OMGEVINGSRECHT: 2 E BACH
(2025-2026)
INHOUDSTAFEL
INHOUDSTAFEL..........................................................................1
H1: OMGEVINGSRECHT EN HET RECHT.........................................9
WAT IS OMGEVINGSRECHT................................................................9
BEGRIP.......................................................................................................................... 9
ONTWIKKELING MILIEURECHT EN RO RECHT IN BELGIË........................9
ONTWIKKELING............................................................................................................. 9
Romeinse oudheid..................................................................................................... 9
Ten tijde van napoleon:............................................................................................. 9
Vanaf 1970:............................................................................................................. 10
Jaren 60................................................................................................................... 10
Jaren 70/80.............................................................................................................. 10
Europa..................................................................................................................... 10
Heden...................................................................................................................... 11
UITDAGINGEN............................................................................................................. 11
Problemen milieuwetgeving....................................................................................11
Oplossing................................................................................................................. 11
Codificatie en integratie.......................................................................................11
Milieurecht en Rorecht: sinds begin 21e eeuw: codificatie en integratie...............11
Integratie.......................................................................................................... 11
Doel van deze evolutie......................................................................................12
Beleidsconcepten (“fancy termen”)..................................................................12
Europees niveau................................................................................................... 12
MILIEURECHT EN RO RECHT ALS VAKGEBIED.....................................12
INSTRUMENTELE FUNCTIE.......................................................................................... 12
BELANG...................................................................................................................... 12
ORGANISATIE.............................................................................................................. 13
H2: MILIEU, RUIMTE, BELEID EN RECHT......................................14
NOOD AAN BELEID..........................................................................14
TOENEMENDE AANTASTING MILIEU............................................................................14
Doorheen de tijd...................................................................................................... 14
Prehistorie............................................................................................................ 14
Middeleeuwen...................................................................................................... 14
IR.......................................................................................................................... 14
20e eeuw.............................................................................................................. 14
2e helft 20 eeuw................................................................................................... 15
NADELIG JURIDISCH STATUUT V MILIEU......................................................................15
1
, Wrm gaat mens zo om met milieu?.........................................................................15
Tragedy of commons............................................................................................ 15
bv. bouwen aan kust......................................................................................... 15
MILIEUBELEID, RO ZIJN NODIG....................................................................................16
LEGITIMATIE VAN OMGEVINGSBELEID........................................................................16
FUNCTIES OMGEVINGSRECHT..........................................................16
DUURZAME ONTWIKKELING.............................................................17
BEGRIP........................................................................................................................ 17
afzetting tegenover streven naar economische groei..............................................17
idee van inter- en intragenerationele billijkheid......................................................17
concept vanuit de wetenschap heeft zijn weg gevonden naar (internationale) soft-
law en verder.......................................................................................................... 17
uitwerking in SDG’s (sustainable development goals).............................................18
concept heeft naast een milieudimensie ook een sociale en economische dimensie
................................................................................................................................ 18
operationalisering van het concept is moeilijk.........................................................18
EVOLUTIE.................................................................................................................... 18
Evolutie in de uitwerking van wat een duurzame ontwikkeling inhoudt:.................18
lange tijd sterk in de ban van het recht op ontwikkeling (van de derde wereld). .18
ecologische schuld is aanwezig............................................................................19
Nieuwe voorstelling DO met de drie niveaus, met dat van de planeet als basis...19
