Portaal SAMENVATTING
Hoofdstuk 1
Als leerkracht ben jij de centrale figuur dat weet hoe je taalontwikkeling kunt
stimuleren.
Het draait bij taal om 5 vaardigheden: luisteren, spreken, gesprekken voeren,
lezen en schrijven.
Onderscheid tussen receptieve en productieve processen:
Receptieve proces betekent als je betekenis kunt geven aan klanken en
tekens.
Productief proces betekent dat je zelf klanken en tekens kunt produceren.
Receptief proces: luisteren en lezen
Productief proces: spreken en schrijven
Geletterdheid is de omgang met teksten in het algemeen en de vaardigheid
van het lezen en schrijven in het bijzonder.
Ontluikende geletterdheid: kinderen van 0 tot 4 jaar, die geleidelijk ontdekken
dat geschreven taal bestaat.
Beginnende geletterdheid: kinderen van groep 1, 2 en 3 die het alfabetisch
schrift ontdekken en het verband tussen gesproken en geschreven taal
ontdekken. Deze kinderen leren eenvoudige woorden te verklanken en hechten
er een betekenis aan en schrijven hun eerste teksten.
Gevorderde geletterdheid: kinderen van groep 4 tot groep 8. Deze kinderen
weten woorden veer sneller te herkennen en lezen steeds makkelijker. Ze lezen
teksten geautomatiseerd zonder dat ze elke letter apart hoeven te verklanken.
Deze kinderen ontwikkelen geleidelijk hun eigen smaak en kunnen steeds
gemakkelijker hun gevoel op papier zetten.
Met taal kun je contacten onderhouden (communicatieve functie), greep
krijgen hoe de wereld in elkaar steekt (conceptualiserende functie) en jezelf
uitdrukken (expressieve functie).
Recursiviteit in taal betekent dat een zin of zinsdeel zichzelf kan herhalen
binnen een grotere structuur. Dit zorgt ervoor dat we oneindig lange en complexe
zinnen kunnen maken.
Een simpel voorbeeld:
"De kat slaapt." (basiszin)
"De kat, die op de bank ligt, slaapt." (extra informatie binnen de zin)
"De kat, die op de bank ligt, die in de woonkamer staat, slaapt."
(nog een laag erbij)
Deze recursiviteit is een kenmerkende eigenschap van de menselijke taal.
Bij communicatie is er sprake van een zender, een boodschap en een
ontvanger. Communicatie vindt altijd plaats in een context en in bepaalde
,situaties geeft de ontvanger feedback.
Tijdens een rekenles in groep 4 (context) zegt de meester (zender) tegen Lucas
(ontvanger): ‘Daar ligt een potlood op de grond’ (boodschap). Lucas schiet direct
onder de bank om het op te rapen (feedback).
Pragmatiek is het onderdeel van taalwetenschap dat onderzoekt hoe
taal in de praktijk wordt gebruikt.
Taal geeft ons woorden die verwijzen naar begrippen, concepten uit de
werkelijkheid. Hoe meer concepten je kent, des te meer je begrijpt van een
nieuwe tekst.
Wanneer leerlingen bij het vak wereldoriëntatie bijvoorbeeld hebben
kennisgemaakt met het verschijnsel oftewel het concept ‘vulkaan’, zullen ze de
uitleg die ze daarbij hebben gekregen (in de vorm van foto’s, filmpjes en
schematische weergegeven begrippen) onthouden in beeld, maar ook in woorden
en hun betekenis.
Kinderen zullen op school makkelijker nieuwe kennis opnemen al ze er thuis met
hun ouder over hebben kunnen spreken, als er is voorgelezen, als
kinderen en hun ouderen samen televisie hebben gekeken, als ze naar
een museum zijn geweest, enz.
Ze krijgen een greep op de werkelijkheid en dat is de conceptualiserende
functie van taal.
Semantiek is de betekenis van taal. Taal gaat ergens over, heeft een betekenis
en verwijst naar een werkelijkheid die buiten de taal ligt. Semantiek richt zich op
wat woorden en zinnen betekenen, zonder rekening te houden met hoe ze in
de praktijk worden gebruikt (dat is pragmatiek).
