Deel 1: inleiding tot de gedragswetenschappen
Hoofdstuk 1: Inleiding - Gedrag & Maatschappij
1.1: Context: De Uitdagingen van Onze Tijd
→ Het vak opent met de vaststelling dat de toekomst geen wit blad is. De mensheid staat
voor grote uitdagingen: klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, uitbraak van invasieve
soorten (als gevolg van dat verlies), pandemieën en democratische spanning.
Red Queen Strategy (Lewis Carroll, Through the Looking Glass): "Stilstaan is achteruit
gaan." In een wereld die voortdurend evolueert, moet een organisme — of een samenleving
— voortdurend mee evolueren om op dezelfde positie te blijven.
Menselijke impact op de planeet: klimaatverandering én verlies aan biodiversiteit voedt de
uitbraak van invasieve soorten en verhoogt het risico op zoönotische ziekten (vb.
coronavirus).
Quote Isaac Asimov: "Het meest trieste aspect van het huidige leven is dat de
wetenschap sneller kennis opdoet dan de maatschappij wijsheid opdoet. Als kennis
problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze oplossen."
1.2: Sociale Dilemma's
Sociaal dilemma: een conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang. Wanneer te
veel mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen. In een sociaal dilemma kan men
nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen realiseren.
→ Voorbeelden: klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken,
groepswerken.
Ook democratie is een sociaal dilemma:
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de
maatschappij.
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan het publiek debat (via stemrecht),
riskeren de voordelen van de democratie ondermijnd te worden door machtsmisbruik
van enkelen.
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin. Deelnemen
aan publiek debat vraagt ook 'fact checking'. Onze denkwijze is een sociale
constructie.
,1.3: Homo Sapiens: Een Bijzondere Paradox
→ "We are a social beast occupying a cognitive niche" (Steven Pinker)
Homo sapiens is tegelijk: intelligent, sociaal, zelfzuchtig, strategisch, hulpvaardig en
meevoelend.
→ Kenmerken:
- Groot brein; lange kindertijd; aanleg voor kunst, taal en abstractie.
- Paradoxaal gedrag: zowel hulpvaardig als agressief.
- Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit en creativiteit, maar ook een neiging
tot geweld en destructie.
- Grote ecologische voetafdruk.
1.4: De Rode Draad van het Vak
Het vak bestudeert de wisselwerking tussen drie niveaus: individueel gedrag ↔
sociale interacties ↔ samenleving. Een studie die enkel het individueel gedrag of de
maatschappij beoogt, kan slechts een onvolledig beeld van onze soort schetsen.
Deel 1 — Gedragswetenschappen: een studie van de verscheidene drijfveren (en hun
oorsprong in het brein) die het gedrag beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd.
Deel 2 — Maatschappijwetenschappen ('samenlevingskunde'): een studie van het
sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren.
1.5: Wetenschappelijke Benaderingen van Gedrag
Gedragswetenschappen zijn een huwelijk tussen rationalisme (theorievorming) en
empirisme (ervaring, dataverzameling). Het bewustzijn was één van de eerste
onderzoeksdomeinen.
Historische stromingen
Stroming Grondlegger Kernidee
Structuralisme Wilhelm Experimentele analyse van de onderdelen
Wundt van het bewustzijn. Systematische,
objectieve observaties van bewuste
ervaringen.
Functionalisme William James Onderzoekt de functie van het bewustzijn.
Sterk beïnvloed door Darwin: het bewustzijn
heeft overlevingswaarde.
Behaviorisme B.F. Skinner Bestudeer enkel het observeerbare
gedrag. Alles is aangeleerd; vrije wil is een
illusie.
, Psychodynamica Sigmund Bestudeer de onbewuste drijfveren van
Freud het gedrag.
Humanisme Carl Rogers Mensen zijn veranderbaar. Focus op
zelfrealisatie.
Moderne benaderingen
- Biologisch: gedrag verklaren aan de hand van genetische, neurologische en
biochemische processen.
- Cognitief: hoe wordt informatie vergaard, opgeslagen en verwerkt?