klimaat & DO promoten in universiteiten.............................................................19
transitie – green deal EU......................................................................................20
wat is dan goed voor het klimaat?........................................................................20
INSTRUMENTEN VAN HET OMGEVINGSBELEID (!)..............................20
DIRECTE EN INDIRECTE REGULERING.........................................................................20
directe regulering of ‘command and control’...........................................................20
gedetailleerde gedragsregels vs. doelvoorschriften/open normen.......................21
stikstofdepositie en depositienorm....................................................................21
indirecte regulering................................................................................................. 21
ENKELE BELANGRIJKE INSTRUMENTEN.......................................................................22
instrumenten........................................................................................................... 22
overzicht.............................................................................................................. 22
bronnen (1) emissie (2) verontreiniging (3) schade (4).....................................22
(1) bronnen....................................................................................................... 23
(2) Emissie (uitstoot)......................................................................................... 23
(3) verontreiniging in het milieu........................................................................23
(4) Schade (effecten)........................................................................................23
OP NAAR NIEUWE INSTRUMENTEN IN MILIEUVERONTREINIGINGSKETEN
.....................................................................................................24
(VERDER) INSTRUMENTEN V OMGEVINGSBELEID.......................................................24
In theorie werkbaar model (zie prent).....................................................................24
In praktijk veel problemen uit de aard van de milieuproblematiek..........................24
(1) Milieuschade doet zich vaak lang na de vervuiling of op een andere
locatie voor dan waar de emissie plaatsvond.......................................................24
(2) Veel stoffen nog niet onderzocht waardoor het moeilijk is verbanden te leggen
tussen emissies en milieuschade.........................................................................24
(3) Veelheid van bronnen die (dezelfde) vervuiling veroorzaken..........................25
2
, (4) Aansprakelijkheidsrecht: sommige delen van milieu zijn gemeenschappelijk en
worden in het recht niet goed verdedigd..............................................................25
(5) Bij ruimtelijke ordening grote invloed op gebruiksmogelijkheden en dus
waarde van de grond........................................................................................... 25
De laatste jaren soms ook wat meer politieke onwil en verzet bij de bevolking
tegen een streng milieubeleid..............................................................................26
INSTRUMENTEN TOEGEPAST OP AUTOVERKEER – LUCHTKWALITEIT/KLIMAAT (EX!)...26
probleem................................................................................................................. 26
Regulering gebeurt op twee manieren:...................................................................26
(1) Luchtkwaliteitsnormen....................................................................................26
(2) Emissienormen............................................................................................... 26
Vele steden in Europa hebben een ‘lage-emissiezone’ (LEZ) of ‘milieuzone’...........27
Kritiek (maar niet op de LEZ)................................................................................27
Hoe dit beter reguleren ?.....................................................................................28
Eens het beleid vaststaat, steekt de realiteit de politiek voorbij … tot de politiek...28
INSTRUMENTEN TOEGEPAST OP ASBEST....................................................................28
ASBESTVEZELS........................................................................................................ 28
PROBLEEM............................................................................................................ 28
PROBLEMATIEK V SANERING................................................................................29
AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT SPEELT EEN ROL........................................................29
ASBESTFONDS......................................................................................................... 29
KRITIEK................................................................................................................. 29
WEG V REGULERING (1): VERHANDELBARE EMISSIERECHTEN....................................30
KLIMAATBELEID (MONDIAAL)...................................................................................30
hoe ontstaat klimaatverandering?........................................................................30
MESTBELEID (VLAANDEREN)................................................................................31
RUIMTELIJKE ORDENING.......................................................................................31
verhandelbare bouwrechten.............................................................................31
IN DE PRAKTIJK NIET STEEDS SUCCESVOL............................................................31
WEG V REGULERING (2): MEER INVLOED VAN DE RECHTER OP HET BELEID..............32
BESLUITVORMINGSMODEL IN VLAANDEREN............................................................32
LAATSTE DECENNIA JURIDISERING VNL. VIA ‘NEGATIEVE’ VORDERINGEN VIA
ADMINISTRATIEFRECHTELIJK CONTENTIEUX............................................................33
NU OOK ‘POSITIEVE’ VORDERINGEN VIA BURGERLIJKE RECHTER............................33
(1) ‘KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (I: BURGERS TEGEN OVERHEID)....35
