Inhoudsopgave
H1 – De oorsprong van de filosofie..................................................................1
1. Inleiding...................................................................................................................... 1
2. Omschrijving en indeling van de filosofie....................................................................2
3. De presocratische filosofie.......................................................................................... 4
4. Filosofie binnen het hoger onderwijs...........................................................................6
5. Ken Jezelf: GNOTHI SEAUTON (Ken Jezelf)...................................................................7
H2 – Socrates en de sofisten...........................................................................8
1. Situering..................................................................................................................... 8
2. De sofisten.................................................................................................................. 8
3. Socrates.................................................................................................................... 10
4. Thema: waarheid...................................................................................................... 13
5. Ken Jezelf: ik weet dat ik niets weet..........................................................................15
H3 – De grot van Plato..................................................................................17
1. Situering................................................................................................................... 17
2. Zijn en schijn............................................................................................................. 17
3. Kennisleer en ethiek.................................................................................................. 19
4. Mensbeeld en politiek...............................................................................................20
5. Thema: de aard van de werkellijkheid.......................................................................22
6. Ken Jezelf: de verschijnselen verduisteren de waarheid............................................24
H4 – De teleologie van Aristoteles.................................................................26
1. Situering................................................................................................................... 26
2. Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen...................................................................26
3. Ethica: deugdenleer.................................................................................................. 29
4. Politiek: de mens is een politiek dier.........................................................................30
5. Thema: over doel en zingeving.................................................................................31
6. Ken Jezelf: de deugd is het midden tussen twee uitersten........................................32
H5 – De Tuin van Epicurus.............................................................................33
1. Situering: de hellenistische en romeinse periode......................................................33
2. Het epicurisme.......................................................................................................... 33
3. Thema: geluk............................................................................................................ 35
4. Ken Jezelf: leef verborgen......................................................................................... 37
H6 – De stoïcijnen en het Lot.........................................................................39
, 1. Situering................................................................................................................... 39
2. Het stoïcisme............................................................................................................ 39
3. Thema: Vrijheid......................................................................................................... 42
4. Ken Jezelf: het zijn niet de feiten die ons in verwarring brengen, maar onze
interpretatie van de feiten............................................................................................45
H7 – Michel de Montaigne, kind van de renaissance.......................................47
1. Situering: de middeleeuwse filosofie als ‘dienstmaagd’ van de religie......................47
2. De renaissance.......................................................................................................... 48
3. Michel de Montaigne.................................................................................................50
4. Thema: reflectie........................................................................................................ 52
5. Ken Jezelf: ik ben een mens en niets menselijks is me vreemd.................................52
6. Extra: leerpad........................................................................................................... 54
H8 – Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie...................59
1. Samengevat.............................................................................................................. 59
2. Ken Jezelf: Sapere Aude!........................................................................................... 59
H9 – De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en een nieuw
maatschappijmodel......................................................................................61
1. Situering................................................................................................................... 61
2. De copernicaanse wending van Kant........................................................................61
3. Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek.................................................63
4. Thema: de waarden van de Verlichting.....................................................................65
5. Ken Jezelf: the principles of justice are chosen behind a veil of ignorance................69
H10 – Schopenhauers Wil tot leven................................................................70
1. Situering................................................................................................................... 70
2. Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau...................................................70
3. Arthur Schopenhauer................................................................................................ 72
4. Thema: de romantiek................................................................................................ 74
5. Ken Jezelf: l’homme qui a le plus vécu n’est pas celui qui a compté le plus d’années,
mais celui qui a le plus senti la vie................................................................................75
H11 – Nietzsche, filosoof met de hamer.........................................................76
1. Situering................................................................................................................... 76
2. Friedrich Nietzsche.................................................................................................... 77
3. Thema: het postmodernisme....................................................................................83
4. Ken Jezelf: werde der du bist.....................................................................................85
H12 – Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en pluraliteit...............86
,1. De filosofie in de twintigste eeuw.............................................................................86
2. De appel van Emmanuel Levinas..............................................................................87
3. Hannah Arendts inter-esse........................................................................................90
4. Thema: over de aard van de mens............................................................................93
5. Ken Jezelf: dasein ist mit sein....................................................................................94
, H1 – DE OORSPRONG VAN DE FILOSOFIE
- Ken uzelf (gnothi seauton) – Thales van Milete
- De wereld is een getal – Pythagoras
- Zijn en kennen zijn hetzelfde – Parmenides
- Alles vloeit (panta rhei) - Herakleitos
1. INLEIDING
oorsprong filosofie:
- Griekse ‘filein’ & ‘sophia’
o ‘houden van’
o Griekse godin van de wijsheid (was vrouwelijk in een mannelijke wereld?)
