Forensisch Sociaal Werk:
Les 1: Wat is Forensisch Sociaal Werk – Geschiedenis Forensisch Sociaal Werk
Appel: namen/nummer afroepen om aanwezigheid te checken – zorgen dat iedereen is waar
hij/zij moet zijn (3x/dag)
Leger, gevangenis en strafkampen/concentratiekampen.
Vertrouwen is goed, controle is beter!
1. Wat is Forensisch Sociaal Werk
Forensisch Sociaal Werk: sociaal werk binnen forensisch (= gerechtelijk) veld – domein
waar sociaal werk en (straf)recht elkaar raken; sociaal werk op de snijlijn met (straf)recht
Activiteiten en disciplines binnen sociaal werk die linken hebben met (straf)recht: politie,
parket, strafuitvoering binnen en buiten gevangenissen, re-integratie
Algemene hulp- en dienstverlening aan justitiabelen: mensen die (on)rechtstreeks
geconfronteerd worden met een strafrechtelijke interventie of dreigen in aanraking te komen
(= doelgroep) – niet alleen daders, maar iedereen die op de een of andere manier in
aanraking komt met justitie en strafrecht
- Als dader (verdachte/pleger delict)
- Als slachtoffer
- Als naastbestaande van slachtoffer en/of dader: iedereen die te maken heeft met/op
één of andere manier gelinkt is aan slachtoffer/dader
Taak: schade zoveel mogelijk proberen herstellen en daders zo goed als mogelijk helpen re-
integreren in de maatschappij
Doel: herval en nieuwe feiten voorkomen
Kan voorkomen onder verschillende vormen – vormen lopen door elkaar of kunnen elkaar
aanvullen/versterken:
- Methodisch aanbod – vertrekken vanuit een bepaalde methodiek (vb. systeemdenken,
ketenaanpak)
- Aanbod ten aanzien van welbepaalde groepen – mensen in detentie, slachtoffers,
geradicaliseerden, geïnterneerden …
- Voorzieningsaanbod (sector) vb. onderwijs aan mensen in detentie, hulp- en
dienstverlening gedetineerden
Forensisch Sociaal Werk = een zich steeds ontwikkelend concept – steeds in verandering
Vragen:
- Hoe kunnen we het recht op maatschappelijke dienstverlening in confrontatie met
strafrechtsbedeling verzekeren?
Toegang tot internet?: mensen in detentie mogen niet op internet uit veiligheid
(netwerk contacteren, slachtoffer lastigvallen …), maar worden wel geacht opzoek te
gaan naar werk, een huis …
Geen toegang tot maatschappelijke dienstverlening omdat dit botst met veiligheid.
- Hoe kunnen we op een menswaardige manier omgaan met ervaringen van criminaliteit,
straffen en (on)veiligheid?
Overbevolking gevangenissen = mensonwaardig
Wat is een menswaardige straf?
Hoe ga je op een menswaardige manier om met een slachtoffer? – in waarde laten
(vb. Eddy Snelders; slachtoffers komen ongewild in de media), Hoe kun je mensen in
hun trauma begeleiden? (vb. familielid gestorven)
1
, - Wat is de rol van Sociaal Werk binnen forensische context? – instrument of tegengas
geven
Justitiehuis = instrument: in overleg met cliënt controleren – justitie legt
voorwaarden op en als sociaal werker controleer je of deze gevolgd worden en
rapporteer je indien die niet gevolgd wordt
Andere kant belichten: misschien is er een probleem in het systeem (vb.
