Samenvatting Criminologie - 18/20

Criminologie:

Hoofdstuk 1: Het studieobject van de criminologie

Criminologie als wetenschap: wetenschap die betrouwbare en precieze kennis wil leveren
over criminaliteit, over mensen die misdaden plegen en over hoe daarop gereageerd kan
worden – criminologen zoeken nauwkeurige en gefundeerde antwoorden op vragen;
antwoorden zijn tijdelijk, betrekkelijk of onzinnig
 Multidisciplinaire wetenschap: bestudeert misdaad, afwijkend gedrag en de
maatschappelijke reacties daarop met aandacht voor oorzaken, gevolgen en preventie in hun
sociale, economische, politieke en culturele context vanuit verschillende wetenschappen

Misdaad = sociaal construct: handeling op zich is niet crimineel, maar de manier waarop
samenlevingen regels maken, labels uitdelen en macht uitoefenen bepalen dat

Hoofdstuk 2: Criminaliteitsdefinities – inleiding, alledaagse en belang van media

1. Misdaad

Deviantie: afwijkend gedrag

Beleidspunten:
 Wettelijke basis creëren om drugstesten te kunnen verplichten in gevangenissen,
detentiehuizen … om tot drugsvrije gevangenissen te komen.
 Nultolerantie voor geweld tegen politiemensen, brandweerlui, ambulanciers en
leerkrachten.
 Inzagerecht voor slachtoffers verbeteren en privacy van slachtoffers verbeteren in dossiers
– meer aandacht voor slachtoffers.

Beleidsprioriteiten:
 Fraudebestrijding = topprioriteit
 Aanbevelingen onderzoekscommissie seksueel misbruik
 Strijd tegen seksuele uitbuiting van kinderen
 Terreurbestrijding: berechting van terroristische strijders in het land waar de delicten
gepleegd werden + veroordeelde terroristen (meer dan 2 jaar gevangenisstraf) levenslang
opvolgen + zwarte lijst Europa voor extremistische haatpredikers die Europa niet meer binnen
mogen

Wat is criminaliteit?:
 Criminologen gebruiken niet 1, maar verschillende criminaliteitsdefinities en die keuze
bepaalt wat zij wel en niet zien, wat gemeten wordt, wie als dader of slachtoffer verschijnt en
welke beleidsantwoorden denkbaar worden.
 Verschillende definities = verschillende brillen om naar dezelfde werkelijkheid te kijken

Criminaliteitsdefinities:




1

, Juridische
misdaaddefinitie
s
Alledaagse
definities Conventionele
Morele
normatieve
misdaaddefinitie
misdaaddefinitie
Normatieve s
s
criminaliteits-
definities Kritisch
Sociale
Criminaliteits- normatieve
misdaaddefinitie
definitie misdaaddefinitie
s
s
Conventionele
reactieve
Labelling
misdaaddefinitie
Reactieve s
misdaad-
definities Kritisch
reactieve Conflict
misdaaddefinitie theoretisch
s


Neo-marxistisch



1.1 Alledaagse definities van criminaliteit
Het publiek – alledaagse theorieën: eigen ervaringen en achtergronden spelen een
belangrijke rol – opvattingen over criminaliteit veranderen in samenhang met biografische en
sociale ontwikkelingen

Alledaagse definitie van criminaliteit:
 Publiek
 Media:
- Boemanconcept
- Telelensreflex
- Mean world syndrome
 Overheidsinstanties:
- Moral panic

1.1.1 Effect van de media

Media: dragen bij tot het in stand houden van stereotype criminaliteitsbeelden en het
verstrekken van kennis over nieuwe vormen van criminaliteit – krachtige filter en versterker
van hoe studenten, hulpverleners en het brede publiek criminaliteit zien, voelen en
beoordelen en geven het gevoel dat geweld overal kan zijn
 Gaan mee in veranderende tendens om meer aandacht te vestigen op straf en vergelding
(straffen, repressief)