2 manieren om oorsprong te beantwoorden: filosofie = …
o zo oud als mens zelf:
iedereen die diepzinnige vragen stelt is filosofisch bezig
Plato: filosofie begint met verwondering (bron van zoektocht om te
begrijpen wat er zich voordoet in onszelf / wereld)
o manier van denken ontstaan in bepaalde periode binnen bepaalde cultuur:
oosten: 6e eeuw v.C., ontstonden nieuwe filosofische zienswijzen:
India:
o werden Upanishaden geschreven: filosofische reflecties
op oeroude Vedische geschriften
o Mahavira / Boeddha: figuren die traditionele
brahmaanse levenswijze in vraag stelden + aan de basis
lagen van jaïnisme en boeddhisme
China:
o Confucius: kwam met uitgewerkte sociale filosofie
o Lao Tse: taoïsme kent bloei
westen: 6 eeuw v.C., rond Egeïsche zee, op kruispunt wan sterk
e
ontwikkelde culturen (focus cursus)
ontstaan westerse filosofie is overgang van mythos naar logos:
- mythos: wereldbeeld gebaseerd op mythen, gekleurd door goden/fantastische
verhalen
- logos: wereldbeeld dat fundering zoekt in rationele verklaring, toenemend belang
van observatie/argumentatie, natuur uit natuur verklaren (niet meer door goden)
- mythische wereldbeelden in alle culturen/tijden vormen onderzoeksdomein
van antropologen:
o Australische Aboriginals
o Afrikaanse herdersvolkeren
o Indianen uit Amazonegebied
o rijde Indische godenwereld
o uit westerse wereld:
Ilias en de Odysseus van Homerus
Zondeval uit Oude Testament
behandelen diepmenselijke vragen a.d.h.v. metaforen + verhalen
die wijsheid bevatten
1
,2. OMSCHRIJVING EN INDELING VAN DE FILOSOFIE
2.1 TUSSEN RELIGIE EN WETENSCHAP
omschrijving filosofie door Italiaanse filosoof Luciano de Crescenzo (1997):
- filosofie bevindt zich tussen religie en wetenschap
- komt overeen met overgang mythos naar logos
wetenschappelijke revolutie: symbolische jaar 1543:
- 2 belangwekkende werken die visie op mens / wereld veranderd hebben:
o Over de bewegingen van de hemelsferen van Copernicus
o Over de samenstelling van het menselijke lichaam van Vesalius
- ontstaan van wetenschappelijke methode:
o Francis Bacon (1561-1626) introduceert ‘inductie’ en ‘experiment’
o legt basis van wetenschappelijke methode
o monden eeuw later uit tot natuurwetten van Newton + begin fysica
o later ook scheikunde, biologie, sociale wetenschappen,
menswetenschappen
filosofie houdt stand als moeder van wetenschappen
- kenmerken wetenschap:
o bestudeert fenomenen (objectiveerbaar, zichtbaar, meetbaar)
o zoekt naar wetten en theorieën
o stelt de vraag naar het hoe (Hoe werken dingen?)
- grenzen van wetenschap:
o niet alles is meetbaar of experimenteel te onderzoeken, zoals:
Wat is bewustzijn?
Wat is de zin van het leven?
ethische vragen
- filosofie en religie:
o stellen vragen naar het wat en waarom
o behandelen thema’s die buiten bereik van wetenschappelijke methode
vallen
2.2 DRIE GROTE VRAGEN EN DOMEINEN
grote filosoof van de Verlichting: Immanuel Kant brengt alle filosofische vragen terug
tot 3 essentiële vragen:
- Wat kan ik weten?
- Wat moet ik doen?
