SAMENVATTING ontwikkelingspsychologie voor het basisonderwijs
Hoofdstuk 1. Inleiding in de ontwikkelingspsychologie
Observeren gaat over systematisch en gericht verzamelen van informatie. Als je
gedrag wilt observeren moet je dus weten waar je je aandacht op wilt richten
tijdens een observatie. Je moet vooraf kennis hebben over het kind om een goede
observatie te plegen. Goed kunnen observeren kan uiteindelijk leiden tot betere
didactiek en het formuleren van lesdoelen op maat.
Goede kennis over ontwikkelingspsychologie fenomenen biedt nog andere
voordelen voor leerkrachten:
Ouders bijstaan in het opvoedingsproces van hun kind
Betere beslissingen voor een beter beleid
Het opbouwen van zelfkennis en een betere zelfreflectie
Het doel van de ontwikkelingspsychologie is om ons meer inzicht te geven hoe de
mensen veranderen over de tijd op het vlak van diverse
ontwikkelingspsychologische domeinen.
Nature-nurture-debat is een eeuwenoude tegenstelling of gedrag is aangeboren
of aangeleerd.
Nature: aangeboren factoren zoals lichaamslengte, invloed op intelligentie,
temperament, lichamelijke ontwikkeling, persoonlijkheid.
Nurture: omgevingsfactoren zoals: invloeden van leeftijdsgenoten,
gebeurtenissen, maatschappelijke ontwikkelingen, ziekten.
Vrijwel elk gedrag is een samenspel tussen nature en nurture
Leren rekenen is een voorbeeld van een nurture factor, omdat rekenen je is
aangeleerd door een docent. Maar rekenen is niet mogelijk zonder rijping van je
hersenen (nature).
Het goed aanleren van vaardigheden zijn soms gebonden aan een sensitieve
periode. Dit heeft te maken met een afname van de plasticiteit van het brein.
Niet bij alle ontwikkelgebieden is de sensitieve periode hetzelfde. Wanneer een
kind van 12 jaar onvoldoende in aanraking geweest is met taal, worden talige
vaardigheden moeilijker aangeleerd. Voor de leeftijd van 3 jaar is een kind extra
gevoelig voor het ontwikkelen van hechting. Een uitgestelde of verstoorde
hechting binnen 0 tot 3 jaar kan zorgen voor psychische aandoeningen.
In het boek worden om 2 manieren de ontwikkeling van het kind beschreven;
namelijk in stappen en vloeiend. Piaget, Erikson, Freud en Kohlberg zeggen dat
kinderen zich stapsgewijs ontwikkelen (kwalitatieve benadering). Een kwalitatieve
benadering gaat ervanuit dat er binnen elk stadium vaardigheden zijn die in het
vorige stadium nog niet aanwezig waren (maar ze bouwen er wel op voort).
2 kwalitatieve benaderingsvoorbeelden:
Kohlberg: er zijn 3 fasen in de ontwikkeling van het denken over genderidentiteit
bij kinderen: fase 1 is genderidentiteit, fase 2 is genderstabiliteit en fase 3 is
genderconsistentie. Iedere fase bouwt voort op de vorige fase, maar de
vaardigheden zijn binnen elke fase kwalitatief anders. IN fase 1 zal een kleuter
,een meisje zien op basis van haar uiterlijke kenmerken (een persoon dat een rok
draagt is een meisje), in fase 3 is dat niet meer het geval.
Piaget: de denkontwikkeling verloopt in 4 fasen: de sensorimotorische fase,
de preoperationele fase, de concreet-operationele fase en de formeel-
operationele fase. (Slimme Poesen Creëren Feesten). Binnen elke fase verwerft
het kind (denk)-vaardigheden die kwalitatief van elkaar verschillen. Een
adolescent, vergeleken met een lagereschoolkind, zal op een andere manier
denken over emoties.
De benadering dat ontwikkeling vloeiend plaats vind gaat ervan uit dat
eigenschappen van gedrag niet verdwijnen of verschijnen, maar dat deze veeleer
sterker of zwakker worden. Lagere schoolkinderen hebben een beter geheugen
dan kleuters en een grotere aandachtsspanne.
Belangrijke periodes in de ontwikkeling van het kind en de mens in het algemeen:
Prenatale periode (voor de geboorte): aandacht voor de lichamelijke
ontwikkeling van de ongeboren baby.