klassenjustitie) en niet enkel in het gedrag
1.1 Botsende doelen
Doelstelling strafrecht/justitie: vertrouwen is goed, controle is beter – vertrekken vanuit
orde, veiligheid, normeren en controle
Grenzen stellen: aangeven wat in een bepaalde maatschappelijke context wel/niet is
toegelaten
Normerende functie: grens overtreden = sanctie of straf
Veiligheid = hoogste goed
Niet neutraal: regels worden bepaald door heersende rechtsorde en zijn verbonden met
sociaal-economische context
Doelstelling Sociaal Werk: bevorderen welzijn individu, re-inforcement, mensen terug zelf
regie geven MAAR tegelijk steeds meer andere finaliteiten (controleren, corrigeren, normeren
…)
Staat haaks op veiligheid: 0-risico bestaat niet – je kan niet ieder risico tegenhouden door
iedereen binnen te houden
Niet neutraal: verbonden met historische en maatschappelijke context – regels liggen
vast, werken binnen een kader
1.2 Spanningsveld Strafrecht – Sociaal Werk
Spanningsveld Strafrecht – Sociaal werk:
Forensisch Sociaal Werk binnen context strafrecht: aantal krijtlijnen en speelveld zijn al
bepaald = geen neutrale ruimte
vb. … mag niet op café (justitie) omdat dit gelinkt wordt aan drugs en alcohol, stel dat … op
café wil om te gaan kaarten dan kan dit niet, want … mag van justitie niet op café = speelveld
is bepaald
Speelveld = steeds in conceptuele verandering: wat strafbaar is, wat prioriteit krijgt …
is maatschappelijk steeds in verandering – wat maatschappelijk wel/niet aanvaard
wordt en wat daarvan het gevolg is in het strafrecht is steeds in verandering
vb. zaak Dutroux (rol slachtoffers; slachtoffers komen sinds jaren 80 in beeld), Terrorisme
(radicalisering), #MeToo, Alcohol in het verkeer (vroeger niet erg, nu maatschappelijk niet
aanvaard), seksueel geweld (strafrecht helemaal veranderd – nu moet er consent zijn, vroeger
was het veel moeilijker om als vrouw aan te tonen dat er seksueel geweld was; drempels
worden verlaagd), IFG …
Benadering:
- Individuele benadering – strafrecht: jij hebt de regel overtreden en krijgt daarvoor een
consequentie
- Structurele benadering en interventies – sociaal werk: verder kijken – is er structureel
iets aan de hand?, is er een dieperliggend probleem?, moeten de regels aangepast
worden?
Botsende doelen:
- Strafrecht/justitie: veiligheid controle, ordehandhaving
- Sociaal werk: sociale rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve
verantwoordelijkheid en respect voor diversiteit, sociale verandering, empowerment
mensen
2
,Forensisch Sociaal Werk ≠ neutraal
Forensisch Sociaal Werk = in ontwikkeling
Strafrecht en Sociaal Werk worden beïnvloed door politieke en sociaal-economische context
en zijn steeds in ontwikkeling.
Speelveld = steeds in conceptuele ontwikkeling
Wat strafbaar is, wat prioriteit is = maatschappelijk steeds in verandering
Verhouding tussen strafrecht en Sociaal Werk wordt beïnvloed door maatschappelijke,
politieke en sociaal-economische context.
Slingerbeweging die politiek gestuurd is – momenteel: harder straffen, meer controle
Instrumentele inzet >< tegenbeweging en kritische blik
Zijn drugs crimineel of een gezondheidsprobleem? (yogasnuivers)
2. Geschiedenis strafrecht – slingerbeweging
Doel straf – vrij stabiel gebleven doorheen de tijd:
- Wraak/vergelding
- Afschrikken (individueel en naar groep) om herhaling te voorkomen – individueel: als je
dit doet, is dit je straf + groep duidelijk maken als je dit doet, gebeurt dat
- Maatschappij beschermen
- Individu verbeteren – tot inzicht komen (pas later)
Vorm straf is wel veel veranderd doorheen de tijd.
2.1 Strafrecht middeleeuwen en vroegmoderne tijd
Middeleeuwen en vroegmoderne tijd:
Wetgeving, rechtbanken en rechtspraak: lokaal geregeld (strafbaarheid ging van gemeente
tot gemeente af), klassenjustitie = standaard en geen beroep mogelijk (uitspraak = uitspraak)
Foltering in functie van bekentenis.
