2 Leerlijnen mondelinge communicatie in theorie en praktijk
Wat is mondelinge communicatie?
Mondelinge communicatie gaat uit van betrokkenheid; zowel de spreker als de luisteraar wil iets te
weten komen. Bovendien moet er bij een interactie sprake zijn van gedeelde aandacht. Het gaat er
om dat kinderen zodanig betrokken raken, dat zij op een effectieve en sociale manier met elkaar
leren communiceren. Daarbij zijn de volgende vaardigheden in het geding:
- Pragmatische taalvaardigheid:
Leerlingen kunnen hun communicatieve intenties steeds beter tot uitdrukking brengen. Zij
leren hoe ze zich moeten opstellen in een gesprek en hoe ze van interactieve situaties
kunnen leren.
- Uitdrukkingsvaardigheid:
Door de interactie met medeleerlingen en met de leerkracht verbeteren kinderen hun
uitdrukkingsvaardigheid. Dat wil zeggen dat zij hun woordenschat uitbreiden en de regels
voor mondeling taalgebruik en grammatica steeds beter toepassen.
- Tekstvaardigheid:
- Geleidelijk ontwikkelen kinderen ook tekstvaardigheden. Zij leren begrijpend te luisteren
naar voordachten en kunnen steeds beter een lopend verhaal vertellen of een presentatie
geven.
- Taalbeschouwing:
Door te reflecteren op de functies en de structuur van mondelinge taal, worden kinderen
zich bewust van de wijze waarop mondelinge communicatie verloopt en welke
taalelementen daarbij een rol spelen.
Ontwikkeling van mondelinge communicatie
Voorschoolse periode
Vanaf de geboorte is er sprake van interactie tussen kinderen en volwassenen. Daardoor verwerven
ze taal en wordt de communicatie steeds taliger. In de opvoeding thuis wordt de basis gelegd voor de
taalontwikkeling van het kind.
Fasen:
- Brabbelen: als kinderen een maand of 4 zijn gaan ze brabbelen (baba, meme).
- Sociaal brabbelen: De periode van 9 maanden tot 18 maanden richt het kind het brabbelen
meer op anderen.
- Het kind gaat klanken gebruiken uit de taal die het kind om zich heen hoort. Ook krijgt het
brabbelen melodische aspecten.
- Betekenisvolle identificeerbare woorden produceren In twee tot drie jaar breidt de
woordenschat zich uit tot een paar duizend woorden. Daarnaast maken zij steeds
complexere zinnen.
Basisschoolperiode
Tijdens het basisonderwijs maken kinderen belangrijke ontwikkelingen door op al de genoemde
typen vaardigheden: pragmatische taalvaardigheid, uitdrukkingsvaardigheid, tekstvaardigheid en
taalbeschouwing.
,3 Van leerlijnen naar tussendoelen
Leerlijn 1 Deelnemen aan gesprekken
Communicatie is het startpunt van de taalontwikkeling. In het eerste levensjaar reageren kinderen
aanvankelijk non-verbaal op verbale uitingen van volwassenen (ze nemen non-verbaal deel aan een
gesprek). Later zijn hun reacties verbaal. Door gesprekken te voeren breiden kinderen hun
communicatieve vaardigheden uit.
Ontwikkeling van gespreksvaardigheden
De gespreksvaardigheid van kinderen ontwikkelt zich tijdens de basisschoolperiode in sterke mate.
Een jong kind wijt het vastlopen van een gesprek aan het onvermogen van de luisteraar. Op oudere
leeftijd krijgt het kind door dat hij aanvullende informatie kan geven om ervoor te zorgen dat de
ander beter begrijpt wat hij bedoelt. Kinderen leren geleidelijk hoe ze een gelijkwaardig gesprek
kunnen voeren, ze ontwikkelen hun spreekvaardigheid en hun luistervaardigheid. Dit blijkt uit het feit
dat zij hun gedachten en gevoelens steeds beter onder woorden kunnen brengen. Zij boeken
vooruitgang op ten minste vier punten:
- Kinderen leren steeds beter rekening te houden met wat de gesprekspartners al over het
gespreksonderwerp weten (geven niet te veel informatie).
- Kinderen leren informatie te geven die waar is.
- Ze leren zich steeds beter te houden aan het gespreksonderwerp (geven informatie die er
toe doet).
- Kinderen kunnen steeds duidelijker en ondubbelzinniger formuleren.
Kinderen leren steeds beter gebruik te maken van paralinguïstische middelen, zoals woordaccent,
klemtoon en zinsintonatie: Ik bedoel niet dit boek, maar dat boek.
Tijdens het luisteren leren de kinderen zelf structuur aan te brengen in de boodschap van de spreker:
op beslissende momenten conclusies trekken op basis van de kennis die zij al hebben. Ook leren zij
hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden en de hoofdlijnen van een gesprek te volgen.