Babyperiode (0 tot 18 maanden): aandacht voor goede hechting, vroeg
sociaal gedrag en perceptuele vaardigheden. Ook ontwikkeling van de
motoriek is een aandachtspunt.
Peuterperiode (18 maanden tot 3 jaar): Aandacht voor taalontwikkeling
van het kind. Ook denkontwikkeling en sociale ontwikkeling is van belang.
Kleuterperiode (3 tot 6 jaar): aandacht voor taal en sociale ontwikkeling.
Lagere schoolperiode (6 tot 12 jaar): Aandacht voor schoolse ontwikkeling,
vriendschappen en muzikale ontwikkeling.
Adolescentieperiode (12 tot 20 jaar): Aandacht voor sociale en emotionele
ontwikkeling, ontwikkeling identiteit, emotionele zelfregulatie, abstract
redeneren, rol van vriendschappen en het in kaart brengen van oorzaken
en effecten van risicogedrag. Ook lichamelijke veranderingen zijn van
belang (puberteit).
Vroege volwassenheid (20 tot 30 jaar): Aandacht voor verdere verfijning
van denkvaardigheden en sociale mogelijkheden, ook is er onderzoek naar
de invloed van werk en gezin en is er arbeidspsychologisch onderzoek.
Volwassenheid (30 tot 60 jaar): Aandacht voor focus op werk, gezin en
zelfontplooiing.
Latere volwassenheid (ouder dan 60 jaar): Vermindering van cognitieve en
motorische vaardigheden.
Ontwikkelingsopgaven kan je zien als psychologische opdrachten waarbij je kijkt
naar de manier waarop een kind omgaat met problemen in het leven en omgaat
met verwachtingen die de omgeving stelt.
Opvoedingstaken zijn de taken die er zijn na het afstemmen van de
pedagogische omgeving en de ontwikkelingsopgaven (zoals een sercure base en
een safe haven bieden (opvoedingstaken) tijdens de ontwikkeling van de
hechting (ontwikkelingsopgaven))
Psychodynamische benadering: is een stroming binnen de psychologie die vooral
kijkt naar hoe onbewuste processen, innerlijke conflicten en vroege ervaringen
het gedrag, denken en voelen van een persoon beïnvloeden. De visie van Freud
en de visie van Erikson kan men tot deze benadering rekenen.
,Behaviorisme (leertheorie): Gedrag wordt vooral verklaard door leerprocessen
zoals conditionering (prikkel–reactie, beloning–straf). In deze stroming zegt dat
gedrag door de omgeving wordt bepaald en is aangeleerd. Leren is een kwestie
van beleven en de omgeving staat centraal. Binnen behaviorisme zijn er 2
belangrijke vormen van leren onderzocht, ook wel conditionering genoemd;
namelijk:
klassieke conditionering : Als de bel gaat en daarna is het altijd pauze, leren
kinderen: bel = pauze.
Operante conditionering: hierbij leert men dat gedrag aanleiding geeft tot een
bepaald gevolg zoals: een puber die zich beter gaat inzetten op school omdat zijn
ouders hem een spelcomputer hadden beloofd.
Cognitief-wetenschappelijke benadering: deze tak in psychologie richt zich naar
wat mensen denken, hoe ze waarnemen, hoe ze informatie verwerken en
houdhouden en op welke manier hun denken een invloed uitoefent op hun
gedrag. Piaget hoort bij deze benadering.
Systeembenadering: deze benadering gaat ervan uit dat gedrag maar begrepen
kan worden wanneer je ook kijkt naar de context waarin dat gedrag zicht stelt.
Bronfenbrenner behoort tot deze theorie.
Microsysteem: deze laag staat het dichts bij het kind en omvat de directe
invloeden van gezinsleden, vrienden, leerkracht, directe verzorgers.
Mesosysteem: De relaties en interacties tussen de verschillende microsystemen
van het kind. Een goede samenwerking tussen deze systemen kan een positieve
invloed hebben op de ontwikkeling. Voorbeelden: De interactie tussen de
ouders en de leerkrachten, of de relatie tussen de familie en de vriendengroep.
Exosysteem: indirecte invloeden afkomstig van maatschappelijke systemen zoals
vriendenkring van ouders van het kind, de gemeente, de werkomgeving van de
ouders.