(2) ‘KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (II: BURGERS TEGEN BEDRIJF):......35
(3) KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (III: OVERHEID TEGEN BEDRIJF):.....35
ENKELE MOGELIJKE INHOUDELIJKE DISCUSSIEPUNTEN.........................................35
WAT BETEKENT KLIMAATVERANDERING VOOR ONS?...........................................36
WEG V REGULERING (3): BEGINSELEN VAN MILIEUBELEID.........................................36
Tekst van art. 1.2.1 §§ 2 en 3 DABM........................................................................36
Inhoud en oorsprong van de beginselen..................................................................37
Brundtland rapport van 1987...............................................................................37
Voorzorgsbeginsel (!!).......................................................................................37
stand-stillbeginsel (of beginsel van non-regressie)...........................................38
integratiebeginsel............................................................................................. 39
beginsel dat de vervuiler betaalt.......................................................................39
beginsel van het preventief handelen...............................................................39
beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron moeten worden
bestreden.......................................................................................................... 39
3
, WEG V REGULERING (4): RECHTSBESCHERMING MOGELIJKS OP DE HELLING (voorlopig
niet gezien komt terug in H4)....................................................................................42
H3: ONTEIGENING, EIGENDOMSBEPERKINGEN EN RECHTEN V
VERKOOP EN VOORKEUR..........................................................43
INLEIDING......................................................................................43
ONTEIGENING.................................................................................43
BEGRIP........................................................................................................................ 43
BESCHERMING VAN EIGENDOMSRECHT BIJ ONTEIGENING..........................................44
VOORWAARDEN art. 16 Gw.....................................................................................44
Op de wijze bij wet bepaald slaat op de gerechtelijke procedure:........................44
Bevoegdheidsverdeling: Art. 6quater BWHI..........................................................44
ALGEMEEN NUT, WETTELIJKE GRONDSLAG EN NOODZAKELIJKHEIDSVEREISTE.......45
VOORWAARDE 1: Algemeen nut en wettelijke grondslag.....................................45
NOODZAKELIJKHEIDSVEREISTE.............................................................................46
VOORWAARDE 2: Onteigening moet noodzakelijk zijn (art. 3, § 3
Onteigeningsdecreet + rechtspraak)................................................................46
Voorafgaande en billijke onteigeningsvergoeding.............................................46
Componenten (rechtspraak)..........................................................................46
ONTEIGENINGSPROCEDURE....................................................................................47
BESTUURLIJKE FASE.............................................................................................. 47
Stap 1................................................................................................................ 47
Stap 2................................................................................................................ 47
Stap 3: Eigenaar maakt keuze...........................................................................48
MAAR…onteigeningsdreiging is vervelend........................................................48
Onderscheid tussen voorlopig en definitief onteigeningsbesluit
(Onteigeningsdecreet)......................................................................................48
Tegen voorlopig onteigeningsbesluit..............................................................48
Tegen definitief onteigeningsbesluit..............................................................48
Tegen onteigeningsmachtiging......................................................................48
GERECHTELIJKE FASE........................................................................................... 49
onteigenaar kan (na onderhandelingsfase) zaak aanhangig maken bij
vrederechter..................................................................................................... 49
Mogelijkheid tot hoger beroep...........................................................................50
Het geval Mariën............................................................................................... 50
Nog enkele specifieke instrumenten.................................................................51
Voorwaarden:................................................................................................. 51
Controle rechter............................................................................................. 51
RECHTSBESCHERMING......................................................................................... 51
ONTEIGENINGSVERGOEDING...................................................................................52
INTEGRAAL KARAKTER......................................................................................... 52
VENALE WAARDE V GOED (art. 62-63 onteigeningsdecreet)................................52
Wie bepaalt die waarde?...................................................................................52
Wat telt niet mee in de waardebepaling?..........................................................52
Onwettige voordelen worden niet vergoed....................................................52
Overheidsmaatregelen die de prijs beïnvloeden............................................52
Planologische bestemming speelt een rol.........................................................52
Voorbeeld (nadeel voor de onteigende)............................................................53
Voorbeeld (voordeel voor de onteigende).........................................................53