- Wat mag ik hopen?
worden uiteindelijk teruggebracht tot één vraag: Wat is de mens?
hedendaagse Franse filosoof: Luc Ferry: nog kernachtiger:
- filosofie houdt zich bezig met …
o kennis
o ethiek
o wijsheid
- verschil kennis en wijsheid:
o kennis = objectieve feiten/objectiveerbare begrippen + richt zich op weten
hoe die objecten verschijnen + op elkaar inwerken
2
, o wijsheid = manier waarop we in het leven staan + hoe we erin slagen om
te gaan met wisselvalligeden van het leven
o in veel culturen situeert men wijsheid niet in brein, maar in hart
2.3 HET HUIS VAN DE FILOSOFIE
indeling van filosofische vragen: op basis van welke vragen men stelt:
- vragen Immanuel Kant
o 1e vraag epistemologie
o 2e vraag ethiek
o 3e vraag moeilijker ik hokje te plaatsen
o Wat is de mens? wijsgerige antropologie
- elke indeling heeft beperkingen:
o sommige vragen passen in meerdere domeinen
o betekenis van filosofische domeinen evolueert doorheen geschiedenis
metafysica en ontologie (meest fundamentele tak):
- ontologie (= algemene metafysica):
o betekenis: leer van het zijn
o vraagt: Wat is de aard van het zijn? Bestaat niet-zijn?
- metafysica: onderzoekt wat boven/buiten waarneembare (fenomenale)
werkelijkheid ligt
domeinen/zijnden van de fenomenale werkelijkheid:
- kosmos kosmologie/natuurfilosofie
o oorsprong en structuur van universum
o evolutie van natuur
- geest filosofie van psyche
o gedachten, gevoelens, herinneringen, dromen
- mens wijsgerige antropologie
o Wat is de aard van de mens?
o Wat is specifiek aan de mens?
- God theologie
o kan behoren tot metafysica of afzonderlijk domein
drie fundamentele waarden volgens Plato:
- de mens hecht belang aan …
o het ware
o het goede
o het schone
- niet hoe dingen zijn als zijnde, maar hoe ze behoren te zijn
- het ware waarheid en kennis:
o epistemologie/kennisleer:
vragen:
Wat is kennis?
Wat is waarheid?
Is waarheid absoluut of relatief?
Wat zijn de grenzen van kennis?
deelgebieden:
logica: Wat is geldig redeneren?
3
H1 – De oorsprong van de filosofie..................................................................1
1. Inleiding...................................................................................................................... 1
2. Omschrijving en indeling van de filosofie....................................................................2
3. De presocratische filosofie.......................................................................................... 4
4. Filosofie binnen het hoger onderwijs...........................................................................6
5. Ken Jezelf: GNOTHI SEAUTON (Ken Jezelf)...................................................................7
H2 – Socrates en de sofisten...........................................................................8
1. Situering..................................................................................................................... 8
2. De sofisten.................................................................................................................. 8
3. Socrates.................................................................................................................... 10
4. Thema: waarheid...................................................................................................... 13
5. Ken Jezelf: ik weet dat ik niets weet..........................................................................15
H3 – De grot van Plato..................................................................................17
1. Situering................................................................................................................... 17
2. Zijn en schijn............................................................................................................. 17
3. Kennisleer en ethiek.................................................................................................. 19
4. Mensbeeld en politiek...............................................................................................20
5. Thema: de aard van de werkellijkheid.......................................................................22
6. Ken Jezelf: de verschijnselen verduisteren de waarheid............................................24
H4 – De teleologie van Aristoteles.................................................................26
1. Situering................................................................................................................... 26
2. Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen...................................................................26
3. Ethica: deugdenleer.................................................................................................. 29
4. Politiek: de mens is een politiek dier.........................................................................30
5. Thema: over doel en zingeving.................................................................................31
6. Ken Jezelf: de deugd is het midden tussen twee uitersten........................................32
H5 – De Tuin van Epicurus.............................................................................33
