1 Anticonceptie & endocrinologie
Prof. Dr. W. Froyman
Leerstof = hoorcollege zelf (slides & wat gezegd wordt)
Anticonceptieve nood
➔ Biologische redenen: betere hygiëne en nutritie, minder ziekten → vroegere menarche →
meer ovulatoire cycli (lifetime ~420)
➔ Psycho-socio-economische redenen:
o Seksualiteit: onafhankelijk van reproductie
o Economische ontwikkeling: kleinere gezinnen tgv minder tijd – meer
investeringskost per kind, fertiliteitsratio Europa↓
o Langere educatie: uitstellen van kinderen tijdens periode van optimale fertiliteit
Overzicht anticonceptiemethodes
➔ Natuurlijke familieplanning (fertility-awareness-based contraception)
➔ Coïtus interruptus (withdrawal)
➔ Barrièremethoden
➔ Intra-uteriene apparaten (IUCD’s)
➔ Hormonale anticonceptie
➔ Definitieve anticonceptie of sterilisatie
➔ Postcoïtale anticonceptie: ‘de noodpil’
➔ Abortus arte provocatus (AAP)
Anticonceptieve werkzaamheid
Pearl-index (PI): het aantal concepties dat optreedt per 100 vrouwen- of blootstellingsjaren.
(100 seksueel actieve vrouwen die alleen deze methode gebruiken ged. 1j of 12 maanden of 13 cycli)
Hoe lager, hoe beter!!
Ideale (perfect use – efficacy) PI Reële (typical use – effectiveness) PI
Bekomen in een klinische studie waarin de Meestal hoger o.w.v. factoren afhankelijk van de
onderzoekers vertrouwd zijn met de methode en zorgverleners (correcte techniek en uitleg) en
de gebruikers frequent opgevolgd worden van de gebruikers (correct en consistent gebruik)
= product gebruiken zoals het intended is to be = hoe het in de werkelijkheid door de populatie
used gebruikt wordt
= op de bijsluiter!!
NOTA: op de werking van een spiraaltje heeft de pt. weinig invloed, dus de reële & ideale PI liggen
dicht bij elkaar. Bij de pil ligt dit ver uit elkaar!
,1 Natuurlijke familieplanning (NFP)
Voordelen Nadelen
➢ Niet-gebruik van potentiële schadelijke ➢ Matige typical use PI
exogene middelen ➢ Eerder lage continuatie met de
➢ Mogelijkheid om de methode methode (47% continuatie na 1j)
‘omgekeerd’ te gebruiken bij ZWS- ➢ Frequente combinatie met andere
wens, vandaar de alternatieve benaming methoden (withdrawal, condooms)
‘fertility-awareness based contraception’ ➢ Onbruikbaarheid bij onregelmatige
cycli
Conclusie: NFP is alleen een optie voor gemotiveerde en stabiele paren die de typical-use PI a
priori accepteren
Verschillende methodes:
1. Kalendermethode
2. Mucus- of ovulatiemethode
3. Temperatuurmethode
4. Symptothermische methode (symptomen + temperatuur)
5. Borstvoeding
1 Kalendermethode
Is gebaseerd op
➔ Er is maar één ovulatie per cyclus
➔ De levensduur van het corpus luteum is 12-16 (gem. 14) dagen → ovulatie op d. 12-14-16
➔ Spermatozoa hebben een bevruchtend vermogen ged. gem. 3d
➔ De eicel is 24u bevruchtbaar
➔ Plus 1d reserve voor (3) en (4)
Praktisch : de cyclusduur opschrijven ged. 6 cycli:
➔ Alleen indien minimum 26 en maximum 32 dagen kan de kalendermethode toegepast
worden
➔ De vruchtbare periode is vanaf dag (kortste cyclus – 20) tot dag (langste cyclus – 10)
o Bv. d. 8-18 bij een cyclus van 28d
De kalendermethoden zijn de minst betrouwbare vorm van NFP, met bijna alle falingen in het begin
van de cyclus, in het geval van een korte folliculaire fase en/of spermatozoa-overleving van > 4d
2 Mucus- of ovulatiemethode (Billings)
➔ ↑ Cervixcongestie en endocervicale mucussecretie laat-folliculair en pre-ovulatoir (oestradiol
↑)
➔ Praktisch : vanaf het einde van de menstruatie dagelijks de cervixconsistentie en
aanwezigheid van rekbaar slijm beoordelen
, o De fertiele periode begint van zodra deze waarneming positief is (rond de ovulatie
dus)
o De laatste dag van rekbaar slijm (= ovulatiedag) noemde Billings het ‘peak mucus
symptom’
o Dan duurt de fertiele periode nog 4d, m.a.w. er moeten 3 ‘droge’ dagen geweest zijn
vooraleer coïtus is toegelaten
➔ Kan NIET GEBRUIKT WORDEN bij:
o Onregelmatige cycli
o Indien geen of altijd mucorroe
o Infectieuze leukorroe (candida, bacteriële vaginose,…)
o Vaginale spoelingen
3 Strenge temperatuurmethode
Cycliciteit van de basale lichaamstemperatuur (BT): na een kleine daling bij de pre-ovulatoire E-piek,
treedt over 2-3d een stijging van 0,3-0,5 °C op o.i.v. P (door het corpus luteum gesecreteerd).