Tijdens het luisteren wordt een beroep gedaan op de kennis van verwijswoorden.
Beurtwisseling
Om een goed gesprek te voeren, moeten kinderen ook sociale taalvaardigheid ontwikkelen: zij
moeten leren omgaan met de regels die gelden tijdens het voeren van een gesprek. De belangrijkste
regel is dat spreker en luisteraar samenwerken, dat zij elkaars inbreng waarderen en open staan voor
elkaar standpunten.
Een geslaagd gesprek gaat over een vastomlijnd gespreksonderwerp en is gekenmerkt door een
frequente beurtwisseling en een geordend verloop.
Tussendoelen deelnemen aan gesprek
In de onderbouw leren kinderen aan gesprekken deel te nemen. Ze nemen initiatieven en bepalen
onderwerp en verloop van gesprek.
In de middenbouw nemen leerlingen initiatief tot gesprekken. Ze kunnen de gesprekslijn goed
vasthouden en stimuleren elkaar tot interactie. Ze verplaatsen zich tijdens het gesprek in de ander,
schatten in wat de ander al weet en houden daar rekening mee.
In de bovenbouw voeren leerlingen gesprekken zonder hulp van de leerkracht. Ze bepalen zelf
gespreksonderwerpen, ze leiden het gesprek en bewaken zelf de lijn van het gesprek. Ze voeren
gesprekken met onbekenden en praten over onderwerpen die niet van te voren vastliggen. Ze
respecteren de inbreng van ieder.
, Evaluatie deelnemen aan gesprekken
Om de vordering van de kinderen te volgen, observeert de leerkracht de leerlingen regelmatig tijdens
gesprekken. Ze kijkt daarbij naar één of meer van de volgende punten:
- Hoeveel praat de leerling?
- Hoeveel initiatief neemt de leerling bij het beurten nemen?
- Hoeveel inhoudelijke initiatieven neemt de leerling?
Deelnemen aan gesprekken stimuleren
Op taalverwerving gerichte interactie
Niet elk gesprek levert een bijdrage aan de taalontwikkeling. In een taalverwerving gericht gesprek is
sprake van een goed en begrijpelijk taalaanbod en leerkracht en klasgenoten geven adequate
feedback. Bovendien hebben leerlingen veel gelegenheid om te praten.
Als de leerkracht de taalontwikkeling van de kinderen wil stimuleren, moet de leerkracht zelf zo
weinig mogelijk vragen stellen. Wanneer de leerkracht wel vragen moet stellen om het gesprek op
gang te houden of voldoende diepgang te geven, stelt zij vragen die de interactie bevorderen.
Interactie in de kleine kring
Onderwerpen
De leerkracht voert in een kleine groep van 4 of 5 leerlingen een uitwisselingsgesprek, waaraan alle
deelnemers gelijkwaardig kunnen meedoen (eigen ideeën inbrengen en reageren op anderen). De
leerkracht zorgt ervoor dat het gesprek een ‘goed gesprek’ wordt.
De leerlingen wisselen ervaringen uit, lossen samen een probleem op, verkennen en onderzoeken
verschijnselen of maken plannen. Het is van belang dat het gespreksonderwerp interessant is voor
elke deelnemer. Het nodigt de kinderen uit tot praten.
De leerlingen zelf kunnen dus een onderwerp inbrengen. Ook de leerkracht kan een onderwerp
inbrengen. Risico daarvan is dat de leerkracht geneigd is om het gesprek zelf te sturen.
Samenstellen
De leerkracht besteed nadrukkelijk aandacht aan de samenstelling van de kleine kring. De winst is het
grootst wanneer de kinderen verschillen in hun taalvaardigheid en in hun durf om te praten. De
niveauverschillen moeten echter niet al te groot zijn, omdat dan het risico bestaat dat de minder
taalvaardige kinderen worden overvleugeld of hun interesse verliezen. Soms is het juist effectief om
een groepje met stille kinderen samen te stellen (niet vechten voor beurt).
Ook het onderwerp speelt een rol bij de samenstelling. De leerkracht zet kinderen in een groepje, die
belangstelling hebben voor het onderwerp en die erbij betrokken zijn.
Organisatie
Het is van belang dat de leerkracht de kleine kring goed plant en voorbereidt. Dit is nodig om een
succesvolle interactie te realiseren, zeker wanneer de leerkracht en leerlingen nog niet zoveel
ervaringen hebben met de kleine kring en dus nog geen routine is.
Gespreksregels
De leerkracht leert de leerlingen de gespreksregels stapsgewijs aan:
- Je moet naar elkaar luisteren en elkaars standpunten respecteren.
- Wat is acceptabel en wat is onacceptabel gedrag? Stel de regels samen met de leerlingen op.