4
(2025-2026)
INHOUDSTAFEL
INHOUDSTAFEL..........................................................................1
H1: OMGEVINGSRECHT EN HET RECHT.........................................9
WAT IS OMGEVINGSRECHT................................................................9
BEGRIP.......................................................................................................................... 9
ONTWIKKELING MILIEURECHT EN RO RECHT IN BELGIË........................9
ONTWIKKELING............................................................................................................. 9
Romeinse oudheid..................................................................................................... 9
Ten tijde van napoleon:............................................................................................. 9
Vanaf 1970:............................................................................................................. 10
Jaren 60................................................................................................................... 10
Jaren 70/80.............................................................................................................. 10
Europa..................................................................................................................... 10
Heden...................................................................................................................... 11
UITDAGINGEN............................................................................................................. 11
Problemen milieuwetgeving....................................................................................11
Oplossing................................................................................................................. 11
Codificatie en integratie.......................................................................................11
Milieurecht en Rorecht: sinds begin 21e eeuw: codificatie en integratie...............11
Integratie.......................................................................................................... 11
Doel van deze evolutie......................................................................................12
Beleidsconcepten (“fancy termen”)..................................................................12
Europees niveau................................................................................................... 12
MILIEURECHT EN RO RECHT ALS VAKGEBIED.....................................12
INSTRUMENTELE FUNCTIE.......................................................................................... 12
BELANG...................................................................................................................... 12
ORGANISATIE.............................................................................................................. 13
H2: MILIEU, RUIMTE, BELEID EN RECHT......................................14
NOOD AAN BELEID..........................................................................14
TOENEMENDE AANTASTING MILIEU............................................................................14
Doorheen de tijd...................................................................................................... 14
Prehistorie............................................................................................................ 14
Middeleeuwen...................................................................................................... 14
IR.......................................................................................................................... 14
20e eeuw.............................................................................................................. 14
2e helft 20 eeuw................................................................................................... 15
NADELIG JURIDISCH STATUUT V MILIEU......................................................................15
1
, Wrm gaat mens zo om met milieu?.........................................................................15
Tragedy of commons............................................................................................ 15
bv. bouwen aan kust......................................................................................... 15
MILIEUBELEID, RO ZIJN NODIG....................................................................................16
LEGITIMATIE VAN OMGEVINGSBELEID........................................................................16
FUNCTIES OMGEVINGSRECHT..........................................................16
DUURZAME ONTWIKKELING.............................................................17
BEGRIP........................................................................................................................ 17
afzetting tegenover streven naar economische groei..............................................17
idee van inter- en intragenerationele billijkheid......................................................17
concept vanuit de wetenschap heeft zijn weg gevonden naar (internationale) soft-
law en verder.......................................................................................................... 17
uitwerking in SDG’s (sustainable development goals).............................................18
concept heeft naast een milieudimensie ook een sociale en economische dimensie
................................................................................................................................ 18
operationalisering van het concept is moeilijk.........................................................18
EVOLUTIE.................................................................................................................... 18
Evolutie in de uitwerking van wat een duurzame ontwikkeling inhoudt:.................18
lange tijd sterk in de ban van het recht op ontwikkeling (van de derde wereld). .18
ecologische schuld is aanwezig............................................................................19
Nieuwe voorstelling DO met de drie niveaus, met dat van de planeet als basis...19