Media ≠ neutrale spiegel van criminaliteit
Media = actief selecteren welke feiten aandacht krijgen en hoe ze gekaderd worden –
sensationele, gewelddadige en uitzonderlijke misdrijven krijgen systematisch meer aandacht
dan alledaagse en structurele vormen van schade vb. bedrijfscriminaliteit, sociale ongelijkheid
 Onderzoek naar berichtgeving over corporate crime (bedrijfsmisdrijven) in Vlaanderen
toont dat er wel over zulke feiten wordt bericht, maar vaak zonder duidelijk
criminaliteitskader, waardoor de ernst en systemische aard ervan onderbelicht blijven
 Sociaal werkers: ontmoeten cliënten in een context waarin sommige misdrijven
‘zichtbaarder’ en moreel zwaarder beladen zijn dan andere, los van hun feitelijke
frequentie of schade

News values: criteria zoals spektakel, personalisering en emotionele impact bepalen wat
nieuws wordt – sensatienieuws


2

,Cultivation theory (Gerbner): langdurige blootstelling aan geweld en misdaad in media
praat kijkers geleidelijk aan een vertekend wereldbeeld aan
 Mean world syndrome: overtuiging dat de wereld gevaarlijker en onveiliger is dan ze
statistisch gezien is
 Gevolg: gevoelens van onveiligheid worden versterkt en kan leiden tot meer steun voor
harde straffen, intensieve controle en minder bereidheid om in rehabilitatie of sociale
preventie te investeren
 Studies: zware televisiekijkers en veelgebruikers van misdaadnieuws overschatten
systematisch de kans om slachtoffer te worden van criminaliteit, ook als de werkelijke
lokale criminaliteitscijfers laag zijn

Boemanconcept: veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele gronden
negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven; misdadigers als angstaanjagende
karikaturen – vijandbeeld creëren in de media en politiek om sociale problemen te verklaren
en steun te krijgen voor bepaalde maatregelen (invloed op beleid en publieke opinie); groep
of fenomeen wordt aangewezen als oorzaak van problemen en wordt als bedreigend gezien =
zondebok, schuld geven aan een groep (negatieve stempel)
vb. Bart De Pauw (goed werk mag niet meer besproken worden), Marco Borsato, fraude in
gezondheidszorg, Epstein files (er worden soms onterecht namen genoemd, reputatie is
omzeep), inwoners van Israël, langdurig zieken, rechtszaak Johny Depp …

 Folk Devil: herkenbare vijandbeelden die als symbool voor moreel verval staan – op basis
van uiterlijk baseren of een groep/iemand gevaarlijk is
vb. jeugdbendes, illegalen, seksuele roofdieren, mensen met tatoeages, motorbendes,
mensen van kleur … = gevaarlijk

 Rol media: vijandbeelden construeren en verspreiden die het publieke beeld beïnvloeden
en versterken
 Gevolg: stigmatisering en sociale verdeeldheid (polarisatie) binnen gemeenschappen

 Invloed op beleid en publieke opinie:
- Beleidsfocus op repressie en controle.
- Verwaarlozing van onderliggende sociale problemen.
- Toename van maatschappelijke spanningen.

Telelensreflex: veel zien van een spectaculair feit, zonder context – meestal schokeffect en
misdaad laten zien = focus op spectakel
 Focus op opvallende gebeurtenissen: media zoomt in op opvallende gebeurtenissen en
negeert vaak bredere context en details
 Verwaarlozing van context: door inzoomen missen media vaak onderliggen oorzaken en
bredere achtergronden van gebeurtenissen
vb. inbrekers zijn helemaal terug: opnieuw dringen ze woningen binnen, ICE

Gevolgen telelensreflex:
 Publieke aandacht is bepaald: media richt zich voornamelijk op geweldsdelicten en
sensationele misdrijven
 Invloed op publieke perceptie van criminaliteit: geweldsdelicten worden als dominant
gezien = vertekend beeld van criminaliteit, versterking van angst en onzekerheid in de
samenleving– misverstanden en verkeerde interpretaties mogelijk
 Andere misdrijven minder belicht: minder spectaculaire vormen van criminaliteit krijgen
weinig media-aandacht en blijven onderbelicht