Gevangenis ≠ straf – voorlopige hechtenis = maatregel in afwachting van proces (criminele
gevangenen) SOMS civiele gevangen: gevangenis als dwangmiddel om schulden of boetes te
betalen
Soorten straffen:
- Geldstraf
- Erestraf: publieke straf – schandpaal, brandmerk …
- Lijfstraf: iemand pijn doen, verminken – martelen, handen afkappen
- Doodstraf – verdrinken, doodstapel …
Vanaf 16e en 17e eeuw: opsluiting als straf (voor het eerst)
Alternatief voor boete die niet kan worden betaald – enkele dagen of weken.
Tuchthuizen – tegen landloperij; creëert gevoel van onveiligheid …
Later aangevuld met ter dood veroordeelden omzetting naar dwangarbeid.
2.2 Strafrecht na het Ancien Regime: Klassiek strafrecht
Periode na Ancien Regime (1789) – Franse Revolutie: reactie op willekeur van
machthebbers door verlichtingsfilosofen die pleiten voor een totale hervorming van het
strafrechtssysteem (Code Napoleon)
Recht en bestraffing moest op 3 principes steunen:
- Legaliteit: straffen moeten op voorhand vastgelegd zijn in de wet – geen misdrijf zonder
wet en geen straf zonder wet
- Proportionaliteit: straftoemeting, straf in verhouding tot ernst misdrijf
- Subsidiariteit: strafrecht als laatste middel, als al de rest faalde
Wat verandert er na de Franse Revolutie?:
3
, Gelijkheid: iedere burger is gelijk – klassenjustitie wordt afgeschaft (mensen zijn willekeur
van machthebbers beu)
Mensen nemen zelf de macht in handen.
Klassiek strafrecht:
Rationeel mensbeeld: dader overtrad de wet uit vrije wil = vrije wilskeuze + idee sociaal
contract = wanneer een delinquent een straf onderging zou hij/zij in de toekomst geen nieuwe
feiten plegen – individuele schuld en verantwoordelijkheid
Nieuwe feiten plegen = vergelding/straf voor niet naleven sociaal contract
Schuld speelt een rol: geen straf zonder schuld – wie over geen vrije wil beschikt heeft geen
schuld en kan niet gestraft worden
vb. kinderen, mensen met een verstandelijke beperking … maken geen bewuste keuzes en
kunnen geen misdrijf plegen
Straf:
- Vergeldende functie
- Individueel preventieve functie
- Algemeen preventieve functie
Klassiek strafrecht – invloed vandaag: veel ideeën van klassiek strafrecht zijn
opgenomen in ons strafrecht/ de wet
1810: Franse code Pénal = nog steeds basis van ons Belgisch strafwetboek (Napoleon)
Bestraffing ≠ dreiging of repressie MAAR = zekerheid dat je gestraft zou worden voor een
misdrijf via een humaan geachte gevangenisstraf
Idee: we steken u apart in een cel, terwijl je niet deelneemt aan de maatschappij moet
je eens goed nadenken over wat je gedaan hebt zodat je tot inzicht komt en beter naar
buiten komt (rationele mens ≠ realiteit)
Edouard Ducpétiaux: individuele cellulaire gevangenisregime – individuele opsluiting was
de manier om gevangenen moreel bij te spijkeren; panopticon (alziend); bezinning, arbeid,
scholing, godsdienst (tot inzicht komen en beter naar buiten komen)
- Uitgangspunt: opsluiting = humane straf – was gekant tegen doodstraf
- Zelf in gevangenis ten tijde van Belgische Revolutie.
- 1860: opening van zijn nieuwe Leuvense gevangenis – door internationale humanitaire
gemeenschap geprezen als triomf van menselijke vernieuwing
- België: tussen 1840 en 1919 werden 30 gevangenissen naar dit model gebouwd – velen
nog in gebruik
- Alleen langs buiten een klink: deur toe = deur toe
Communicatie was verboden waardoor de gevangenen gemaskerd werden met de
gevangenenkap of cagoule.