Na 3d temperatuursstijging is coïtus weer toegelaten.
De BT wordt correct gemeten na voldoende nachtrust (>6u, liefst zonder opstaan), geen alcohol de
avond ervoor, geen griepale toestand of andere oorzaak van koorts en geen gebruik van
koortswerende middelen. Het paar mag geen coïtus hebben totdat de BT voor de 3de opeenvolgende
dag manifest gestegen is.
Kan niet gebruikt worden bij:
➔ Onregelmatige cycli (<26 of > 32 dagen)
➔ Als er ged. een screeningsonderzoek van minstens een paar cycli geen duidelijke BT-stijging
wordt waargenomen (5-10% van de vrouwen heeft ovulatoire maar BT-monofasische cycli)
Dit kan voorvallen bij: borstvoeding, moeders met jonge kinderen (die ’s nachts moeten
opstaan), reizen over tijdszones
4 Symptothermische methode
➔ Combinatie van registratie van cyclusgebonden symptomen, slijmdetectie en BT-meting
➔ Beste vorm van NFP buiten de borstvoeding, en kan aangeleerd worden in specifieke
centra voor NFP.
, 5 Borstvoeding
Ideale vorm van NFP:
➔ Effect afhankelijk van spreiding van voedingen: volledige borstvoeding met minstens 1
nachtvoeding partieel (afwissel met kunstvoeding)
➔ Belang van nutritietoestand moeder (BMI)
o Minder kans dat BV op gang komt, of vroeger stopt of minder kans dat er BV gegeven
wordt.
➔ Indien de moeder 6m volledige borstvoeding geeft en in amenorroe blijft, is de kans op ZWS
zeer klein (0,8%)
➔ Regel van 3: best niet wachten tot 6 maanden….
o Advies back-up anticonceptie starten vanaf 3 maanden (10w) na de partus bij
volledige borstvoeding en vanaf 3 weken na de partus bij gedeeltelijke
borstvoeding: ovulatie voor 3 weken is virtueel uitgesloten
Borstvoeding en andere contraceptie:
➔ Borstvoeding kan niet gecombineerd worden met andere NFP-methoden
➔ Best geen oestrogeen (pil, ring of pleister) geassocieerd wegens een mogelijk negatief effect
op melkvolume of -samenstelling
o NOTA: E wordt bij voorkeur niet gegeven tijdens de borstvoeding (met name in de
eerste 6w) omdat dit de melkproductie negatief kan beïnvloeden (werkt nl. het effect
van prolactine tegen). Daarnaast verhoogt het gebruik van E-bevattende anticonceptie
het risico op trombose in de eerste weken na de bevalling.
o Progesteron is wel toegeladen (cf. infra)
➔ Zijn wel mogelijk als back-up anticonceptie: condooms, een POP (progestageen-only pil) of
één van de LARC-methoden. Hypo-oestrogenemie tijdens de borstvoeding kan aanleiding
geven tot vaginale atrofie en dysparunie (pijn bij coïtus): een lubrificans is dan te
verkiezen boven E-suppletie.
2 Coïtus interruptus (withdrawal) & barrièremethoden
1 Coïtus interruptus (withdrawal)
Veel toegepast, maar GEEN aanbevolen contraceptie (typical use PI 20!)