Zo geven in het volgende voorbeeld dezelfde woorden in een verschillende
volgorde een verschillende betekenis weer:
Gasten kregen de supporters van de thuisclub stil.
Supporters van de thuisclub kregen de gasten stil.
Je kunt zeggen dat een woord een concept is met verschillende labels.
Bij een concreet woord zoals ‘stoel’ zal iedereen een concept van het
zitmeubilair in gedachte hebben. Ons concept ‘stoel’ is gelabeld aan een
klankvorm die afhankelijk is van de taal waarin we spreken.
Bij een abstract woord zoals ‘vrijheid’ zal het veld van betekenissen dat alle
taalgebruikers bij vrijheid hebben, veel groter zijn dan bij ‘stoel’.
Bij een concreet woord kun je je zintuigen gebruiken om het concept (datgene
waarna het woord verwijst) te zien, te horen, te ruiken, te proeven of te voelen.
Bij een abstract woord heb je geen directe zintuigelijke ervaring.
De formele betekenis van het woord (de betekenis zoals die in het
woordenboek staat) wordt denotatie genoemd.
De connotaties zijn persoonlijke gevoelswaarden (of: bijbetekenissen) die
iemand bij een woord heeft: fiets en rijwiel betekenen hetzelfde, maar bij beide
,woorden zul je een ander gevoel hebben. Rijwiel klinkt veel ouderwetser dan
fiets.
Woorden zoals deze en hij hebben een afhankelijke betekenis: datgene waarna
ze verwijzen, is afhankelijk van iets wat bekend moet zijn: de ontvanger moet
weten waarna het verwijst om te kunnen afleiden wat de betekenis is. Dit kun je
op verschillende manieren doen:
Je kun een woord met een afhankelijke betekenis afleiden uit de
context. In de zin Deze vind ik mooi is de context een wijzend gebaar dat
je gezien moet hebben om te weten wat de spreker mooi vindt.
Het is in de situatie al eerder genoemd. Als je halverwege een
gesprek binnen komt en je hebt de eerste helft van de zin Lucas heeft een
nieuwe baan, dus hij is nu erg druk niet gehoord, dan weet je niet wie er
druk is. Zulke woorden zijn dus alleen begrijpelijk als ook het antecedent
(datgene waarna verwezen wordt) duidelijk is.
Woorden met een eigen onafhankelijke betekenis worden lexicale woorden
genoemd. De betekenis van deze woorden is niet afhankelijk van de context
waarin het woord gebruikt wordt zoals stoel en lopen. Je kunt deze woorden
namelijk gewoon in het woordenboek opzoeken wat het betekent.
Woorden met meer dan 1 betekenis noem je polysemie of homonymie.
Ik heb geen geld meer in mijn portemonnee.
Hij heeft het geld niet voor zo’n huis.
In beide zinnen is het woord geld wel een ruilmiddel, maar in de eerste zin
neergezet als fysieke munten en in de tweede zit als het benodigde hoeveelheid.
Homoniemen zijn woorden die dezelfde klank en schriftelijke weergave hebben,
maar andere betekenissen hebben zoals bank.
Homofonen zijn woorden die hefzelfde klinken, maar die je niet hetzelfde schrijft
zoals: speld-spelt.
Vaktaalwoorden zijn woorden die gebruikt worden in vaklessen zoals
aardrijkskunde, rekenen en biologie zoals: Tweede Wereldoorlog en wolkbreuk.
Schooltaalwoorden zijn woorden die specifiek in onderwijssituaties worden
gebruikt. Dit zijn algemene abstracte functionele woorden, zoals oorzaak en
gevolg, en voegwoorden zoals tenzij en desondanks.
Inhoudswoorden zijn woorden waarvan je de betekenis kunt opzoeken.
Functiewoorden zijn woorden die een relatie aangeven tussen de
inhoudswoorden en hebben dus alleen een grammaticale betekenis.