1. Situering: de hellenistische en romeinse periode......................................................33
2. Het epicurisme.......................................................................................................... 33
3. Thema: geluk............................................................................................................ 35
4. Ken Jezelf: leef verborgen......................................................................................... 37
H6 – De stoïcijnen en het Lot.........................................................................39
, 1. Situering................................................................................................................... 39
2. Het stoïcisme............................................................................................................ 39
3. Thema: Vrijheid......................................................................................................... 42
4. Ken Jezelf: het zijn niet de feiten die ons in verwarring brengen, maar onze
interpretatie van de feiten............................................................................................45
H7 – Michel de Montaigne, kind van de renaissance.......................................47
1. Situering: de middeleeuwse filosofie als ‘dienstmaagd’ van de religie......................47
2. De renaissance.......................................................................................................... 48
3. Michel de Montaigne.................................................................................................50
4. Thema: reflectie........................................................................................................ 52
5. Ken Jezelf: ik ben een mens en niets menselijks is me vreemd.................................52
6. Extra: leerpad........................................................................................................... 54
H8 – Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie...................59
1. Samengevat.............................................................................................................. 59
2. Ken Jezelf: Sapere Aude!........................................................................................... 59
H9 – De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en een nieuw
maatschappijmodel......................................................................................61
1. Situering................................................................................................................... 61
2. De copernicaanse wending van Kant........................................................................61
3. Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek.................................................63
4. Thema: de waarden van de Verlichting.....................................................................65
5. Ken Jezelf: the principles of justice are chosen behind a veil of ignorance................69
H10 – Schopenhauers Wil tot leven................................................................70
1. Situering................................................................................................................... 70
2. Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau...................................................70
3. Arthur Schopenhauer................................................................................................ 72
4. Thema: de romantiek................................................................................................ 74
5. Ken Jezelf: l’homme qui a le plus vécu n’est pas celui qui a compté le plus d’années,
mais celui qui a le plus senti la vie................................................................................75
H11 – Nietzsche, filosoof met de hamer.........................................................76
1. Situering................................................................................................................... 76
2. Friedrich Nietzsche.................................................................................................... 77
3. Thema: het postmodernisme....................................................................................83
4. Ken Jezelf: werde der du bist.....................................................................................85
H12 – Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en pluraliteit...............86
,1. De filosofie in de twintigste eeuw.............................................................................86
2. De appel van Emmanuel Levinas..............................................................................87
3. Hannah Arendts inter-esse........................................................................................90
4. Thema: over de aard van de mens............................................................................93
5. Ken Jezelf: dasein ist mit sein....................................................................................94
, H1 – DE OORSPRONG VAN DE FILOSOFIE
- Ken uzelf (gnothi seauton) – Thales van Milete
- De wereld is een getal – Pythagoras