Idee: gevangenis = university of crime – je kan alles leren in de gevangenis
4
Les 1: Wat is Forensisch Sociaal Werk – Geschiedenis Forensisch Sociaal Werk
Appel: namen/nummer afroepen om aanwezigheid te checken – zorgen dat iedereen is waar
hij/zij moet zijn (3x/dag)
Leger, gevangenis en strafkampen/concentratiekampen.
Vertrouwen is goed, controle is beter!
1. Wat is Forensisch Sociaal Werk
Forensisch Sociaal Werk: sociaal werk binnen forensisch (= gerechtelijk) veld – domein
waar sociaal werk en (straf)recht elkaar raken; sociaal werk op de snijlijn met (straf)recht
Activiteiten en disciplines binnen sociaal werk die linken hebben met (straf)recht: politie,
parket, strafuitvoering binnen en buiten gevangenissen, re-integratie
Algemene hulp- en dienstverlening aan justitiabelen: mensen die (on)rechtstreeks
geconfronteerd worden met een strafrechtelijke interventie of dreigen in aanraking te komen
(= doelgroep) – niet alleen daders, maar iedereen die op de een of andere manier in
aanraking komt met justitie en strafrecht
- Als dader (verdachte/pleger delict)
- Als slachtoffer
- Als naastbestaande van slachtoffer en/of dader: iedereen die te maken heeft met/op
één of andere manier gelinkt is aan slachtoffer/dader
Taak: schade zoveel mogelijk proberen herstellen en daders zo goed als mogelijk helpen re-
integreren in de maatschappij
Doel: herval en nieuwe feiten voorkomen
Kan voorkomen onder verschillende vormen – vormen lopen door elkaar of kunnen elkaar
aanvullen/versterken:
- Methodisch aanbod – vertrekken vanuit een bepaalde methodiek (vb. systeemdenken,
ketenaanpak)
- Aanbod ten aanzien van welbepaalde groepen – mensen in detentie, slachtoffers,
geradicaliseerden, geïnterneerden …
- Voorzieningsaanbod (sector) vb. onderwijs aan mensen in detentie, hulp- en
dienstverlening gedetineerden
Forensisch Sociaal Werk = een zich steeds ontwikkelend concept – steeds in verandering
Vragen:
- Hoe kunnen we het recht op maatschappelijke dienstverlening in confrontatie met
strafrechtsbedeling verzekeren?
Toegang tot internet?: mensen in detentie mogen niet op internet uit veiligheid
(netwerk contacteren, slachtoffer lastigvallen …), maar worden wel geacht opzoek te
gaan naar werk, een huis …
Geen toegang tot maatschappelijke dienstverlening omdat dit botst met veiligheid.
- Hoe kunnen we op een menswaardige manier omgaan met ervaringen van criminaliteit,
straffen en (on)veiligheid?
Overbevolking gevangenissen = mensonwaardig
Wat is een menswaardige straf?
Hoe ga je op een menswaardige manier om met een slachtoffer? – in waarde laten
(vb. Eddy Snelders; slachtoffers komen ongewild in de media), Hoe kun je mensen in
hun trauma begeleiden? (vb. familielid gestorven)
1
, - Wat is de rol van Sociaal Werk binnen forensische context? – instrument of tegengas
geven
Justitiehuis = instrument: in overleg met cliënt controleren – justitie legt
voorwaarden op en als sociaal werker controleer je of deze gevolgd worden en
rapporteer je indien die niet gevolgd wordt
Andere kant belichten: misschien is er een probleem in het systeem (vb.
