Grondslagen en milieuwetgeving: cursus
Inhoudsopgave
1 Inleiding milieubeleid ........................................................................................ 4
1.1 Wat is milieubeleid? ................................................................................... 4
1.2 DPSIR-model ............................................................................................. 4
1.3 De Milieubeleidscyclus ............................................................................... 6
1.4 Het Vlaamse milieubeleid ........................................................................... 8
1.5 Milieuproblemen in cijfers ........................................................................... 9
1.6 Instrumenten van het milieubeleid............................................................... 9
1.7 Selectiecriteria voor instrumenten ............................................................. 12
1.8 Klimaatbeleid ........................................................................................... 12
1.9 Conclusie ................................................................................................ 12
2 Producten en levensloop ................................................................................. 13
2.1 De uitdaging: producten en afval ............................................................... 13
2.2 Factor 4 en Factor 10 ................................................................................ 13
2.3 Design for the Environment (DFE) .............................................................. 14
2.4 Life Cycle Assessment (LCA) ..................................................................... 15
2.4.1 Wat is LCA? ....................................................................................... 15
2.4.2 Waarom is LCA belangrijk? ................................................................. 15
2.4.3 Beperkingen van LCA ......................................................................... 16
2.5 ISO-standaarden voor LCA ........................................................................ 16
2.6 De vier stappen van LCA............................................................................ 17
2.6.1 Interpretatie ...................................................................................... 19
2.7 Voorbeeldtoepassingen van LCA ............................................................... 19
2.7.1 Voorbeeld 1: stoep mosvrij maken ...................................................... 19
2.8 Afvalbeheer en recyclage .......................................................................... 20
2.9 Cradle to Cradle (C2C) .............................................................................. 20
2.9.1 Eco-efficiëntie vs. eco-effectiviteit...................................................... 20
2.9.2 C2C Materialenkringlopen .................................................................. 20
2.9.3 Ecologische intelligentie .................................................................... 21
2.9.4 Drie C2C-pijlers ................................................................................. 21
1
, 2.9.5 Toepassingen in Vlaanderen en Nederland .......................................... 21
2.10 Is C2C de toekomst? ................................................................................. 22
3 Bedrijfstoxicologie ........................................................................................... 23
3.1 Situering van de arbeidstoxicologie ............................................................ 23
3.2 Terminologie in de toxicologie .................................................................... 25
3.3 Belangrijke deelgebieden binnen de toxicologie .......................................... 26
3.4 Spectrum van schadelijke effecten ............................................................ 26
3.5 Chemische stoffen op de werkplek ............................................................ 26
3.6 Source → exposure → effect ..................................................................... 28
3.7 Dose-response relatie............................................................................... 31
3.8 Luchtverontreiniging en inhalatieblootstelling ............................................ 32
3.9 Grenswaarden en risico’s .......................................................................... 33
3.10 Risicoanalyse en -beheer .......................................................................... 33
3.11 Acute intoxicaties door gassen .................................................................. 34
4 Arbeidstoxicologie deel II ................................................................................. 35
4.1 Dermale blootstelling ............................................................................... 35
4.2 Mechanismen van toxiciteit ....................................................................... 36
4.3 Mutagenese en carcinogenese .................................................................. 37
4.4 Gecombineerde blootstellingen ................................................................ 39
4.5 Wetgeving m.b.t. chemische agentia .......................................................... 39
4.6 Grenswaarden voor beroepsmatige blootstelling ........................................ 40
5 Bioveiligheid en milieu ..................................................................................... 40
6 Juridische motieven milieubeleid...................................................................... 42
6.1 Wat zijn milieuproblemen, en hoe kunnen we ze begrijpen? ......................... 42
6.2 De milieuprobleemketen: van oorzaak tot probleem ................................... 43
6.3 Milieubeleidsinstrumenten: hoe stuurt de overheid gedrag? ........................ 44
6.3.1 Communicatieve sturing (“preken”) .................................................... 44
6.3.2 Instrumenten van financiële steunverlening (“wortels”) ............................. 45
6.3.3 Instrumenten van directe regulering (“zwepen”) ....................................... 46
6.4 Marktconforme regulering (keuzevrijheid + financiële prikkels) ..................... 47
6.5 Milieubeleidsplanning: van gewest tot gemeente ........................................ 48
6.6 Hiërarchie van plannen ............................................................................. 49
2
,7 Klimaatopwarming .......................................................................................... 50