klimaat & DO promoten in universiteiten.............................................................19
transitie – green deal EU......................................................................................20
wat is dan goed voor het klimaat?........................................................................20
INSTRUMENTEN VAN HET OMGEVINGSBELEID (!)..............................20
DIRECTE EN INDIRECTE REGULERING.........................................................................20
directe regulering of ‘command and control’...........................................................20
gedetailleerde gedragsregels vs. doelvoorschriften/open normen.......................21
stikstofdepositie en depositienorm....................................................................21
indirecte regulering................................................................................................. 21
ENKELE BELANGRIJKE INSTRUMENTEN.......................................................................22
instrumenten........................................................................................................... 22
overzicht.............................................................................................................. 22
bronnen (1) emissie (2) verontreiniging (3) schade (4).....................................22
(1) bronnen....................................................................................................... 23
(2) Emissie (uitstoot)......................................................................................... 23
(3) verontreiniging in het milieu........................................................................23
(4) Schade (effecten)........................................................................................23
OP NAAR NIEUWE INSTRUMENTEN IN MILIEUVERONTREINIGINGSKETEN
.....................................................................................................24
(VERDER) INSTRUMENTEN V OMGEVINGSBELEID.......................................................24
In theorie werkbaar model (zie prent).....................................................................24
In praktijk veel problemen uit de aard van de milieuproblematiek..........................24
(1) Milieuschade doet zich vaak lang na de vervuiling of op een andere
locatie voor dan waar de emissie plaatsvond.......................................................24
(2) Veel stoffen nog niet onderzocht waardoor het moeilijk is verbanden te leggen
tussen emissies en milieuschade.........................................................................24
(3) Veelheid van bronnen die (dezelfde) vervuiling veroorzaken..........................25
2
, (4) Aansprakelijkheidsrecht: sommige delen van milieu zijn gemeenschappelijk en
worden in het recht niet goed verdedigd..............................................................25
(5) Bij ruimtelijke ordening grote invloed op gebruiksmogelijkheden en dus
waarde van de grond........................................................................................... 25
De laatste jaren soms ook wat meer politieke onwil en verzet bij de bevolking
tegen een streng milieubeleid..............................................................................26
INSTRUMENTEN TOEGEPAST OP AUTOVERKEER – LUCHTKWALITEIT/KLIMAAT (EX!)...26
probleem................................................................................................................. 26
Regulering gebeurt op twee manieren:...................................................................26
(1) Luchtkwaliteitsnormen....................................................................................26
(2) Emissienormen............................................................................................... 26
Vele steden in Europa hebben een ‘lage-emissiezone’ (LEZ) of ‘milieuzone’...........27
Kritiek (maar niet op de LEZ)................................................................................27
Hoe dit beter reguleren ?.....................................................................................28
Eens het beleid vaststaat, steekt de realiteit de politiek voorbij … tot de politiek...28
INSTRUMENTEN TOEGEPAST OP ASBEST....................................................................28
ASBESTVEZELS........................................................................................................ 28
PROBLEEM............................................................................................................ 28
PROBLEMATIEK V SANERING................................................................................29
AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT SPEELT EEN ROL........................................................29
ASBESTFONDS......................................................................................................... 29
KRITIEK................................................................................................................. 29
WEG V REGULERING (1): VERHANDELBARE EMISSIERECHTEN....................................30
KLIMAATBELEID (MONDIAAL)...................................................................................30
hoe ontstaat klimaatverandering?........................................................................30
MESTBELEID (VLAANDEREN)................................................................................31
RUIMTELIJKE ORDENING.......................................................................................31
verhandelbare bouwrechten.............................................................................31
IN DE PRAKTIJK NIET STEEDS SUCCESVOL............................................................31
WEG V REGULERING (2): MEER INVLOED VAN DE RECHTER OP HET BELEID..............32
BESLUITVORMINGSMODEL IN VLAANDEREN............................................................32
LAATSTE DECENNIA JURIDISERING VNL. VIA ‘NEGATIEVE’ VORDERINGEN VIA
ADMINISTRATIEFRECHTELIJK CONTENTIEUX............................................................33
NU OOK ‘POSITIEVE’ VORDERINGEN VIA BURGERLIJKE RECHTER............................33
(1) ‘KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (I: BURGERS TEGEN OVERHEID)....35