klassenjustitie) en niet enkel in het gedrag
1.1 Botsende doelen
Doelstelling strafrecht/justitie: vertrouwen is goed, controle is beter – vertrekken vanuit
orde, veiligheid, normeren en controle
Grenzen stellen: aangeven wat in een bepaalde maatschappelijke context wel/niet is
toegelaten
Normerende functie: grens overtreden = sanctie of straf
Veiligheid = hoogste goed
Niet neutraal: regels worden bepaald door heersende rechtsorde en zijn verbonden met
sociaal-economische context
Doelstelling Sociaal Werk: bevorderen welzijn individu, re-inforcement, mensen terug zelf
regie geven MAAR tegelijk steeds meer andere finaliteiten (controleren, corrigeren, normeren
…)
Staat haaks op veiligheid: 0-risico bestaat niet – je kan niet ieder risico tegenhouden door
iedereen binnen te houden
Niet neutraal: verbonden met historische en maatschappelijke context – regels liggen
vast, werken binnen een kader
1.2 Spanningsveld Strafrecht – Sociaal Werk
Spanningsveld Strafrecht – Sociaal werk:
Forensisch Sociaal Werk binnen context strafrecht: aantal krijtlijnen en speelveld zijn al
bepaald = geen neutrale ruimte
vb. … mag niet op café (justitie) omdat dit gelinkt wordt aan drugs en alcohol, stel dat … op
café wil om te gaan kaarten dan kan dit niet, want … mag van justitie niet op café = speelveld
is bepaald
Speelveld = steeds in conceptuele verandering: wat strafbaar is, wat prioriteit krijgt …
is maatschappelijk steeds in verandering – wat maatschappelijk wel/niet aanvaard
wordt en wat daarvan het gevolg is in het strafrecht is steeds in verandering
vb. zaak Dutroux (rol slachtoffers; slachtoffers komen sinds jaren 80 in beeld), Terrorisme
(radicalisering), #MeToo, Alcohol in het verkeer (vroeger niet erg, nu maatschappelijk niet
aanvaard), seksueel geweld (strafrecht helemaal veranderd – nu moet er consent zijn, vroeger
was het veel moeilijker om als vrouw aan te tonen dat er seksueel geweld was; drempels
worden verlaagd), IFG …
Benadering:
- Individuele benadering – strafrecht: jij hebt de regel overtreden en krijgt daarvoor een
consequentie
- Structurele benadering en interventies – sociaal werk: verder kijken – is er structureel
iets aan de hand?, is er een dieperliggend probleem?, moeten de regels aangepast
worden?
Botsende doelen:
- Strafrecht/justitie: veiligheid controle, ordehandhaving
- Sociaal werk: sociale rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve
verantwoordelijkheid en respect voor diversiteit, sociale verandering, empowerment
mensen
2
,Forensisch Sociaal Werk ≠ neutraal
Forensisch Sociaal Werk = in ontwikkeling
Strafrecht en Sociaal Werk worden beïnvloed door politieke en sociaal-economische context
en zijn steeds in ontwikkeling.
Speelveld = steeds in conceptuele ontwikkeling
Wat strafbaar is, wat prioriteit is = maatschappelijk steeds in verandering
Verhouding tussen strafrecht en Sociaal Werk wordt beïnvloed door maatschappelijke,
politieke en sociaal-economische context.
Slingerbeweging die politiek gestuurd is – momenteel: harder straffen, meer controle
Instrumentele inzet >< tegenbeweging en kritische blik
Zijn drugs crimineel of een gezondheidsprobleem? (yogasnuivers)
2. Geschiedenis strafrecht – slingerbeweging
Doel straf – vrij stabiel gebleven doorheen de tijd:
- Wraak/vergelding
- Afschrikken (individueel en naar groep) om herhaling te voorkomen – individueel: als je
dit doet, is dit je straf + groep duidelijk maken als je dit doet, gebeurt dat
- Maatschappij beschermen
- Individu verbeteren – tot inzicht komen (pas later)
Vorm straf is wel veel veranderd doorheen de tijd.
2.1 Strafrecht middeleeuwen en vroegmoderne tijd
Middeleeuwen en vroegmoderne tijd:
Wetgeving, rechtbanken en rechtspraak: lokaal geregeld (strafbaarheid ging van gemeente
tot gemeente af), klassenjustitie = standaard en geen beroep mogelijk (uitspraak = uitspraak)
Foltering in functie van bekentenis.