- Evolutionair: evolutie door selectie; bestudeert universele tendensen; berust op
assumpties uit het verleden.
- Socio-cultureel: gedrag is afhankelijk van de socio-culturele context.
1.6: Waarom Gedragswetenschappen voor Economen?
- Begrip voor economische anomalieën: de klassieke economische theorie (homo
economicus) schiet tekort om menselijk gedrag te verklaren.
- Afkeer voor onrechtvaardigheid (Ultimatum Spel): spelers weigeren een aanbod
dat financieel voordelig is maar 'oneerlijk' aanvoelt. Zelfs apen reageren negatief op
ongelijke beloning (Frans de Waal).
- Vertrouwen als fundament van coöperatie.
- Collectieve verhalen — 'Homo Deus' (Harari): mensen werken samen op basis
van gedeelde fictie (religie, geld, naties).
- Human Resources (Hawthorne-studies): werkcondities beïnvloeden productiviteit
via hun invloed op de verwachtingen van werknemers, niet enkel via de condities
zelf.
- Controleverlies draagt bij tot aangeleerde hulpeloosheid, passiviteit bij daklozen en
werklozen, argwaan t.o.v. vaccins.
→ Controlegevoel correleert met gezondheid, succesvolle CEO's en
productieve werknemers.
"Niets is zo praktisch als een goede theorie!" — Kurt Lewin
, Hoofdstuk 2: De Biologische Basis van het
Gedrag: Evolutie en Genetica
→ Geïnspireerd door Robert Sapolsky (Behave, 2017): Gedrag wordt beïnvloed door een
tijdschaal die gaat van seconden (neurotransmitters) tot het Pleistoceen (evolutie via
natuurlijke selectie). Alle niveaus werken samen:
- Seconden geleden: neurotransmitters en hormonen in het brein.
- Uren geleden: prikkels in de omgeving, ervaringen.
- Kinderjaren: leerprocessen, opvoeding, epigenetica, hersenplasticiteit.
- Baarmoeder: intra-uteriene omgeving.
- Genen: erfelijke basis.
- Holoceen/Pleistoceen: culturele evolutie en biologische evolutie via selectie.
2.1: Evolutie via Natuurlijke Selectie
- Individuen in een populatie verschillen in eigenschappen.
- Deze eigenschappen hebben een erfelijk component.
- In de omgeving van de populatie heerst competitie.
- Sommige eigenschappen bieden een omgevingsspecifiek
competitief voordeel.
→ Individuen met dat voordeel hebben meer nageslacht.
- De genen die bijdragen tot eigenschappen met meer voortplantingssucces,
nemen toe in de populatie.
Adaptatie: een erfelijke eigenschap die toeneemt in een populatie en (1) door natuurlijke
selectie tot stand kwam, en (2) de fitness van een individu vergroot.
Fitness (kwantitatief): de mate waarin een individu succesvol genen doorgeeft aan de
volgende generatie. Gemeten via het aantal afstammelingen per generatie t.o.v. de gehele
populatie.
Belangrijk: adaptieve eigenschappen verhogen de reproductieve output van dragers.
→ Dit hoeft niet bewust te zijn!
Evolutionaire mismatch:
→ Adaptaties dragen enkel bij tot verhoogde fitness in de omgeving waarin ze gevormd
werden. In de moderne context leidt dit tot een evolutionaire mismatch:
- Voorkeur voor calorierijk voedsel (voordelig in schaarste, nadelig in overvloed).
- Ongepaste agressie, depressief gedrag (lees: 'Darwiniaanse geneeskunde' in
syllabus).
→ Darwiniaanse Geneeskunde: onderzoekt waarom mensen vatbaar zijn voor
ziekten vanuit het perspectief van evolutie en natuurlijke selectie.)
- Contra-adaptieve neigingen: overdreven consumptie, extreem risicogedrag,
conformeren aan sociale normen — moeilijk te verklaren met louter natuurlijke
selectie.
- Mensen houden ook rekening met het lot van anderen, wat niet altijd eigen fitness
maximaliseert.