Macrosysteem: wetten, waarden en normen die er heersen in de maatschappij.
Ook politieke en religieuze normen binnen het gezin horen hierbij.
Chronosysteem: beschrijft de invloed van tijd en historische gebeurtenissen op
de ontwikkeling van het individu. Voorbeelden: Grote levensgebeurtenissen
zoals een echtscheiding of een verhuizing, maar ook bredere maatschappelijke
veranderingen zoals de opkomst van sociale media.
De theorie van Lev Vygotsky kan worden gerekend binnen de systeembenadering
visie.
DST is ook een systeembenadering: Ontwikkeling is een samenspel van heel
veel factoren (biologisch, motorisch, emotioneel, sociaal). Alles beïnvloedt
elkaar voortdurend. Ontwikkeling verloopt niet rechtlijnig, maar met sprongen
en onverwachte wendingen.
Neurowetenschappelijke benadering: binnen deze benadering wordt gezocht naar
verbanden tussen de functies van de hersenen en gedrag. Om dat te kunnen
doen, wordt er soms gebruik gemaakt van dierproeven om theoretische modellen
, op te bouwen. Soms worden er ook observaties gedaan van patiënten met bijv.
hersenletsel.
Hoofdstuk 3. De ontwikkeling van het brein en breindidactiek
De hersenen liggen op 3-jarige leeftijd op ong 80% van hun volwassenen volume.
Op 5-jarige leeftijd is dat meer dan 90%. Tussen 10 en 15 jaar is de hersenvolume
100%. In de adolescentie neemt het volume af tot aan de jonge volwassenheid.
Daarna is er een periode van stabiliteit. Na de leeftijd van 40 jaar neemt het
hersenvolume verder af.
Neuronen/hersencellen zijn de belangrijkste bouwstenen van de hersenen. De
visuele en auditieve prikkels komen het zenuwcel binnen via de dendrieten en
verlaten de cel via een axon. Rond het axon zit een vettig laagje genaamd
myeline dat de neuron beschermt en isoleert waardoor er geen kortsluiting
tussen zenuwcellen komen.
Een axon kan zich vertakken om verbindingen te maken met andere neuronen.
Ze kunnen complexe netwerken worden waarin miljarden neuronen met elkaar
zijn verbonden. Die verbinden gebeurt doormiddel van een synaps: een koppeling
tussen het axon van het ene neuron en de dendrieten van de ander. Het
overdragen van informatie tussen de neuronen in de synaps gebeurt doormiddel
van neurotransmitters; neuronen raken elkaar dus niet fysiek aan, maar via
elektrochemisch contact met de neurotransmitters.
Afhankelijk van de plaats in de hersenen komen er verschillende soorten
neurotransmitters voor, zoals dopamine dat gelinkt wordt aan het beleven van
geluk, plezier en beloningen.
Als je bijv. heel hard oefent met piano spelen zorgt het ervoor dat er binnen dat
gebied heel veel verbindingen tussen neuronen worden en krijg je dus veel
vertakkingen van de axon.
Bij de geboorte heeft iedere hersencel ong 2500 synapsen.
Op 3-jarige leeftijd heeft iedere hersencel ong 15000 synapsen. Deze toename
van synapsen worden synaptogenese genoemd. Door de grote hoeveelheden van
synaptische verbindingen, kan het kind gemakkelijk leren en vaardigheden snel
oppakken; de plasticiteit van de hersenen is daardoor ook zo bijzonder groot.
Verbindingen tussen synapsen die niet, weinig of zwak zijn worden verwijderd. Dit
heet synaptische pruning.
De snelheid waarmee synapsen worden gekapt of worden behouden, is niet op
elk leeftijd en op elke plaats in de hersenen gelijk. Hierdoor is de maximale
plasticiteit van de hersenen voor het oppakken van bepaalde vaardigheden niet
overal gelijk en is de sensitieve periode niet altijd even gelijk. Na de sensitieve
periode is leren nog mogelijk, maar moeilijker.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor grove motoriek is vanaf de geboorte tot
10 jaar. Dat van fijne motoriek is 4 tot 10 jaar.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor zien en horen is vanaf de geboorte to
2,5 jaar.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor taal is vanaf de geboorte tot 10,5 jaar.