Wat is mondelinge communicatie?
Mondelinge communicatie gaat uit van betrokkenheid; zowel de spreker als de luisteraar wil iets te
weten komen. Bovendien moet er bij een interactie sprake zijn van gedeelde aandacht. Het gaat er
om dat kinderen zodanig betrokken raken, dat zij op een effectieve en sociale manier met elkaar
leren communiceren. Daarbij zijn de volgende vaardigheden in het geding:
- Pragmatische taalvaardigheid:
Leerlingen kunnen hun communicatieve intenties steeds beter tot uitdrukking brengen. Zij
leren hoe ze zich moeten opstellen in een gesprek en hoe ze van interactieve situaties
kunnen leren.
- Uitdrukkingsvaardigheid:
Door de interactie met medeleerlingen en met de leerkracht verbeteren kinderen hun
uitdrukkingsvaardigheid. Dat wil zeggen dat zij hun woordenschat uitbreiden en de regels
voor mondeling taalgebruik en grammatica steeds beter toepassen.
- Tekstvaardigheid:
- Geleidelijk ontwikkelen kinderen ook tekstvaardigheden. Zij leren begrijpend te luisteren
naar voordachten en kunnen steeds beter een lopend verhaal vertellen of een presentatie
geven.
- Taalbeschouwing:
Door te reflecteren op de functies en de structuur van mondelinge taal, worden kinderen
zich bewust van de wijze waarop mondelinge communicatie verloopt en welke
taalelementen daarbij een rol spelen.
Ontwikkeling van mondelinge communicatie
Voorschoolse periode
Vanaf de geboorte is er sprake van interactie tussen kinderen en volwassenen. Daardoor verwerven
ze taal en wordt de communicatie steeds taliger. In de opvoeding thuis wordt de basis gelegd voor de
taalontwikkeling van het kind.
Fasen:
- Brabbelen: als kinderen een maand of 4 zijn gaan ze brabbelen (baba, meme).
- Sociaal brabbelen: De periode van 9 maanden tot 18 maanden richt het kind het brabbelen
meer op anderen.
- Het kind gaat klanken gebruiken uit de taal die het kind om zich heen hoort. Ook krijgt het
brabbelen melodische aspecten.
- Betekenisvolle identificeerbare woorden produceren In twee tot drie jaar breidt de
woordenschat zich uit tot een paar duizend woorden. Daarnaast maken zij steeds
complexere zinnen.
Basisschoolperiode
Tijdens het basisonderwijs maken kinderen belangrijke ontwikkelingen door op al de genoemde
typen vaardigheden: pragmatische taalvaardigheid, uitdrukkingsvaardigheid, tekstvaardigheid en
taalbeschouwing.
,3 Van leerlijnen naar tussendoelen
Leerlijn 1 Deelnemen aan gesprekken
Communicatie is het startpunt van de taalontwikkeling. In het eerste levensjaar reageren kinderen
aanvankelijk non-verbaal op verbale uitingen van volwassenen (ze nemen non-verbaal deel aan een
gesprek). Later zijn hun reacties verbaal. Door gesprekken te voeren breiden kinderen hun
communicatieve vaardigheden uit.
Ontwikkeling van gespreksvaardigheden
De gespreksvaardigheid van kinderen ontwikkelt zich tijdens de basisschoolperiode in sterke mate.
Een jong kind wijt het vastlopen van een gesprek aan het onvermogen van de luisteraar. Op oudere
leeftijd krijgt het kind door dat hij aanvullende informatie kan geven om ervoor te zorgen dat de
ander beter begrijpt wat hij bedoelt. Kinderen leren geleidelijk hoe ze een gelijkwaardig gesprek
kunnen voeren, ze ontwikkelen hun spreekvaardigheid en hun luistervaardigheid. Dit blijkt uit het feit
dat zij hun gedachten en gevoelens steeds beter onder woorden kunnen brengen. Zij boeken
vooruitgang op ten minste vier punten:
- Kinderen leren steeds beter rekening te houden met wat de gesprekspartners al over het
gespreksonderwerp weten (geven niet te veel informatie).
- Kinderen leren informatie te geven die waar is.
- Ze leren zich steeds beter te houden aan het gespreksonderwerp (geven informatie die er
toe doet).
- Kinderen kunnen steeds duidelijker en ondubbelzinniger formuleren.
Kinderen leren steeds beter gebruik te maken van paralinguïstische middelen, zoals woordaccent,
klemtoon en zinsintonatie: Ik bedoel niet dit boek, maar dat boek.
Tijdens het luisteren leren de kinderen zelf structuur aan te brengen in de boodschap van de spreker:
op beslissende momenten conclusies trekken op basis van de kennis die zij al hebben. Ook leren zij
hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden en de hoofdlijnen van een gesprek te volgen.