7.1 Wat is klimaatopwarming? ........................................................................ 50
7.2 Het broeikaseffect .................................................................................... 50
7.3 Menselijke versterking van het broeikaseffect ............................................. 50
7.4 Kunnen we klimaatverandering observeren? ............................................... 51
7.5 Scenario’s voor de toekomst (RCP’s) .......................................................... 51
7.6 Gezondheidseffecten van klimaatverandering ............................................ 52
7.7 Overstromingen........................................................................................ 52
7.8 Drinkwater en klimaatopwarming .............................................................. 53
7.9 Luchtkwaliteit .......................................................................................... 53
7.10 Vector-gebonden ziektes ........................................................................... 54
7.11 Water- en voedsel gebonden ziekten .......................................................... 54
7.12 Klimaat en voedselzekerheid ..................................................................... 54
7.13 Voedselveiligheid ..................................................................................... 55
7.14 Sociale en mentale effecten ...................................................................... 55
7.15 Toekomst: Aanpassing (adaptatie) en co-voordelen .................................... 55
7.16 IPCC-conclusies ...................................................................................... 56
8 Ethics & Sustainability ..................................................................................... 57
8.1 Duurzaamheid en ontwikkeling .................................................................. 57
8.2 Ethiek: hoe nemen we morele beslissingen? ............................................... 57
8.3 Ethiek versus wetenschap ......................................................................... 58
8.4 Voorbeeld van ethisch denken: abortus in extreme armoede ....................... 58
8.5 Duurzaamheid als ethisch probleem .......................................................... 58
8.6 De naturalistische drogreden en haar gevolgen ........................................... 59
8.7 Hoe natuur moreel waarderen? ................................................................. 59
8.8 Wat kan wetenschap wél doen? ................................................................. 59
8.9 Welke doelen (Ends) moeten we nastreven? ............................................... 59
8.10 Evolutie van samenleving (figuren beschreven) ........................................... 60
8.11 Conclusies............................................................................................... 60
3
, 1 Inleiding milieubeleid
1.1 Wat is milieubeleid?
Milieubeleid omvat alle acties en maatregelen van overheden die erop gericht zijn het
leefmilieu te beschermen, te verbeteren of te herstellen. Het gaat zowel om wetgeving,
richtlijnen, economische instrumenten, communicatie als internationale afspraken.
Milieubeleid is nodig omdat menselijke activiteiten een steeds grotere druk zetten op
milieucompartimenten zoals lucht, water, bodem en natuur.
Om milieuproblemen te analyseren gebruikt men vaak het DPSIR-model, ontwikkeld
door de Europese Milieuagentschappen. Dit model maakt milieuproblemen inzichtelijk
door ze op te splitsen in vijf stappen:
Driving forces → Pressure → State → Impact → Response
1.2 DPSIR-model
Driving Forces (D) – maatschappelijke oorzaken
Driving forces zijn de onderliggende maatschappelijke activiteiten en ontwikkelingen die
milieudruk veroorzaken.
• Economische sectoren zoals industrie, landbouw, diensten, zorg, recreatie en
transport.
• Worden veroorzaakt door maatschappelijke groepen: gezinnen, bedrijven,
overheden.
4
Inhoudsopgave
1 Inleiding milieubeleid ........................................................................................ 4
1.1 Wat is milieubeleid? ................................................................................... 4
1.2 DPSIR-model ............................................................................................. 4
1.3 De Milieubeleidscyclus ............................................................................... 6
1.4 Het Vlaamse milieubeleid ........................................................................... 8
1.5 Milieuproblemen in cijfers ........................................................................... 9
1.6 Instrumenten van het milieubeleid............................................................... 9
1.7 Selectiecriteria voor instrumenten ............................................................. 12
1.8 Klimaatbeleid ........................................................................................... 12
1.9 Conclusie ................................................................................................ 12
2 Producten en levensloop ................................................................................. 13
2.1 De uitdaging: producten en afval ............................................................... 13
2.2 Factor 4 en Factor 10 ................................................................................ 13
2.3 Design for the Environment (DFE) .............................................................. 14
2.4 Life Cycle Assessment (LCA) ..................................................................... 15
2.4.1 Wat is LCA? ....................................................................................... 15
2.4.2 Waarom is LCA belangrijk? ................................................................. 15
2.4.3 Beperkingen van LCA ......................................................................... 16
2.5 ISO-standaarden voor LCA ........................................................................ 16
2.6 De vier stappen van LCA............................................................................ 17
2.6.1 Interpretatie ...................................................................................... 19
2.7 Voorbeeldtoepassingen van LCA ............................................................... 19
2.7.1 Voorbeeld 1: stoep mosvrij maken ...................................................... 19
2.8 Afvalbeheer en recyclage .......................................................................... 20
2.9 Cradle to Cradle (C2C) .............................................................................. 20
2.9.1 Eco-efficiëntie vs. eco-effectiviteit...................................................... 20
2.9.2 C2C Materialenkringlopen .................................................................. 20
2.9.3 Ecologische intelligentie .................................................................... 21
2.9.4 Drie C2C-pijlers ................................................................................. 21
1
, 2.9.5 Toepassingen in Vlaanderen en Nederland .......................................... 21