Hoofdstuk 1: Inleiding - Gedrag & Maatschappij
1.1: Context: De Uitdagingen van Onze Tijd
→ Het vak opent met de vaststelling dat de toekomst geen wit blad is. De mensheid staat
voor grote uitdagingen: klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, uitbraak van invasieve
soorten (als gevolg van dat verlies), pandemieën en democratische spanning.
Red Queen Strategy (Lewis Carroll, Through the Looking Glass): "Stilstaan is achteruit
gaan." In een wereld die voortdurend evolueert, moet een organisme — of een samenleving
— voortdurend mee evolueren om op dezelfde positie te blijven.
Menselijke impact op de planeet: klimaatverandering én verlies aan biodiversiteit voedt de
uitbraak van invasieve soorten en verhoogt het risico op zoönotische ziekten (vb.
coronavirus).
Quote Isaac Asimov: "Het meest trieste aspect van het huidige leven is dat de
wetenschap sneller kennis opdoet dan de maatschappij wijsheid opdoet. Als kennis
problemen kan veroorzaken, is het niet door onwetendheid dat we ze oplossen."
1.2: Sociale Dilemma's
Sociaal dilemma: een conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang. Wanneer te
veel mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen. In een sociaal dilemma kan men
nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen realiseren.
→ Voorbeelden: klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken,
groepswerken.
Ook democratie is een sociaal dilemma:
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de
maatschappij.
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan het publiek debat (via stemrecht),
riskeren de voordelen van de democratie ondermijnd te worden door machtsmisbruik
van enkelen.
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin. Deelnemen
aan publiek debat vraagt ook 'fact checking'. Onze denkwijze is een sociale
constructie.
,1.3: Homo Sapiens: Een Bijzondere Paradox
→ "We are a social beast occupying a cognitive niche" (Steven Pinker)
Homo sapiens is tegelijk: intelligent, sociaal, zelfzuchtig, strategisch, hulpvaardig en
meevoelend.
→ Kenmerken:
- Groot brein; lange kindertijd; aanleg voor kunst, taal en abstractie.
- Paradoxaal gedrag: zowel hulpvaardig als agressief.
- Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit en creativiteit, maar ook een neiging
tot geweld en destructie.
- Grote ecologische voetafdruk.
1.4: De Rode Draad van het Vak
Het vak bestudeert de wisselwerking tussen drie niveaus: individueel gedrag ↔
sociale interacties ↔ samenleving. Een studie die enkel het individueel gedrag of de
maatschappij beoogt, kan slechts een onvolledig beeld van onze soort schetsen.
Deel 1 — Gedragswetenschappen: een studie van de verscheidene drijfveren (en hun
oorsprong in het brein) die het gedrag beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd.
Deel 2 — Maatschappijwetenschappen ('samenlevingskunde'): een studie van het
sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren.
1.5: Wetenschappelijke Benaderingen van Gedrag
Gedragswetenschappen zijn een huwelijk tussen rationalisme (theorievorming) en
empirisme (ervaring, dataverzameling). Het bewustzijn was één van de eerste
onderzoeksdomeinen.
Historische stromingen
Stroming Grondlegger Kernidee
Structuralisme Wilhelm Experimentele analyse van de onderdelen
Wundt van het bewustzijn. Systematische,
objectieve observaties van bewuste
ervaringen.
Functionalisme William James Onderzoekt de functie van het bewustzijn.
Sterk beïnvloed door Darwin: het bewustzijn
heeft overlevingswaarde.
Behaviorisme B.F. Skinner Bestudeer enkel het observeerbare
gedrag. Alles is aangeleerd; vrije wil is een
illusie.
, Psychodynamica Sigmund Bestudeer de onbewuste drijfveren van
Freud het gedrag.
Humanisme Carl Rogers Mensen zijn veranderbaar. Focus op
zelfrealisatie.
Moderne benaderingen
- Biologisch: gedrag verklaren aan de hand van genetische, neurologische en
biochemische processen.
- Cognitief: hoe wordt informatie vergaard, opgeslagen en verwerkt?
