Samenvatting Voortplanting
Elise van Gool; Diergeneeskunde UU; jaar 3, sem. 1
Pagina 1 van 152
,1 INHOUD
2 mannelijk geslachtsapparaat ............................................................................................3
3 spermatogenese ............................................................................................................ 13
4 vrouwelijk geslachtsapparaat ......................................................................................... 17
5 folliculogenese en ovulatie ............................................................................................. 28
6 oestrische cyclus ........................................................................................................... 31
7 fertilisatie....................................................................................................................... 41
8 na de bevruchting ........................................................................................................... 46
9 dracht ............................................................................................................................ 54
10 prodromi en partus ........................................................................................................ 59
11 neonaat ........................................................................................................................ 67
12 puerperium................................................................................................................... 70
13 mammae en lactatie ...................................................................................................... 72
14 voortplanting vogels....................................................................................................... 76
15 klinische diagnostiek .................................................................................................... 85
16 pathologie .................................................................................................................. 104
17 overzichtstabellen ...................................................................................................... 112
18 samenvatting ziekteleer voortplanting .......................................................................... 119
19 ziekteleer melkklieren ................................................................................................. 145
Pagina 2 van 152
,2 MANNELIJK GESLACHTSAPPARAAT
2.1 EMBRYONALE ONTWIKKELING
Het genetische geslacht ligt vast vanaf de bevruchting (man: XY, ZZ).
De genitale lijst (urogenitale lijst) is de embryonale structuur die de
basis vormt voor de ontwikkeling van de gonaden (organen die de
gameten en geslachtshormonen produceren). Het bestaat uit
intermediair mesoderm aan de mediale zijde van de oernier. Zolang
de gonaden nog niet geslachtsbepalend zijn heten ze indifferente
gonaden. Primordiale kiemcellen (PGC’s) zijn de oer-
geslachtscellen, de voorlopers van alle zaadcellen, ze ontstaan nog
voordat de gonaden zelf gevormd zijn. PGC’s zullen extra-
embryonaal ontstaan in de dooierzakwand dicht bij het allantoïs,
vanuit daar migreren ze via het dorsale mesenterium naar de
genitale lijst (bij vogels migreren de PGC’s actief naar de genitale
lijst via bloedbaan). Zodra ze de gonade bereiken, gaan ze zich pas
ontwikkelen tot spermatogonia. De PGC’s stimuleren proliferatie
van coeloomepitheel, dit vormt primitieve strengen met daarin de
PGC’s, en mesenchymale cellen.
Of er uiteindelijk testes ontstaan, wordt bepaald door het Sry-gen op het
Y-chromosoom. Dit gen codeert voor de zogenaamde testis-determining
factor (TDF) en SOX9. Onder invloed van TDF wordt de transcriptiefactor
SF1 (Steroidogenic Factor 1) geactiveerd. SF1 speelt een sleutelrol in de
vorming van twee belangrijke celtypen in de testis: de Sertoli-cellen en
de Leydig-cellen. De Sertoli-cellen produceren vervolgens anti-
Mülleriaans hormoon (AMH). Dit hormoon zorgt ervoor dat de Müller-
buizen (ductus paramesonephrici) – die anders zouden uitgroeien tot
eileiders, baarmoeder en bovenste vagina – volledig verdwijnen. Zo
wordt de ontwikkeling van vrouwelijke inwendige geslachtsorganen
onderdrukt. Tegelijkertijd produceren de Leydig-cellen testosteron. Dit
hormoon stimuleert (1) het behoud en de verdere ontwikkeling van de
Wolff-buizen (ductus mesonephrici), die differentiëren tot structuren
van het mannelijke voortplantingsstelsel: de epididymis, de zaadleider
(vas deferens) en de zaadblaasjes; (2) de ontwikkeling van externe
genitalia.