(2) ‘KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (II: BURGERS TEGEN BEDRIJF):......35
(3) KLIMAATVORDERING’ OF ‘KLIMAATZAAK’ (III: OVERHEID TEGEN BEDRIJF):.....35
ENKELE MOGELIJKE INHOUDELIJKE DISCUSSIEPUNTEN.........................................35
WAT BETEKENT KLIMAATVERANDERING VOOR ONS?...........................................36
WEG V REGULERING (3): BEGINSELEN VAN MILIEUBELEID.........................................36
Tekst van art. 1.2.1 §§ 2 en 3 DABM........................................................................36
Inhoud en oorsprong van de beginselen..................................................................37
Brundtland rapport van 1987...............................................................................37
Voorzorgsbeginsel (!!).......................................................................................37
stand-stillbeginsel (of beginsel van non-regressie)...........................................38
integratiebeginsel............................................................................................. 39
beginsel dat de vervuiler betaalt.......................................................................39
beginsel van het preventief handelen...............................................................39
beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron moeten worden
bestreden.......................................................................................................... 39
3
, WEG V REGULERING (4): RECHTSBESCHERMING MOGELIJKS OP DE HELLING (voorlopig
niet gezien komt terug in H4)....................................................................................42
H3: ONTEIGENING, EIGENDOMSBEPERKINGEN EN RECHTEN V
VERKOOP EN VOORKEUR..........................................................43
INLEIDING......................................................................................43
ONTEIGENING.................................................................................43
BEGRIP........................................................................................................................ 43
BESCHERMING VAN EIGENDOMSRECHT BIJ ONTEIGENING..........................................44
VOORWAARDEN art. 16 Gw.....................................................................................44
Op de wijze bij wet bepaald slaat op de gerechtelijke procedure:........................44
Bevoegdheidsverdeling: Art. 6quater BWHI..........................................................44
ALGEMEEN NUT, WETTELIJKE GRONDSLAG EN NOODZAKELIJKHEIDSVEREISTE.......45
VOORWAARDE 1: Algemeen nut en wettelijke grondslag.....................................45
NOODZAKELIJKHEIDSVEREISTE.............................................................................46
VOORWAARDE 2: Onteigening moet noodzakelijk zijn (art. 3, § 3
Onteigeningsdecreet + rechtspraak)................................................................46
Voorafgaande en billijke onteigeningsvergoeding.............................................46
Componenten (rechtspraak)..........................................................................46
ONTEIGENINGSPROCEDURE....................................................................................47
BESTUURLIJKE FASE.............................................................................................. 47
Stap 1................................................................................................................ 47
Stap 2................................................................................................................ 47
Stap 3: Eigenaar maakt keuze...........................................................................48
MAAR…onteigeningsdreiging is vervelend........................................................48
Onderscheid tussen voorlopig en definitief onteigeningsbesluit
(Onteigeningsdecreet)......................................................................................48
Tegen voorlopig onteigeningsbesluit..............................................................48
Tegen definitief onteigeningsbesluit..............................................................48
Tegen onteigeningsmachtiging......................................................................48
GERECHTELIJKE FASE........................................................................................... 49
onteigenaar kan (na onderhandelingsfase) zaak aanhangig maken bij
vrederechter..................................................................................................... 49
Mogelijkheid tot hoger beroep...........................................................................50
Het geval Mariën............................................................................................... 50
Nog enkele specifieke instrumenten.................................................................51
Voorwaarden:................................................................................................. 51
Controle rechter............................................................................................. 51
RECHTSBESCHERMING......................................................................................... 51
ONTEIGENINGSVERGOEDING...................................................................................52
INTEGRAAL KARAKTER......................................................................................... 52
VENALE WAARDE V GOED (art. 62-63 onteigeningsdecreet)................................52
Wie bepaalt die waarde?...................................................................................52
Wat telt niet mee in de waardebepaling?..........................................................52
Onwettige voordelen worden niet vergoed....................................................52
Overheidsmaatregelen die de prijs beïnvloeden............................................52
Planologische bestemming speelt een rol.........................................................52
Voorbeeld (nadeel voor de onteigende)............................................................53
Voorbeeld (voordeel voor de onteigende).........................................................53
4