Gevangenis ≠ straf – voorlopige hechtenis = maatregel in afwachting van proces (criminele
gevangenen) SOMS civiele gevangen: gevangenis als dwangmiddel om schulden of boetes te
betalen
Soorten straffen:
- Geldstraf
- Erestraf: publieke straf – schandpaal, brandmerk …
- Lijfstraf: iemand pijn doen, verminken – martelen, handen afkappen
- Doodstraf – verdrinken, doodstapel …
Vanaf 16e en 17e eeuw: opsluiting als straf (voor het eerst)
Alternatief voor boete die niet kan worden betaald – enkele dagen of weken.
Tuchthuizen – tegen landloperij; creëert gevoel van onveiligheid …
Later aangevuld met ter dood veroordeelden omzetting naar dwangarbeid.
2.2 Strafrecht na het Ancien Regime: Klassiek strafrecht
Periode na Ancien Regime (1789) – Franse Revolutie: reactie op willekeur van
machthebbers door verlichtingsfilosofen die pleiten voor een totale hervorming van het
strafrechtssysteem (Code Napoleon)
Recht en bestraffing moest op 3 principes steunen:
- Legaliteit: straffen moeten op voorhand vastgelegd zijn in de wet – geen misdrijf zonder
wet en geen straf zonder wet
- Proportionaliteit: straftoemeting, straf in verhouding tot ernst misdrijf
- Subsidiariteit: strafrecht als laatste middel, als al de rest faalde
Wat verandert er na de Franse Revolutie?:
3
, Gelijkheid: iedere burger is gelijk – klassenjustitie wordt afgeschaft (mensen zijn willekeur
van machthebbers beu)
Mensen nemen zelf de macht in handen.
Klassiek strafrecht:
Rationeel mensbeeld: dader overtrad de wet uit vrije wil = vrije wilskeuze + idee sociaal
contract = wanneer een delinquent een straf onderging zou hij/zij in de toekomst geen nieuwe
feiten plegen – individuele schuld en verantwoordelijkheid
Nieuwe feiten plegen = vergelding/straf voor niet naleven sociaal contract
Schuld speelt een rol: geen straf zonder schuld – wie over geen vrije wil beschikt heeft geen
schuld en kan niet gestraft worden
vb. kinderen, mensen met een verstandelijke beperking … maken geen bewuste keuzes en
kunnen geen misdrijf plegen
Straf:
- Vergeldende functie
- Individueel preventieve functie
- Algemeen preventieve functie
Klassiek strafrecht – invloed vandaag: veel ideeën van klassiek strafrecht zijn
opgenomen in ons strafrecht/ de wet
1810: Franse code Pénal = nog steeds basis van ons Belgisch strafwetboek (Napoleon)
Bestraffing ≠ dreiging of repressie MAAR = zekerheid dat je gestraft zou worden voor een
misdrijf via een humaan geachte gevangenisstraf
Idee: we steken u apart in een cel, terwijl je niet deelneemt aan de maatschappij moet
je eens goed nadenken over wat je gedaan hebt zodat je tot inzicht komt en beter naar
buiten komt (rationele mens ≠ realiteit)
Edouard Ducpétiaux: individuele cellulaire gevangenisregime – individuele opsluiting was
de manier om gevangenen moreel bij te spijkeren; panopticon (alziend); bezinning, arbeid,
scholing, godsdienst (tot inzicht komen en beter naar buiten komen)
- Uitgangspunt: opsluiting = humane straf – was gekant tegen doodstraf
- Zelf in gevangenis ten tijde van Belgische Revolutie.
- 1860: opening van zijn nieuwe Leuvense gevangenis – door internationale humanitaire
gemeenschap geprezen als triomf van menselijke vernieuwing
- België: tussen 1840 en 1919 werden 30 gevangenissen naar dit model gebouwd – velen
nog in gebruik
- Alleen langs buiten een klink: deur toe = deur toe
Communicatie was verboden waardoor de gevangenen gemaskerd werden met de
gevangenenkap of cagoule.
Idee: gevangenis = university of crime – je kan alles leren in de gevangenis
4