Tijdens het luisteren wordt een beroep gedaan op de kennis van verwijswoorden.
Beurtwisseling
Om een goed gesprek te voeren, moeten kinderen ook sociale taalvaardigheid ontwikkelen: zij
moeten leren omgaan met de regels die gelden tijdens het voeren van een gesprek. De belangrijkste
regel is dat spreker en luisteraar samenwerken, dat zij elkaars inbreng waarderen en open staan voor
elkaar standpunten.
Een geslaagd gesprek gaat over een vastomlijnd gespreksonderwerp en is gekenmerkt door een
frequente beurtwisseling en een geordend verloop.
Tussendoelen deelnemen aan gesprek
In de onderbouw leren kinderen aan gesprekken deel te nemen. Ze nemen initiatieven en bepalen
onderwerp en verloop van gesprek.
In de middenbouw nemen leerlingen initiatief tot gesprekken. Ze kunnen de gesprekslijn goed
vasthouden en stimuleren elkaar tot interactie. Ze verplaatsen zich tijdens het gesprek in de ander,
schatten in wat de ander al weet en houden daar rekening mee.
In de bovenbouw voeren leerlingen gesprekken zonder hulp van de leerkracht. Ze bepalen zelf
gespreksonderwerpen, ze leiden het gesprek en bewaken zelf de lijn van het gesprek. Ze voeren
gesprekken met onbekenden en praten over onderwerpen die niet van te voren vastliggen. Ze
respecteren de inbreng van ieder.
, Evaluatie deelnemen aan gesprekken
Om de vordering van de kinderen te volgen, observeert de leerkracht de leerlingen regelmatig tijdens
gesprekken. Ze kijkt daarbij naar één of meer van de volgende punten:
- Hoeveel praat de leerling?
- Hoeveel initiatief neemt de leerling bij het beurten nemen?
- Hoeveel inhoudelijke initiatieven neemt de leerling?
Deelnemen aan gesprekken stimuleren
Op taalverwerving gerichte interactie
Niet elk gesprek levert een bijdrage aan de taalontwikkeling. In een taalverwerving gericht gesprek is
sprake van een goed en begrijpelijk taalaanbod en leerkracht en klasgenoten geven adequate
feedback. Bovendien hebben leerlingen veel gelegenheid om te praten.
Als de leerkracht de taalontwikkeling van de kinderen wil stimuleren, moet de leerkracht zelf zo
weinig mogelijk vragen stellen. Wanneer de leerkracht wel vragen moet stellen om het gesprek op
gang te houden of voldoende diepgang te geven, stelt zij vragen die de interactie bevorderen.
Interactie in de kleine kring
Onderwerpen
De leerkracht voert in een kleine groep van 4 of 5 leerlingen een uitwisselingsgesprek, waaraan alle
deelnemers gelijkwaardig kunnen meedoen (eigen ideeën inbrengen en reageren op anderen). De
leerkracht zorgt ervoor dat het gesprek een ‘goed gesprek’ wordt.
De leerlingen wisselen ervaringen uit, lossen samen een probleem op, verkennen en onderzoeken
verschijnselen of maken plannen. Het is van belang dat het gespreksonderwerp interessant is voor
elke deelnemer. Het nodigt de kinderen uit tot praten.
De leerlingen zelf kunnen dus een onderwerp inbrengen. Ook de leerkracht kan een onderwerp
inbrengen. Risico daarvan is dat de leerkracht geneigd is om het gesprek zelf te sturen.
Samenstellen
De leerkracht besteed nadrukkelijk aandacht aan de samenstelling van de kleine kring. De winst is het
grootst wanneer de kinderen verschillen in hun taalvaardigheid en in hun durf om te praten. De
niveauverschillen moeten echter niet al te groot zijn, omdat dan het risico bestaat dat de minder
taalvaardige kinderen worden overvleugeld of hun interesse verliezen. Soms is het juist effectief om
een groepje met stille kinderen samen te stellen (niet vechten voor beurt).
Ook het onderwerp speelt een rol bij de samenstelling. De leerkracht zet kinderen in een groepje, die
belangstelling hebben voor het onderwerp en die erbij betrokken zijn.
Organisatie
Het is van belang dat de leerkracht de kleine kring goed plant en voorbereidt. Dit is nodig om een
succesvolle interactie te realiseren, zeker wanneer de leerkracht en leerlingen nog niet zoveel
ervaringen hebben met de kleine kring en dus nog geen routine is.
Gespreksregels
De leerkracht leert de leerlingen de gespreksregels stapsgewijs aan:
- Je moet naar elkaar luisteren en elkaars standpunten respecteren.
- Wat is acceptabel en wat is onacceptabel gedrag? Stel de regels samen met de leerlingen op.