Conceptie is mogelijk indien:
➔ Zaadcellen aanwezig (bij 37% van de mannen) in het opwindingsslijm van de klieren van
Cowper (het voorzaad)
➔ Ejaculatio praecox
Prof. Dr. W. Froyman
Leerstof = hoorcollege zelf (slides & wat gezegd wordt)
Anticonceptieve nood
➔ Biologische redenen: betere hygiëne en nutritie, minder ziekten → vroegere menarche →
meer ovulatoire cycli (lifetime ~420)
➔ Psycho-socio-economische redenen:
o Seksualiteit: onafhankelijk van reproductie
o Economische ontwikkeling: kleinere gezinnen tgv minder tijd – meer
investeringskost per kind, fertiliteitsratio Europa↓
o Langere educatie: uitstellen van kinderen tijdens periode van optimale fertiliteit
Overzicht anticonceptiemethodes
➔ Natuurlijke familieplanning (fertility-awareness-based contraception)
➔ Coïtus interruptus (withdrawal)
➔ Barrièremethoden
➔ Intra-uteriene apparaten (IUCD’s)
➔ Hormonale anticonceptie
➔ Definitieve anticonceptie of sterilisatie
➔ Postcoïtale anticonceptie: ‘de noodpil’
➔ Abortus arte provocatus (AAP)
Anticonceptieve werkzaamheid
Pearl-index (PI): het aantal concepties dat optreedt per 100 vrouwen- of blootstellingsjaren.
(100 seksueel actieve vrouwen die alleen deze methode gebruiken ged. 1j of 12 maanden of 13 cycli)
Hoe lager, hoe beter!!
Ideale (perfect use – efficacy) PI Reële (typical use – effectiveness) PI
Bekomen in een klinische studie waarin de Meestal hoger o.w.v. factoren afhankelijk van de
onderzoekers vertrouwd zijn met de methode en zorgverleners (correcte techniek en uitleg) en
de gebruikers frequent opgevolgd worden van de gebruikers (correct en consistent gebruik)
= product gebruiken zoals het intended is to be = hoe het in de werkelijkheid door de populatie
used gebruikt wordt
= op de bijsluiter!!
NOTA: op de werking van een spiraaltje heeft de pt. weinig invloed, dus de reële & ideale PI liggen
dicht bij elkaar. Bij de pil ligt dit ver uit elkaar!
,1 Natuurlijke familieplanning (NFP)
Voordelen Nadelen
➢ Niet-gebruik van potentiële schadelijke ➢ Matige typical use PI
exogene middelen ➢ Eerder lage continuatie met de
➢ Mogelijkheid om de methode methode (47% continuatie na 1j)
‘omgekeerd’ te gebruiken bij ZWS- ➢ Frequente combinatie met andere
wens, vandaar de alternatieve benaming methoden (withdrawal, condooms)
‘fertility-awareness based contraception’ ➢ Onbruikbaarheid bij onregelmatige
cycli
Conclusie: NFP is alleen een optie voor gemotiveerde en stabiele paren die de typical-use PI a
priori accepteren
Verschillende methodes:
1. Kalendermethode
2. Mucus- of ovulatiemethode
3. Temperatuurmethode
4. Symptothermische methode (symptomen + temperatuur)
5. Borstvoeding
1 Kalendermethode
Is gebaseerd op
➔ Er is maar één ovulatie per cyclus
➔ De levensduur van het corpus luteum is 12-16 (gem. 14) dagen → ovulatie op d. 12-14-16
➔ Spermatozoa hebben een bevruchtend vermogen ged. gem. 3d
➔ De eicel is 24u bevruchtbaar
➔ Plus 1d reserve voor (3) en (4)
Praktisch : de cyclusduur opschrijven ged. 6 cycli:
➔ Alleen indien minimum 26 en maximum 32 dagen kan de kalendermethode toegepast
worden
➔ De vruchtbare periode is vanaf dag (kortste cyclus – 20) tot dag (langste cyclus – 10)
o Bv. d. 8-18 bij een cyclus van 28d
De kalendermethoden zijn de minst betrouwbare vorm van NFP, met bijna alle falingen in het begin
van de cyclus, in het geval van een korte folliculaire fase en/of spermatozoa-overleving van > 4d
2 Mucus- of ovulatiemethode (Billings)
➔ ↑ Cervixcongestie en endocervicale mucussecretie laat-folliculair en pre-ovulatoir (oestradiol
↑)
➔ Praktisch : vanaf het einde van de menstruatie dagelijks de cervixconsistentie en
aanwezigheid van rekbaar slijm beoordelen
, o De fertiele periode begint van zodra deze waarneming positief is (rond de ovulatie
dus)
o De laatste dag van rekbaar slijm (= ovulatiedag) noemde Billings het ‘peak mucus
symptom’
o Dan duurt de fertiele periode nog 4d, m.a.w. er moeten 3 ‘droge’ dagen geweest zijn
vooraleer coïtus is toegelaten
➔ Kan NIET GEBRUIKT WORDEN bij:
o Onregelmatige cycli
o Indien geen of altijd mucorroe
o Infectieuze leukorroe (candida, bacteriële vaginose,…)
o Vaginale spoelingen
3 Strenge temperatuurmethode
Cycliciteit van de basale lichaamstemperatuur (BT): na een kleine daling bij de pre-ovulatoire E-piek,
treedt over 2-3d een stijging van 0,3-0,5 °C op o.i.v. P (door het corpus luteum gesecreteerd).