Hoofdstuk 1. Inleiding in de ontwikkelingspsychologie
Observeren gaat over systematisch en gericht verzamelen van informatie. Als je
gedrag wilt observeren moet je dus weten waar je je aandacht op wilt richten
tijdens een observatie. Je moet vooraf kennis hebben over het kind om een goede
observatie te plegen. Goed kunnen observeren kan uiteindelijk leiden tot betere
didactiek en het formuleren van lesdoelen op maat.
Goede kennis over ontwikkelingspsychologie fenomenen biedt nog andere
voordelen voor leerkrachten:
Ouders bijstaan in het opvoedingsproces van hun kind
Betere beslissingen voor een beter beleid
Het opbouwen van zelfkennis en een betere zelfreflectie
Het doel van de ontwikkelingspsychologie is om ons meer inzicht te geven hoe de
mensen veranderen over de tijd op het vlak van diverse
ontwikkelingspsychologische domeinen.
Nature-nurture-debat is een eeuwenoude tegenstelling of gedrag is aangeboren
of aangeleerd.
Nature: aangeboren factoren zoals lichaamslengte, invloed op intelligentie,
temperament, lichamelijke ontwikkeling, persoonlijkheid.
Nurture: omgevingsfactoren zoals: invloeden van leeftijdsgenoten,
gebeurtenissen, maatschappelijke ontwikkelingen, ziekten.
Vrijwel elk gedrag is een samenspel tussen nature en nurture
Leren rekenen is een voorbeeld van een nurture factor, omdat rekenen je is
aangeleerd door een docent. Maar rekenen is niet mogelijk zonder rijping van je
hersenen (nature).
Het goed aanleren van vaardigheden zijn soms gebonden aan een sensitieve
periode. Dit heeft te maken met een afname van de plasticiteit van het brein.
Niet bij alle ontwikkelgebieden is de sensitieve periode hetzelfde. Wanneer een
kind van 12 jaar onvoldoende in aanraking geweest is met taal, worden talige
vaardigheden moeilijker aangeleerd. Voor de leeftijd van 3 jaar is een kind extra
gevoelig voor het ontwikkelen van hechting. Een uitgestelde of verstoorde
hechting binnen 0 tot 3 jaar kan zorgen voor psychische aandoeningen.
In het boek worden om 2 manieren de ontwikkeling van het kind beschreven;
namelijk in stappen en vloeiend. Piaget, Erikson, Freud en Kohlberg zeggen dat
kinderen zich stapsgewijs ontwikkelen (kwalitatieve benadering). Een kwalitatieve
benadering gaat ervanuit dat er binnen elk stadium vaardigheden zijn die in het
vorige stadium nog niet aanwezig waren (maar ze bouwen er wel op voort).
2 kwalitatieve benaderingsvoorbeelden:
Kohlberg: er zijn 3 fasen in de ontwikkeling van het denken over genderidentiteit
bij kinderen: fase 1 is genderidentiteit, fase 2 is genderstabiliteit en fase 3 is
genderconsistentie. Iedere fase bouwt voort op de vorige fase, maar de
vaardigheden zijn binnen elke fase kwalitatief anders. IN fase 1 zal een kleuter
,een meisje zien op basis van haar uiterlijke kenmerken (een persoon dat een rok
draagt is een meisje), in fase 3 is dat niet meer het geval.
Piaget: de denkontwikkeling verloopt in 4 fasen: de sensorimotorische fase,
de preoperationele fase, de concreet-operationele fase en de formeel-
operationele fase. (Slimme Poesen Creëren Feesten). Binnen elke fase verwerft
het kind (denk)-vaardigheden die kwalitatief van elkaar verschillen. Een
adolescent, vergeleken met een lagereschoolkind, zal op een andere manier
denken over emoties.
De benadering dat ontwikkeling vloeiend plaats vind gaat ervan uit dat
eigenschappen van gedrag niet verdwijnen of verschijnen, maar dat deze veeleer
sterker of zwakker worden. Lagere schoolkinderen hebben een beter geheugen
dan kleuters en een grotere aandachtsspanne.
Belangrijke periodes in de ontwikkeling van het kind en de mens in het algemeen:
Prenatale periode (voor de geboorte): aandacht voor de lichamelijke
ontwikkeling van de ongeboren baby.