Taal is een systeem en is opgebouwd uit verschillende lagen van klein naar groot:
Fonemen of spraakklanken: het onderzoeksgebied dat zich bezighoudt,
noemen we fonologie. Het gaat om klinkers, tweeklanken, medeklinkers;
Fonologie wordt ook wel klankleer genoemd. De kleinste taaleenheid
is het foneem, oftewel de spraakklank. Een foneem is een verzameling
klanken die allemaal dezelfde betekenis onderscheidende functie hebben.
Het foneem /aa/ in het woord raam zal in verschillende dialecten net iets
anders klinken, maar in heel Nederland dezelfde bekentenis
, onderscheidende functie hebben. Raam betekend namelijk iets anders dan
ram, met het foneem /a/, of room, met het foneem /oo/. Een foneem is
een klank die betekenisverschillen tussen woorden veroorzaakt. In de
woorden bier en biet is de /r/ en /t/ verantwoordelijk voor het verschil.
De morfologie, de vorm van woorden: we spreken over
woordsoorten, woorddeeltjes of morfemen, samenstellingen,
afleidingen en uitgangen. Je hebt in het Nederlands 10 verschillende
woordsoorten: zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, telwoord,
werkwoord, voornaamwoord, bijwoord, voegwoord, voorzetsel, lidwoord en
tussenwerpsel. Morfemen zijn de kleinste betekenis dragende deel van
taal. Een woord heeft altijd minstens 1 morfeem dat zelf als woord kan
voorkomen zoals tuin dat een vrij morfeem is. Een vrij morfeem kan
worden gecombineerd met andere morfemen dat ook weet vrije
morfemen kunnen zijn zoals vlindertuin. Gebonden morfemen zijn
woorddelen die niet zelfstandig als woord kunnen voorkomen zoals -tje in
tuintje.
Syntaxis, de vorm van zinnen: we kijken naar de rangschikking en de
functie van woorden en woordgroepen. Wordt ook wel zinsleer
(zinsontleding) genoemd en houd zich bezig met (soorten) zinnen en met
de regels om woorden samen te voegen tot goede grammaticale zinnen.
Tekstlinguïstiek, de vorm van tekst: het gaat om de opbouw, de
structuur van teksten en het taalgebruik. Wordt ook wel tekstleer genoemd
en houdt zich bezig met (soorten) teksten en de regels om zinnen samen
te voegen tot samenhangende en betekenisvolle teksten.
Orthografie wordt ook wel spelling genoemd en gaat over de regels die
bepalen hoe woorden correct geschreven moeten worden.
Hoofdstuk 2
Ouders gaan veel onbewuster te werken bij het stimuleren van de
taalverwerving. De leerkracht doet dit veel bewuster.
Een kind leert een taal niet als geheel, maar maakt zich verschillende
aspecten of componenten van taal eigen. Zodra kinderen woorden gaan
gebruiken, komen al deze componenten tegelijk aan bod. Dit zijn de 5
belangrijkste componenten:
Fonologische component: in de eerste fase van taalverwerving luisteren
kinderen vooral naar het taalaanbod van de omgeving zonder dat ze zelf spreken.
Ze horen daarbij allerlei klanken als iemand tegen de baby spreekt. Jonge baby’s
kunnen al heel snel onderscheid maken tussen de verschillende klanken die ze
horen en hierop reageren. Ze nemen de intonatiepatroon van hun omgeving over
en gaan zelf ook klanken produceren. In het begin heeft zo’n klankenreeks nog
geen betekenis. We noemen dit vocaliseren; de klanken gaan steeds meer op hun
thuistaal lijken, en de ‘vreemde’ klanken dat niet in hun thuistaal hoort,
verdwijnt.
Semantische/lexicale component: In de loop van de ontwikkeling van het kind
wordt het woord papa in de klankherhaling papapa steeds stabieler. Het kind
leert de grenzen van woorden begrijpen en de klanken worden gekoppeld aan
een begrip. De betekenis (semantiek) wordt dieper; het kind ontdekt
geleidelijk wat het begrip van een woord inhoud en er wordt ook andere
Hoofdstuk 1
Als leerkracht ben jij de centrale figuur dat weet hoe je taalontwikkeling kunt
stimuleren.