- Zijn en kennen zijn hetzelfde – Parmenides
- Alles vloeit (panta rhei) - Herakleitos
1. INLEIDING
oorsprong filosofie:
- Griekse ‘filein’ & ‘sophia’
o ‘houden van’
o Griekse godin van de wijsheid (was vrouwelijk in een mannelijke wereld?)
2 manieren om oorsprong te beantwoorden: filosofie = …
o zo oud als mens zelf:
iedereen die diepzinnige vragen stelt is filosofisch bezig
Plato: filosofie begint met verwondering (bron van zoektocht om te
begrijpen wat er zich voordoet in onszelf / wereld)
o manier van denken ontstaan in bepaalde periode binnen bepaalde cultuur:
oosten: 6e eeuw v.C., ontstonden nieuwe filosofische zienswijzen:
India:
o werden Upanishaden geschreven: filosofische reflecties
op oeroude Vedische geschriften
o Mahavira / Boeddha: figuren die traditionele
brahmaanse levenswijze in vraag stelden + aan de basis
lagen van jaïnisme en boeddhisme
China:
o Confucius: kwam met uitgewerkte sociale filosofie
o Lao Tse: taoïsme kent bloei
westen: 6 eeuw v.C., rond Egeïsche zee, op kruispunt wan sterk
e
ontwikkelde culturen (focus cursus)
ontstaan westerse filosofie is overgang van mythos naar logos:
- mythos: wereldbeeld gebaseerd op mythen, gekleurd door goden/fantastische
verhalen
- logos: wereldbeeld dat fundering zoekt in rationele verklaring, toenemend belang
van observatie/argumentatie, natuur uit natuur verklaren (niet meer door goden)
- mythische wereldbeelden in alle culturen/tijden vormen onderzoeksdomein
van antropologen:
o Australische Aboriginals
o Afrikaanse herdersvolkeren
o Indianen uit Amazonegebied
o rijde Indische godenwereld
o uit westerse wereld:
Ilias en de Odysseus van Homerus
Zondeval uit Oude Testament
behandelen diepmenselijke vragen a.d.h.v. metaforen + verhalen
die wijsheid bevatten
1
,2. OMSCHRIJVING EN INDELING VAN DE FILOSOFIE
2.1 TUSSEN RELIGIE EN WETENSCHAP
omschrijving filosofie door Italiaanse filosoof Luciano de Crescenzo (1997):
- filosofie bevindt zich tussen religie en wetenschap
- komt overeen met overgang mythos naar logos
wetenschappelijke revolutie: symbolische jaar 1543:
- 2 belangwekkende werken die visie op mens / wereld veranderd hebben:
o Over de bewegingen van de hemelsferen van Copernicus
o Over de samenstelling van het menselijke lichaam van Vesalius
- ontstaan van wetenschappelijke methode:
o Francis Bacon (1561-1626) introduceert ‘inductie’ en ‘experiment’
o legt basis van wetenschappelijke methode
o monden eeuw later uit tot natuurwetten van Newton + begin fysica
o later ook scheikunde, biologie, sociale wetenschappen,
menswetenschappen
filosofie houdt stand als moeder van wetenschappen
- kenmerken wetenschap:
o bestudeert fenomenen (objectiveerbaar, zichtbaar, meetbaar)
o zoekt naar wetten en theorieën
o stelt de vraag naar het hoe (Hoe werken dingen?)
- grenzen van wetenschap:
o niet alles is meetbaar of experimenteel te onderzoeken, zoals:
Wat is bewustzijn?
Wat is de zin van het leven?
ethische vragen
- filosofie en religie:
o stellen vragen naar het wat en waarom
o behandelen thema’s die buiten bereik van wetenschappelijke methode
vallen
2.2 DRIE GROTE VRAGEN EN DOMEINEN
grote filosoof van de Verlichting: Immanuel Kant brengt alle filosofische vragen terug
tot 3 essentiële vragen:
- Wat kan ik weten?
- Wat moet ik doen?
- Wat mag ik hopen?
worden uiteindelijk teruggebracht tot één vraag: Wat is de mens?
hedendaagse Franse filosoof: Luc Ferry: nog kernachtiger:
- filosofie houdt zich bezig met …
o kennis
o ethiek
o wijsheid
- verschil kennis en wijsheid:
o kennis = objectieve feiten/objectiveerbare begrippen + richt zich op weten
hoe die objecten verschijnen + op elkaar inwerken
2
, o wijsheid = manier waarop we in het leven staan + hoe we erin slagen om
te gaan met wisselvalligeden van het leven
o in veel culturen situeert men wijsheid niet in brein, maar in hart
2.3 HET HUIS VAN DE FILOSOFIE
indeling van filosofische vragen: op basis van welke vragen men stelt:
- vragen Immanuel Kant
o 1e vraag epistemologie
o 2e vraag ethiek
o 3e vraag moeilijker ik hokje te plaatsen
o Wat is de mens? wijsgerige antropologie
- elke indeling heeft beperkingen:
o sommige vragen passen in meerdere domeinen
o betekenis van filosofische domeinen evolueert doorheen geschiedenis
metafysica en ontologie (meest fundamentele tak):
- ontologie (= algemene metafysica):
o betekenis: leer van het zijn
o vraagt: Wat is de aard van het zijn? Bestaat niet-zijn?
- metafysica: onderzoekt wat boven/buiten waarneembare (fenomenale)
werkelijkheid ligt
domeinen/zijnden van de fenomenale werkelijkheid:
- kosmos kosmologie/natuurfilosofie
o oorsprong en structuur van universum
o evolutie van natuur
- geest filosofie van psyche
o gedachten, gevoelens, herinneringen, dromen
- mens wijsgerige antropologie
o Wat is de aard van de mens?
o Wat is specifiek aan de mens?
- God theologie
o kan behoren tot metafysica of afzonderlijk domein
drie fundamentele waarden volgens Plato:
- de mens hecht belang aan …
o het ware
o het goede
o het schone
- niet hoe dingen zijn als zijnde, maar hoe ze behoren te zijn
- het ware waarheid en kennis:
o epistemologie/kennisleer:
vragen:
Wat is kennis?
Wat is waarheid?
Is waarheid absoluut of relatief?
Wat zijn de grenzen van kennis?
deelgebieden:
logica: Wat is geldig redeneren?
3