- Evolutionair: evolutie door selectie; bestudeert universele tendensen; berust op
assumpties uit het verleden.
- Socio-cultureel: gedrag is afhankelijk van de socio-culturele context.
1.6: Waarom Gedragswetenschappen voor Economen?
- Begrip voor economische anomalieën: de klassieke economische theorie (homo
economicus) schiet tekort om menselijk gedrag te verklaren.
- Afkeer voor onrechtvaardigheid (Ultimatum Spel): spelers weigeren een aanbod
dat financieel voordelig is maar 'oneerlijk' aanvoelt. Zelfs apen reageren negatief op
ongelijke beloning (Frans de Waal).
- Vertrouwen als fundament van coöperatie.
- Collectieve verhalen — 'Homo Deus' (Harari): mensen werken samen op basis
van gedeelde fictie (religie, geld, naties).
- Human Resources (Hawthorne-studies): werkcondities beïnvloeden productiviteit
via hun invloed op de verwachtingen van werknemers, niet enkel via de condities
zelf.
- Controleverlies draagt bij tot aangeleerde hulpeloosheid, passiviteit bij daklozen en
werklozen, argwaan t.o.v. vaccins.
→ Controlegevoel correleert met gezondheid, succesvolle CEO's en
productieve werknemers.
"Niets is zo praktisch als een goede theorie!" — Kurt Lewin
, Hoofdstuk 2: De Biologische Basis van het
Gedrag: Evolutie en Genetica
→ Geïnspireerd door Robert Sapolsky (Behave, 2017): Gedrag wordt beïnvloed door een
tijdschaal die gaat van seconden (neurotransmitters) tot het Pleistoceen (evolutie via
natuurlijke selectie). Alle niveaus werken samen:
- Seconden geleden: neurotransmitters en hormonen in het brein.
- Uren geleden: prikkels in de omgeving, ervaringen.
- Kinderjaren: leerprocessen, opvoeding, epigenetica, hersenplasticiteit.
- Baarmoeder: intra-uteriene omgeving.
- Genen: erfelijke basis.
- Holoceen/Pleistoceen: culturele evolutie en biologische evolutie via selectie.
2.1: Evolutie via Natuurlijke Selectie
- Individuen in een populatie verschillen in eigenschappen.
- Deze eigenschappen hebben een erfelijk component.
- In de omgeving van de populatie heerst competitie.
- Sommige eigenschappen bieden een omgevingsspecifiek
competitief voordeel.
→ Individuen met dat voordeel hebben meer nageslacht.
- De genen die bijdragen tot eigenschappen met meer voortplantingssucces,
nemen toe in de populatie.
Adaptatie: een erfelijke eigenschap die toeneemt in een populatie en (1) door natuurlijke
selectie tot stand kwam, en (2) de fitness van een individu vergroot.
Fitness (kwantitatief): de mate waarin een individu succesvol genen doorgeeft aan de
volgende generatie. Gemeten via het aantal afstammelingen per generatie t.o.v. de gehele
populatie.
Belangrijk: adaptieve eigenschappen verhogen de reproductieve output van dragers.
→ Dit hoeft niet bewust te zijn!
Evolutionaire mismatch:
→ Adaptaties dragen enkel bij tot verhoogde fitness in de omgeving waarin ze gevormd
werden. In de moderne context leidt dit tot een evolutionaire mismatch:
- Voorkeur voor calorierijk voedsel (voordelig in schaarste, nadelig in overvloed).
- Ongepaste agressie, depressief gedrag (lees: 'Darwiniaanse geneeskunde' in
syllabus).
→ Darwiniaanse Geneeskunde: onderzoekt waarom mensen vatbaar zijn voor
ziekten vanuit het perspectief van evolutie en natuurlijke selectie.)
- Contra-adaptieve neigingen: overdreven consumptie, extreem risicogedrag,
conformeren aan sociale normen — moeilijk te verklaren met louter natuurlijke
selectie.
- Mensen houden ook rekening met het lot van anderen, wat niet altijd eigen fitness
maximaliseert.