Het draait bij taal om 5 vaardigheden: luisteren, spreken, gesprekken voeren,
lezen en schrijven.
Onderscheid tussen receptieve en productieve processen:
Receptieve proces betekent als je betekenis kunt geven aan klanken en
tekens.
Productief proces betekent dat je zelf klanken en tekens kunt produceren.
Receptief proces: luisteren en lezen
Productief proces: spreken en schrijven
Geletterdheid is de omgang met teksten in het algemeen en de vaardigheid
van het lezen en schrijven in het bijzonder.
Ontluikende geletterdheid: kinderen van 0 tot 4 jaar, die geleidelijk ontdekken
dat geschreven taal bestaat.
Beginnende geletterdheid: kinderen van groep 1, 2 en 3 die het alfabetisch
schrift ontdekken en het verband tussen gesproken en geschreven taal
ontdekken. Deze kinderen leren eenvoudige woorden te verklanken en hechten
er een betekenis aan en schrijven hun eerste teksten.
Gevorderde geletterdheid: kinderen van groep 4 tot groep 8. Deze kinderen
weten woorden veer sneller te herkennen en lezen steeds makkelijker. Ze lezen
teksten geautomatiseerd zonder dat ze elke letter apart hoeven te verklanken.
Deze kinderen ontwikkelen geleidelijk hun eigen smaak en kunnen steeds
gemakkelijker hun gevoel op papier zetten.
Met taal kun je contacten onderhouden (communicatieve functie), greep
krijgen hoe de wereld in elkaar steekt (conceptualiserende functie) en jezelf
uitdrukken (expressieve functie).
Recursiviteit in taal betekent dat een zin of zinsdeel zichzelf kan herhalen
binnen een grotere structuur. Dit zorgt ervoor dat we oneindig lange en complexe
zinnen kunnen maken.
Een simpel voorbeeld:
"De kat slaapt." (basiszin)
"De kat, die op de bank ligt, slaapt." (extra informatie binnen de zin)
"De kat, die op de bank ligt, die in de woonkamer staat, slaapt."
(nog een laag erbij)
Deze recursiviteit is een kenmerkende eigenschap van de menselijke taal.
Bij communicatie is er sprake van een zender, een boodschap en een
ontvanger. Communicatie vindt altijd plaats in een context en in bepaalde
,situaties geeft de ontvanger feedback.
Tijdens een rekenles in groep 4 (context) zegt de meester (zender) tegen Lucas
(ontvanger): ‘Daar ligt een potlood op de grond’ (boodschap). Lucas schiet direct
onder de bank om het op te rapen (feedback).
Pragmatiek is het onderdeel van taalwetenschap dat onderzoekt hoe
taal in de praktijk wordt gebruikt.
Taal geeft ons woorden die verwijzen naar begrippen, concepten uit de
werkelijkheid. Hoe meer concepten je kent, des te meer je begrijpt van een
nieuwe tekst.
Wanneer leerlingen bij het vak wereldoriëntatie bijvoorbeeld hebben
kennisgemaakt met het verschijnsel oftewel het concept ‘vulkaan’, zullen ze de
uitleg die ze daarbij hebben gekregen (in de vorm van foto’s, filmpjes en
schematische weergegeven begrippen) onthouden in beeld, maar ook in woorden
en hun betekenis.
Kinderen zullen op school makkelijker nieuwe kennis opnemen al ze er thuis met
hun ouder over hebben kunnen spreken, als er is voorgelezen, als
kinderen en hun ouderen samen televisie hebben gekeken, als ze naar
een museum zijn geweest, enz.
Ze krijgen een greep op de werkelijkheid en dat is de conceptualiserende
functie van taal.
Semantiek is de betekenis van taal. Taal gaat ergens over, heeft een betekenis
en verwijst naar een werkelijkheid die buiten de taal ligt. Semantiek richt zich op
wat woorden en zinnen betekenen, zonder rekening te houden met hoe ze in
de praktijk worden gebruikt (dat is pragmatiek).