2.10 Is C2C de toekomst? ................................................................................. 22
3 Bedrijfstoxicologie ........................................................................................... 23
3.1 Situering van de arbeidstoxicologie ............................................................ 23
3.2 Terminologie in de toxicologie .................................................................... 25
3.3 Belangrijke deelgebieden binnen de toxicologie .......................................... 26
3.4 Spectrum van schadelijke effecten ............................................................ 26
3.5 Chemische stoffen op de werkplek ............................................................ 26
3.6 Source → exposure → effect ..................................................................... 28
3.7 Dose-response relatie............................................................................... 31
3.8 Luchtverontreiniging en inhalatieblootstelling ............................................ 32
3.9 Grenswaarden en risico’s .......................................................................... 33
3.10 Risicoanalyse en -beheer .......................................................................... 33
3.11 Acute intoxicaties door gassen .................................................................. 34
4 Arbeidstoxicologie deel II ................................................................................. 35
4.1 Dermale blootstelling ............................................................................... 35
4.2 Mechanismen van toxiciteit ....................................................................... 36
4.3 Mutagenese en carcinogenese .................................................................. 37
4.4 Gecombineerde blootstellingen ................................................................ 39
4.5 Wetgeving m.b.t. chemische agentia .......................................................... 39
4.6 Grenswaarden voor beroepsmatige blootstelling ........................................ 40
5 Bioveiligheid en milieu ..................................................................................... 40
6 Juridische motieven milieubeleid...................................................................... 42
6.1 Wat zijn milieuproblemen, en hoe kunnen we ze begrijpen? ......................... 42
6.2 De milieuprobleemketen: van oorzaak tot probleem ................................... 43
6.3 Milieubeleidsinstrumenten: hoe stuurt de overheid gedrag? ........................ 44
6.3.1 Communicatieve sturing (“preken”) .................................................... 44
6.3.2 Instrumenten van financiële steunverlening (“wortels”) ............................. 45
6.3.3 Instrumenten van directe regulering (“zwepen”) ....................................... 46
6.4 Marktconforme regulering (keuzevrijheid + financiële prikkels) ..................... 47
6.5 Milieubeleidsplanning: van gewest tot gemeente ........................................ 48
6.6 Hiërarchie van plannen ............................................................................. 49
2
,7 Klimaatopwarming .......................................................................................... 50
7.1 Wat is klimaatopwarming? ........................................................................ 50
7.2 Het broeikaseffect .................................................................................... 50
7.3 Menselijke versterking van het broeikaseffect ............................................. 50
7.4 Kunnen we klimaatverandering observeren? ............................................... 51
7.5 Scenario’s voor de toekomst (RCP’s) .......................................................... 51
7.6 Gezondheidseffecten van klimaatverandering ............................................ 52
7.7 Overstromingen........................................................................................ 52
7.8 Drinkwater en klimaatopwarming .............................................................. 53
7.9 Luchtkwaliteit .......................................................................................... 53
7.10 Vector-gebonden ziektes ........................................................................... 54
7.11 Water- en voedsel gebonden ziekten .......................................................... 54
7.12 Klimaat en voedselzekerheid ..................................................................... 54
7.13 Voedselveiligheid ..................................................................................... 55
7.14 Sociale en mentale effecten ...................................................................... 55
7.15 Toekomst: Aanpassing (adaptatie) en co-voordelen .................................... 55
7.16 IPCC-conclusies ...................................................................................... 56
8 Ethics & Sustainability ..................................................................................... 57
8.1 Duurzaamheid en ontwikkeling .................................................................. 57
8.2 Ethiek: hoe nemen we morele beslissingen? ............................................... 57
8.3 Ethiek versus wetenschap ......................................................................... 58
8.4 Voorbeeld van ethisch denken: abortus in extreme armoede ....................... 58
8.5 Duurzaamheid als ethisch probleem .......................................................... 58
8.6 De naturalistische drogreden en haar gevolgen ........................................... 59
8.7 Hoe natuur moreel waarderen? ................................................................. 59
8.8 Wat kan wetenschap wél doen? ................................................................. 59
8.9 Welke doelen (Ends) moeten we nastreven? ............................................... 59
8.10 Evolutie van samenleving (figuren beschreven) ........................................... 60
8.11 Conclusies............................................................................................... 60
3
, 1 Inleiding milieubeleid
1.1 Wat is milieubeleid?
Milieubeleid omvat alle acties en maatregelen van overheden die erop gericht zijn het
leefmilieu te beschermen, te verbeteren of te herstellen. Het gaat zowel om wetgeving,
richtlijnen, economische instrumenten, communicatie als internationale afspraken.
Milieubeleid is nodig omdat menselijke activiteiten een steeds grotere druk zetten op
milieucompartimenten zoals lucht, water, bodem en natuur.
Om milieuproblemen te analyseren gebruikt men vaak het DPSIR-model, ontwikkeld
door de Europese Milieuagentschappen. Dit model maakt milieuproblemen inzichtelijk
door ze op te splitsen in vijf stappen:
Driving forces → Pressure → State → Impact → Response
1.2 DPSIR-model
Driving Forces (D) – maatschappelijke oorzaken
Driving forces zijn de onderliggende maatschappelijke activiteiten en ontwikkelingen die
milieudruk veroorzaken.
• Economische sectoren zoals industrie, landbouw, diensten, zorg, recreatie en
transport.
• Worden veroorzaakt door maatschappelijke groepen: gezinnen, bedrijven,
overheden.
4