Babyperiode (0 tot 18 maanden): aandacht voor goede hechting, vroeg
sociaal gedrag en perceptuele vaardigheden. Ook ontwikkeling van de
motoriek is een aandachtspunt.
Peuterperiode (18 maanden tot 3 jaar): Aandacht voor taalontwikkeling
van het kind. Ook denkontwikkeling en sociale ontwikkeling is van belang.
Kleuterperiode (3 tot 6 jaar): aandacht voor taal en sociale ontwikkeling.
Lagere schoolperiode (6 tot 12 jaar): Aandacht voor schoolse ontwikkeling,
vriendschappen en muzikale ontwikkeling.
Adolescentieperiode (12 tot 20 jaar): Aandacht voor sociale en emotionele
ontwikkeling, ontwikkeling identiteit, emotionele zelfregulatie, abstract
redeneren, rol van vriendschappen en het in kaart brengen van oorzaken
en effecten van risicogedrag. Ook lichamelijke veranderingen zijn van
belang (puberteit).
Vroege volwassenheid (20 tot 30 jaar): Aandacht voor verdere verfijning
van denkvaardigheden en sociale mogelijkheden, ook is er onderzoek naar
de invloed van werk en gezin en is er arbeidspsychologisch onderzoek.
Volwassenheid (30 tot 60 jaar): Aandacht voor focus op werk, gezin en
zelfontplooiing.
Latere volwassenheid (ouder dan 60 jaar): Vermindering van cognitieve en
motorische vaardigheden.
Ontwikkelingsopgaven kan je zien als psychologische opdrachten waarbij je kijkt
naar de manier waarop een kind omgaat met problemen in het leven en omgaat
met verwachtingen die de omgeving stelt.
Opvoedingstaken zijn de taken die er zijn na het afstemmen van de
pedagogische omgeving en de ontwikkelingsopgaven (zoals een sercure base en
een safe haven bieden (opvoedingstaken) tijdens de ontwikkeling van de
hechting (ontwikkelingsopgaven))
Psychodynamische benadering: is een stroming binnen de psychologie die vooral
kijkt naar hoe onbewuste processen, innerlijke conflicten en vroege ervaringen
het gedrag, denken en voelen van een persoon beïnvloeden. De visie van Freud
en de visie van Erikson kan men tot deze benadering rekenen.
,Behaviorisme (leertheorie): Gedrag wordt vooral verklaard door leerprocessen
zoals conditionering (prikkel–reactie, beloning–straf). In deze stroming zegt dat
gedrag door de omgeving wordt bepaald en is aangeleerd. Leren is een kwestie
van beleven en de omgeving staat centraal. Binnen behaviorisme zijn er 2
belangrijke vormen van leren onderzocht, ook wel conditionering genoemd;
namelijk:
klassieke conditionering : Als de bel gaat en daarna is het altijd pauze, leren
kinderen: bel = pauze.
Operante conditionering: hierbij leert men dat gedrag aanleiding geeft tot een
bepaald gevolg zoals: een puber die zich beter gaat inzetten op school omdat zijn
ouders hem een spelcomputer hadden beloofd.
Cognitief-wetenschappelijke benadering: deze tak in psychologie richt zich naar
wat mensen denken, hoe ze waarnemen, hoe ze informatie verwerken en
houdhouden en op welke manier hun denken een invloed uitoefent op hun
gedrag. Piaget hoort bij deze benadering.
Systeembenadering: deze benadering gaat ervan uit dat gedrag maar begrepen
kan worden wanneer je ook kijkt naar de context waarin dat gedrag zicht stelt.
Bronfenbrenner behoort tot deze theorie.
Microsysteem: deze laag staat het dichts bij het kind en omvat de directe
invloeden van gezinsleden, vrienden, leerkracht, directe verzorgers.
Mesosysteem: De relaties en interacties tussen de verschillende microsystemen
van het kind. Een goede samenwerking tussen deze systemen kan een positieve
invloed hebben op de ontwikkeling. Voorbeelden: De interactie tussen de
ouders en de leerkrachten, of de relatie tussen de familie en de vriendengroep.
Exosysteem: indirecte invloeden afkomstig van maatschappelijke systemen zoals
vriendenkring van ouders van het kind, de gemeente, de werkomgeving van de
ouders.