Zo geven in het volgende voorbeeld dezelfde woorden in een verschillende
volgorde een verschillende betekenis weer:
Gasten kregen de supporters van de thuisclub stil.
Supporters van de thuisclub kregen de gasten stil.
Je kunt zeggen dat een woord een concept is met verschillende labels.
Bij een concreet woord zoals ‘stoel’ zal iedereen een concept van het
zitmeubilair in gedachte hebben. Ons concept ‘stoel’ is gelabeld aan een
klankvorm die afhankelijk is van de taal waarin we spreken.
Bij een abstract woord zoals ‘vrijheid’ zal het veld van betekenissen dat alle
taalgebruikers bij vrijheid hebben, veel groter zijn dan bij ‘stoel’.
Bij een concreet woord kun je je zintuigen gebruiken om het concept (datgene
waarna het woord verwijst) te zien, te horen, te ruiken, te proeven of te voelen.
Bij een abstract woord heb je geen directe zintuigelijke ervaring.
De formele betekenis van het woord (de betekenis zoals die in het
woordenboek staat) wordt denotatie genoemd.
De connotaties zijn persoonlijke gevoelswaarden (of: bijbetekenissen) die
iemand bij een woord heeft: fiets en rijwiel betekenen hetzelfde, maar bij beide
,woorden zul je een ander gevoel hebben. Rijwiel klinkt veel ouderwetser dan
fiets.
Woorden zoals deze en hij hebben een afhankelijke betekenis: datgene waarna
ze verwijzen, is afhankelijk van iets wat bekend moet zijn: de ontvanger moet
weten waarna het verwijst om te kunnen afleiden wat de betekenis is. Dit kun je
op verschillende manieren doen:
Je kun een woord met een afhankelijke betekenis afleiden uit de
context. In de zin Deze vind ik mooi is de context een wijzend gebaar dat
je gezien moet hebben om te weten wat de spreker mooi vindt.
Het is in de situatie al eerder genoemd. Als je halverwege een
gesprek binnen komt en je hebt de eerste helft van de zin Lucas heeft een
nieuwe baan, dus hij is nu erg druk niet gehoord, dan weet je niet wie er
druk is. Zulke woorden zijn dus alleen begrijpelijk als ook het antecedent
(datgene waarna verwezen wordt) duidelijk is.
Woorden met een eigen onafhankelijke betekenis worden lexicale woorden
genoemd. De betekenis van deze woorden is niet afhankelijk van de context
waarin het woord gebruikt wordt zoals stoel en lopen. Je kunt deze woorden
namelijk gewoon in het woordenboek opzoeken wat het betekent.
Woorden met meer dan 1 betekenis noem je polysemie of homonymie.
Ik heb geen geld meer in mijn portemonnee.
Hij heeft het geld niet voor zo’n huis.
In beide zinnen is het woord geld wel een ruilmiddel, maar in de eerste zin
neergezet als fysieke munten en in de tweede zit als het benodigde hoeveelheid.
Homoniemen zijn woorden die dezelfde klank en schriftelijke weergave hebben,
maar andere betekenissen hebben zoals bank.
Homofonen zijn woorden die hefzelfde klinken, maar die je niet hetzelfde schrijft
zoals: speld-spelt.
Vaktaalwoorden zijn woorden die gebruikt worden in vaklessen zoals
aardrijkskunde, rekenen en biologie zoals: Tweede Wereldoorlog en wolkbreuk.
Schooltaalwoorden zijn woorden die specifiek in onderwijssituaties worden
gebruikt. Dit zijn algemene abstracte functionele woorden, zoals oorzaak en
gevolg, en voegwoorden zoals tenzij en desondanks.
Inhoudswoorden zijn woorden waarvan je de betekenis kunt opzoeken.
Functiewoorden zijn woorden die een relatie aangeven tussen de
inhoudswoorden en hebben dus alleen een grammaticale betekenis.