Na 3d temperatuursstijging is coïtus weer toegelaten.
De BT wordt correct gemeten na voldoende nachtrust (>6u, liefst zonder opstaan), geen alcohol de
avond ervoor, geen griepale toestand of andere oorzaak van koorts en geen gebruik van
koortswerende middelen. Het paar mag geen coïtus hebben totdat de BT voor de 3de opeenvolgende
dag manifest gestegen is.
Kan niet gebruikt worden bij:
➔ Onregelmatige cycli (<26 of > 32 dagen)
➔ Als er ged. een screeningsonderzoek van minstens een paar cycli geen duidelijke BT-stijging
wordt waargenomen (5-10% van de vrouwen heeft ovulatoire maar BT-monofasische cycli)
Dit kan voorvallen bij: borstvoeding, moeders met jonge kinderen (die ’s nachts moeten
opstaan), reizen over tijdszones
4 Symptothermische methode
➔ Combinatie van registratie van cyclusgebonden symptomen, slijmdetectie en BT-meting
➔ Beste vorm van NFP buiten de borstvoeding, en kan aangeleerd worden in specifieke
centra voor NFP.
, 5 Borstvoeding
Ideale vorm van NFP:
➔ Effect afhankelijk van spreiding van voedingen: volledige borstvoeding met minstens 1
nachtvoeding partieel (afwissel met kunstvoeding)
➔ Belang van nutritietoestand moeder (BMI)
o Minder kans dat BV op gang komt, of vroeger stopt of minder kans dat er BV gegeven
wordt.
➔ Indien de moeder 6m volledige borstvoeding geeft en in amenorroe blijft, is de kans op ZWS
zeer klein (0,8%)
➔ Regel van 3: best niet wachten tot 6 maanden….
o Advies back-up anticonceptie starten vanaf 3 maanden (10w) na de partus bij
volledige borstvoeding en vanaf 3 weken na de partus bij gedeeltelijke
borstvoeding: ovulatie voor 3 weken is virtueel uitgesloten
Borstvoeding en andere contraceptie:
➔ Borstvoeding kan niet gecombineerd worden met andere NFP-methoden
➔ Best geen oestrogeen (pil, ring of pleister) geassocieerd wegens een mogelijk negatief effect
op melkvolume of -samenstelling
o NOTA: E wordt bij voorkeur niet gegeven tijdens de borstvoeding (met name in de
eerste 6w) omdat dit de melkproductie negatief kan beïnvloeden (werkt nl. het effect
van prolactine tegen). Daarnaast verhoogt het gebruik van E-bevattende anticonceptie
het risico op trombose in de eerste weken na de bevalling.
o Progesteron is wel toegeladen (cf. infra)
➔ Zijn wel mogelijk als back-up anticonceptie: condooms, een POP (progestageen-only pil) of
één van de LARC-methoden. Hypo-oestrogenemie tijdens de borstvoeding kan aanleiding
geven tot vaginale atrofie en dysparunie (pijn bij coïtus): een lubrificans is dan te
verkiezen boven E-suppletie.
2 Coïtus interruptus (withdrawal) & barrièremethoden
1 Coïtus interruptus (withdrawal)
Veel toegepast, maar GEEN aanbevolen contraceptie (typical use PI 20!)
Conceptie is mogelijk indien:
➔ Zaadcellen aanwezig (bij 37% van de mannen) in het opwindingsslijm van de klieren van
Cowper (het voorzaad)
➔ Ejaculatio praecox