Macrosysteem: wetten, waarden en normen die er heersen in de maatschappij.
Ook politieke en religieuze normen binnen het gezin horen hierbij.
Chronosysteem: beschrijft de invloed van tijd en historische gebeurtenissen op
de ontwikkeling van het individu. Voorbeelden: Grote levensgebeurtenissen
zoals een echtscheiding of een verhuizing, maar ook bredere maatschappelijke
veranderingen zoals de opkomst van sociale media.
De theorie van Lev Vygotsky kan worden gerekend binnen de systeembenadering
visie.
DST is ook een systeembenadering: Ontwikkeling is een samenspel van heel
veel factoren (biologisch, motorisch, emotioneel, sociaal). Alles beïnvloedt
elkaar voortdurend. Ontwikkeling verloopt niet rechtlijnig, maar met sprongen
en onverwachte wendingen.
Neurowetenschappelijke benadering: binnen deze benadering wordt gezocht naar
verbanden tussen de functies van de hersenen en gedrag. Om dat te kunnen
doen, wordt er soms gebruik gemaakt van dierproeven om theoretische modellen
, op te bouwen. Soms worden er ook observaties gedaan van patiënten met bijv.
hersenletsel.
Hoofdstuk 3. De ontwikkeling van het brein en breindidactiek
De hersenen liggen op 3-jarige leeftijd op ong 80% van hun volwassenen volume.
Op 5-jarige leeftijd is dat meer dan 90%. Tussen 10 en 15 jaar is de hersenvolume
100%. In de adolescentie neemt het volume af tot aan de jonge volwassenheid.
Daarna is er een periode van stabiliteit. Na de leeftijd van 40 jaar neemt het
hersenvolume verder af.
Neuronen/hersencellen zijn de belangrijkste bouwstenen van de hersenen. De
visuele en auditieve prikkels komen het zenuwcel binnen via de dendrieten en
verlaten de cel via een axon. Rond het axon zit een vettig laagje genaamd
myeline dat de neuron beschermt en isoleert waardoor er geen kortsluiting
tussen zenuwcellen komen.
Een axon kan zich vertakken om verbindingen te maken met andere neuronen.
Ze kunnen complexe netwerken worden waarin miljarden neuronen met elkaar
zijn verbonden. Die verbinden gebeurt doormiddel van een synaps: een koppeling
tussen het axon van het ene neuron en de dendrieten van de ander. Het
overdragen van informatie tussen de neuronen in de synaps gebeurt doormiddel
van neurotransmitters; neuronen raken elkaar dus niet fysiek aan, maar via
elektrochemisch contact met de neurotransmitters.
Afhankelijk van de plaats in de hersenen komen er verschillende soorten
neurotransmitters voor, zoals dopamine dat gelinkt wordt aan het beleven van
geluk, plezier en beloningen.
Als je bijv. heel hard oefent met piano spelen zorgt het ervoor dat er binnen dat
gebied heel veel verbindingen tussen neuronen worden en krijg je dus veel
vertakkingen van de axon.
Bij de geboorte heeft iedere hersencel ong 2500 synapsen.
Op 3-jarige leeftijd heeft iedere hersencel ong 15000 synapsen. Deze toename
van synapsen worden synaptogenese genoemd. Door de grote hoeveelheden van
synaptische verbindingen, kan het kind gemakkelijk leren en vaardigheden snel
oppakken; de plasticiteit van de hersenen is daardoor ook zo bijzonder groot.
Verbindingen tussen synapsen die niet, weinig of zwak zijn worden verwijderd. Dit
heet synaptische pruning.
De snelheid waarmee synapsen worden gekapt of worden behouden, is niet op
elk leeftijd en op elke plaats in de hersenen gelijk. Hierdoor is de maximale
plasticiteit van de hersenen voor het oppakken van bepaalde vaardigheden niet
overal gelijk en is de sensitieve periode niet altijd even gelijk. Na de sensitieve
periode is leren nog mogelijk, maar moeilijker.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor grove motoriek is vanaf de geboorte tot
10 jaar. Dat van fijne motoriek is 4 tot 10 jaar.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor zien en horen is vanaf de geboorte to
2,5 jaar.
De plasticiteit dat de hersenen geeft voor taal is vanaf de geboorte tot 10,5 jaar.
