieuw doel in zijn leven ontwikkelt
naarmate hij de catastrofale gevolgen van een psychische aandoening achter zich laat.”
➢ Herstel van verslaving: eerder regel dan uitzondering (Best et al., 2019)
• 10% van de bevolking raakt verslaafd in zijn leven
• Sheedy en Whitter (2009) schatten de prevalentie op 58% van mensen die herstellen, maar
met een aanzienlijke variabiliteit (30% - 72%).
De prevalentie van herstel wordt vaak onderschat
• White (2012) analyseerde de remissiepercentages in een overzicht van 415
wetenschappelijke studies die tussen 1868 en 2011 zijn gepubliceerd:
- White stelde dat tussen 5,3 en 15,3% van de volwassen bevolking in de VS
herstellende is van een stoornis in het gebruik van middelen (> 25 miljoen mensen)
- 49,9% van de mensen met een levenslange stoornis in het gebruik van middelen zal
uiteindelijk stabiel herstellen
- (wat is gestegen tot 53,9% in studies die sinds 2000 zijn gepubliceerd)
➢ Van verslaving naar herstel bij een ernstige problematiek (White, 2013)
Belang van levensloopperspectief:
• Links zie je het begin van de
verslavingsproblematiek, in de eerste periode
zullen mensen zelf proberen stoppen. Het duurt
gemiddeld 4-5 jaar voor de mensen de stap
zetten naar hulpverlening.
• Gemiddeld periode van 8 jaar nodig om 1 jaar in
herstel te zijn. Vaak 4-5 behandelperiodes nodig
• Laatste 5 jaar zeer belangrijk: zorgcontinuïteit!
Om risico op herval te minderen moet men de
continuïteit kunnen bewaren in de zorg die men
krijgt.
➢ De ontwikkeling van een verslaving verloopt doorgaans in 5 fasen:
1. Initiatiefase: Focus op het belonende effect (dopamine in de nucleus accumbens). Mensen m/e van
nature lager dopamineniveau lopen meer risico omdat zij gewone plezieren minder intens ervaren.
2. Continuatiefase: Het gebruik wordt een gewoonte door conditionering. Omgevingsprikkels
(cues) worden gekoppeld aan het middel, wat leidt tot een "aandachtsbias".
3. Onttrekkingsfase: Bij stoppen ontstaat een disbalans tussen excitatie (glutamaat) en
inhibitie (GABA), wat leidt tot hyperexcitatie (angst, onrust, insulten).
4. Terugvalfase: Craving (zucht) staat centraal, vaak uitgelokt door stress of externe prikkels.
De controle vanuit de prefrontale cortex (PFC) faalt hier vaak.
5. Gewoontevorming: De controle verschuift van het ventrale striatum (doelgericht) naar het
dorsale striatum (automatisch/dwangmatig gedrag).
3. Organisatie en inhoud opleidingsonderdeel
➢ Een evoluerend landschap: cannabis, coke, …
➢ Internationaal/intercultureel perspectief
• Illegaal alcohol stoken (vb. Uganda)
➢ Multiperspectivisme
• Bio-psycho-sociaal-ecologisch perspectief
• Onderzoek, praktijk, beleid en ervaringskennis
• Multidisciplinaire benadering (orthopedagogisch,
• psychologisch, medisch-psychiatrisch, sociologisch, …)
• Ervaringsdeskundigen, ex-gebruikers, praktijkwerkers, wetenschappers, beleidsmensen, …
3