Taal is een systeem en is opgebouwd uit verschillende lagen van klein naar groot:
Fonemen of spraakklanken: het onderzoeksgebied dat zich bezighoudt,
noemen we fonologie. Het gaat om klinkers, tweeklanken, medeklinkers;
Fonologie wordt ook wel klankleer genoemd. De kleinste taaleenheid
is het foneem, oftewel de spraakklank. Een foneem is een verzameling
klanken die allemaal dezelfde betekenis onderscheidende functie hebben.
Het foneem /aa/ in het woord raam zal in verschillende dialecten net iets
anders klinken, maar in heel Nederland dezelfde bekentenis
, onderscheidende functie hebben. Raam betekend namelijk iets anders dan
ram, met het foneem /a/, of room, met het foneem /oo/. Een foneem is
een klank die betekenisverschillen tussen woorden veroorzaakt. In de
woorden bier en biet is de /r/ en /t/ verantwoordelijk voor het verschil.
De morfologie, de vorm van woorden: we spreken over
woordsoorten, woorddeeltjes of morfemen, samenstellingen,
afleidingen en uitgangen. Je hebt in het Nederlands 10 verschillende
woordsoorten: zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, telwoord,
werkwoord, voornaamwoord, bijwoord, voegwoord, voorzetsel, lidwoord en
tussenwerpsel. Morfemen zijn de kleinste betekenis dragende deel van
taal. Een woord heeft altijd minstens 1 morfeem dat zelf als woord kan
voorkomen zoals tuin dat een vrij morfeem is. Een vrij morfeem kan
worden gecombineerd met andere morfemen dat ook weet vrije
morfemen kunnen zijn zoals vlindertuin. Gebonden morfemen zijn
woorddelen die niet zelfstandig als woord kunnen voorkomen zoals -tje in
tuintje.
Syntaxis, de vorm van zinnen: we kijken naar de rangschikking en de
functie van woorden en woordgroepen. Wordt ook wel zinsleer
(zinsontleding) genoemd en houd zich bezig met (soorten) zinnen en met
de regels om woorden samen te voegen tot goede grammaticale zinnen.
Tekstlinguïstiek, de vorm van tekst: het gaat om de opbouw, de
structuur van teksten en het taalgebruik. Wordt ook wel tekstleer genoemd
en houdt zich bezig met (soorten) teksten en de regels om zinnen samen
te voegen tot samenhangende en betekenisvolle teksten.
Orthografie wordt ook wel spelling genoemd en gaat over de regels die
bepalen hoe woorden correct geschreven moeten worden.
Hoofdstuk 2
Ouders gaan veel onbewuster te werken bij het stimuleren van de
taalverwerving. De leerkracht doet dit veel bewuster.
Een kind leert een taal niet als geheel, maar maakt zich verschillende
aspecten of componenten van taal eigen. Zodra kinderen woorden gaan
gebruiken, komen al deze componenten tegelijk aan bod. Dit zijn de 5
belangrijkste componenten:
Fonologische component: in de eerste fase van taalverwerving luisteren
kinderen vooral naar het taalaanbod van de omgeving zonder dat ze zelf spreken.
Ze horen daarbij allerlei klanken als iemand tegen de baby spreekt. Jonge baby’s
kunnen al heel snel onderscheid maken tussen de verschillende klanken die ze
horen en hierop reageren. Ze nemen de intonatiepatroon van hun omgeving over
en gaan zelf ook klanken produceren. In het begin heeft zo’n klankenreeks nog
geen betekenis. We noemen dit vocaliseren; de klanken gaan steeds meer op hun
thuistaal lijken, en de ‘vreemde’ klanken dat niet in hun thuistaal hoort,
verdwijnt.
Semantische/lexicale component: In de loop van de ontwikkeling van het kind
wordt het woord papa in de klankherhaling papapa steeds stabieler. Het kind
leert de grenzen van woorden begrijpen en de klanken worden gekoppeld aan
een begrip. De betekenis (semantiek) wordt dieper; het kind ontdekt
geleidelijk wat het begrip van een woord inhoud en er wordt ook andere