Pagina 3 van 152
, De ductus deferens (zaadleider) ontstaat uit de Wolff-
buis (ductus mesonephricus) onder invloed van
testosteron die wordt geproduceerd door de Leydig-
cellen van de ontwikkelende testis. Vanuit de ductus
mesonephricus (Wolff-buis) groet de ureterknop, hier
gaat de ureter uit groeien. De ductus mesonephricus en
de ureter gaan scheiden van plaats, hierdoor ontstaat
het trigone.
Externe genitalia ontwikkelen uit het plica urogenitale, dit vormt de
penisschacht; de tuberculum genitale, dit wordt de penis; de labioscrotale
zwellingen (tubercula labioscrotale), deze vormen het scrotum.
2.2 ANATOMIE
2.2.1 Scrotum
1. Huid
2. Tunica dartos
- Gladde spierlaag > kan langdurig samentrekken of
ontspannen > scrotumhuid rimpelt of ontspant >
geeft minder of meer oppervlak
3. Fascia spermatica externa
4. Fascia spermatica interna
5. Tunica vaginalis parietalis
6. Cavum vaginale
7. Tunica vaginalis visceralis
8. Ligamentum testis proprium
- Tussen testis en epididymis
9. Ligamentum cauda epididymis
- Afkomstig van het gubernaculum; Tussen
epididymis en tunica vaginalis parietalis, vanaf daar
heet het ligamentum scrotale
10. Ligamentum scrotale
- Afkomstig van het gubernaculum; tussen tunica
vaginalis parietalis en scrotale wand
11. M. cremaster
- Dwarsgestreepte spierlaag > werkt kortdurend >
trekt testis reflexmatig omhoog
12. Anulus vaginalis
13. Anulus inguinalis profundus
14. Anulus inguinalis superficialis
15. Raphe scroti
De locatie van het scrotum verschilt
tussen diersoorten. Perianaal (rond de
anus): Kat, hond, varken, knaagdieren.
Inguinaal (in het liesgebied): Paard, rund,
ram.
Pagina 4 van 152
Elise van Gool; Diergeneeskunde UU; jaar 3, sem. 1
Pagina 1 van 152
,1 INHOUD
2 mannelijk geslachtsapparaat ............................................................................................3
3 spermatogenese ............................................................................................................ 13
4 vrouwelijk geslachtsapparaat ......................................................................................... 17
5 folliculogenese en ovulatie ............................................................................................. 28
6 oestrische cyclus ........................................................................................................... 31
7 fertilisatie....................................................................................................................... 41
8 na de bevruchting ........................................................................................................... 46
9 dracht ............................................................................................................................ 54
10 prodromi en partus ........................................................................................................ 59
11 neonaat ........................................................................................................................ 67
12 puerperium................................................................................................................... 70
13 mammae en lactatie ...................................................................................................... 72
14 voortplanting vogels....................................................................................................... 76
15 klinische diagnostiek .................................................................................................... 85
16 pathologie .................................................................................................................. 104
17 overzichtstabellen ...................................................................................................... 112
18 samenvatting ziekteleer voortplanting .......................................................................... 119
19 ziekteleer melkklieren ................................................................................................. 145
Pagina 2 van 152
,2 MANNELIJK GESLACHTSAPPARAAT
2.1 EMBRYONALE ONTWIKKELING
Het genetische geslacht ligt vast vanaf de bevruchting (man: XY, ZZ).
De genitale lijst (urogenitale lijst) is de embryonale structuur die de
basis vormt voor de ontwikkeling van de gonaden (organen die de
gameten en geslachtshormonen produceren). Het bestaat uit
intermediair mesoderm aan de mediale zijde van de oernier. Zolang
de gonaden nog niet geslachtsbepalend zijn heten ze indifferente
gonaden. Primordiale kiemcellen (PGC’s) zijn de oer-
geslachtscellen, de voorlopers van alle zaadcellen, ze ontstaan nog
voordat de gonaden zelf gevormd zijn. PGC’s zullen extra-
embryonaal ontstaan in de dooierzakwand dicht bij het allantoïs,
vanuit daar migreren ze via het dorsale mesenterium naar de
genitale lijst (bij vogels migreren de PGC’s actief naar de genitale
lijst via bloedbaan). Zodra ze de gonade bereiken, gaan ze zich pas
ontwikkelen tot spermatogonia. De PGC’s stimuleren proliferatie
van coeloomepitheel, dit vormt primitieve strengen met daarin de
PGC’s, en mesenchymale cellen.