Voorbeeld steekincidenten bij jongeren – telelensreflex: media-aandacht op gewelddadige
incidenten onder jongeren  nieuwsitems benadrukken vaak gruwelijke details van
steekincidenten  politieke reacties zoals messenverbod en strenger beleid volgen snel MAAR
minder aandacht voor achterliggende sociale problemen zoals armoede, schooluitval en
andere mogelijke oorzaken

3

, Moral panic: elkaar versterkende en disproportionele reacties van media, politici en het
publiek op deviante verschijnselen die worden ervaren als bedreigend of zelfs ondermijnend
voor maatschappelijke waarden en belangen – een zichzelf versterkende morele
verontwaardiging bij media, publiek en politici (paniek gebaseerd op ongefundeerde zaken) =
overdreven reactie
vb. de straatlichten doven, hoeveel besparen we daarmee? En wordt dat niet gevaarlijker?
(Demorgen.be), Cohen beschreef hoe media in de zaak ‘Mods and Rockers’ kleine
vechtpartijen tussen jongeren kaderden als teken van algemene orde-instorting, wat leidde
tot strenge politie-optredens en zwaardere straffen, heksenvervolging, immigranten
(migratiestroom), gay’s (aids), ravers …

 Criminaliteit = sociaal construct: wat als misdaad wordt gezien, ontstaat in voortdurende
interactie tussen publiek, media, professionals en beleidsmakers

Voorbeeld drillrap en jongerengeweld – moral panic: media en publieke opinie versterken het
probleem en beleidsmakers reageren snel
 Associatie met geweld: drillrap wordt vaak gelinkt aan jeugdgeweld, wat de publieke
perceptie beïnvloedt en zorgen oproept
 Media-uitvergroting: media vergroten vaak de verbanden tussen drillrap en geweld, wat
leidt tot een vertekend beeld
 Stereotypen en stigma’s: associaties leiden tot stereotypering en stigmatisering van
jongeren uit specifieke wijken
 Focus van mediaframes: bepaalde aspecten van verhalen benadrukken om aandacht te
sturen en percepties te vormen
 Gevolg: beperkte (negatieve) publieke perceptie over jongeren en hun
leefomgeving

Gevolgen moral panic: snelle beleidsreacties en maatschappelijke impact
 Politieke druk en moral panic: politieke druk ontstaat vaak door moral panic, wat leidt tot
haastige beleidsbeslissingen zonder voldoende analyse
 Effectiviteit van beleidsmaatregelen: snelle beleidsmaatregelen zijn niet altijd effectief en
kunnen bestaande problemen verergeren in plaats van oplossen
 Gevolgen voor samenleving en jongeren: maatschappelijke impact van beleidsreacties kan
negatieve gevolgen hebben voor de samenleving en jongeren die erbij betrokken zijn

Rol van overheidsinstanties (politie en justitie) en politici: beslissen welke informatie
verspreid wordt – journalisten zijn deels afhankelijk van officiële informatie van politie en
justitie
 Via nieuwsbulletins en persconferenties oefenen overheidsinstanties invloed uit op de
selectie van wat nieuwswaardig wordt geacht – publiek indirect sturen wat betreft definities
van en opvattingen over criminaliteit.

Conclusie:
 Media en publieke perceptie: media vormen publieke opvattingen over criminaliteit via
concepten als moral panic en boemanconcept
 Belang voor sociaal werk: sociaal werkers moeten deze concepten begrijpen om
maatschappelijke gevolgen effectief aan te pakken
- Je werkt met mensen die vaak ‘boeman’ zijn in media.
- Kritisch kunnen kijken naar beeldvorming is essentieel.
- Je kan bijdragen aan genuanceerde verhalen in de samenleving.
 Bijdrage aan beleid: inzicht in mediavorming helpt sociaal werkers bij het ontwikkelen van
gedegen en effectief beleid

1.1.2 Newsmaking criminolgy en tegenstemmen

Kritische criminologie  groeiend besef dat criminologen niet alleen onderzoek doen over
media, maar ook actief kunnen deelnemen aan publieke beeldvorming.

4