Of er uiteindelijk testes ontstaan, wordt bepaald door het Sry-gen op het
Y-chromosoom. Dit gen codeert voor de zogenaamde testis-determining
factor (TDF) en SOX9. Onder invloed van TDF wordt de transcriptiefactor
SF1 (Steroidogenic Factor 1) geactiveerd. SF1 speelt een sleutelrol in de
vorming van twee belangrijke celtypen in de testis: de Sertoli-cellen en
de Leydig-cellen. De Sertoli-cellen produceren vervolgens anti-
Mülleriaans hormoon (AMH). Dit hormoon zorgt ervoor dat de Müller-
buizen (ductus paramesonephrici) – die anders zouden uitgroeien tot
eileiders, baarmoeder en bovenste vagina – volledig verdwijnen. Zo
wordt de ontwikkeling van vrouwelijke inwendige geslachtsorganen
onderdrukt. Tegelijkertijd produceren de Leydig-cellen testosteron. Dit
hormoon stimuleert (1) het behoud en de verdere ontwikkeling van de
Wolff-buizen (ductus mesonephrici), die differentiëren tot structuren
van het mannelijke voortplantingsstelsel: de epididymis, de zaadleider
(vas deferens) en de zaadblaasjes; (2) de ontwikkeling van externe
genitalia.
Pagina 3 van 152
, De ductus deferens (zaadleider) ontstaat uit de Wolff-
buis (ductus mesonephricus) onder invloed van
testosteron die wordt geproduceerd door de Leydig-
cellen van de ontwikkelende testis. Vanuit de ductus
mesonephricus (Wolff-buis) groet de ureterknop, hier
gaat de ureter uit groeien. De ductus mesonephricus en
de ureter gaan scheiden van plaats, hierdoor ontstaat
het trigone.
Externe genitalia ontwikkelen uit het plica urogenitale, dit vormt de
penisschacht; de tuberculum genitale, dit wordt de penis; de labioscrotale
zwellingen (tubercula labioscrotale), deze vormen het scrotum.
2.2 ANATOMIE
2.2.1 Scrotum
1. Huid
2. Tunica dartos
- Gladde spierlaag > kan langdurig samentrekken of
ontspannen > scrotumhuid rimpelt of ontspant >
geeft minder of meer oppervlak
3. Fascia spermatica externa
4. Fascia spermatica interna
5. Tunica vaginalis parietalis
6. Cavum vaginale
7. Tunica vaginalis visceralis
8. Ligamentum testis proprium
- Tussen testis en epididymis
9. Ligamentum cauda epididymis
- Afkomstig van het gubernaculum; Tussen
epididymis en tunica vaginalis parietalis, vanaf daar
heet het ligamentum scrotale
10. Ligamentum scrotale
- Afkomstig van het gubernaculum; tussen tunica
vaginalis parietalis en scrotale wand
11. M. cremaster
- Dwarsgestreepte spierlaag > werkt kortdurend >
trekt testis reflexmatig omhoog
12. Anulus vaginalis
13. Anulus inguinalis profundus
14. Anulus inguinalis superficialis
15. Raphe scroti
De locatie van het scrotum verschilt
tussen diersoorten. Perianaal (rond de
anus): Kat, hond, varken, knaagdieren.
Inguinaal (in het liesgebied): Paard, rund,
ram.
Pagina 4 van 152
