Jaar 1 - Semester 2
Bachelor Rechten KUL
Grondwettelijk recht 2026 - C02Y9A
Samenvatting Boek Grondwettelijk recht – professor S. Sottiaux
Inhoud
DEEL 1. ALGEMENE INLEIDING ...................................................................................... 2
Hoofdstuk I. Basisbegrippen en centrale thema’s van het grondwettelijk recht............ 2
Hoofdstuk II. Bronnen van het grondwettelijk recht ...................................................... 13
Hoofdstuk III. Verhoudingen in de gelaagde rechtsorde ................................................ 24
DEEL 2. DEMOCRATIEVORM .......................................................................................... 33
Hoofdstuk I. Algemene principes ...................................................................................... 33
Hoofdstuk II. Samenstelling, statuut en werking van het Parlement ............................ 37
Hoofdstuk III. Samenstelling, statuut en werking van de regering ............................... 43
Hoofdstuk IV. Pacificatiemechanismen ............................................................................ 45
DEEL 3. DE REGERINGSVORM ....................................................................................... 47
Hoofdstuk I. Inleiding ........................................................................................................ 47
Hoofdstuk II. Tweekamerstelsel ........................................................................................ 47
Hoofdstuk III. Institutionele samenhang tussen parlement en regering ....................... 47
Hoofdstuk IV. Functionele samenwerking tussen parlement en regering..................... 52
DEEL 4. STAATSVORM ....................................................................................................... 58
Hoofdstuk I. Inleiding ........................................................................................................ 58
Hoofdstuk II. Historische achtergrond en basisconcepten ............................................. 58
Hoofdstuk III. Algemene beginselen inzake bevoegdheidsverdeling ............................. 65
Hoofdstuk IV. Bevoegdheden van de gemeenschappen en de gewesten ........................ 73
Hoofdstuk V. Gemeenschapsbevoegdheden in Brussel ................................................... 75
Hoofdstuk VI. Coöperatief federalisme ............................................................................ 76
DEEL 5. GRONDRECHTEN................................................................................................ 78
Hoofdstuk I. Algemene leerstukken .................................................................................. 78
Hoofdstuk II. Overzicht van enkele belangrijke grondrechten ..................................... 99
DEEL 6. RECHTSBESCHERMING TEGEN DE WETGEVER ................................... 122
Hoofdstuk I. Inleiding ...................................................................................................... 122
Hoofdstuk II. Overzicht modellen .................................................................................. 122
Hoofdstuk III. Ex post toezicht door de gewone hoven en rechtbanken ..................... 123
Hoofdstuk IV. Ex post toezicht door het Grondwettelijk Hof ...................................... 124
Hoofdstuk V. Ex ante toezicht door de Raad van State ................................................ 129
Hoofdstuk VI. Procedurele samenloop ........................................................................... 130
Pagina 1 van 131
,DEEL 1. ALGEMENE INLEIDING
Hoofdstuk I. Basisbegrippen en centrale thema’s van het grondwettelijk recht
De grondwet
• Historie
➢ Declaration of Independence, USA 1776
▪ Onafhankelijkheid van de Britse koloniën
➢ Déclaration des droits de l’homme et du citoyen 1789
▪ Verklaring van de rechten van de mens en de burger, afgekondigd door
de Franse nationale grondwetgevende vergadering
De teksten hebben een belangrijke invloed uitgeoefend op de Belgische
Grondwet en de Europese constitutionele verdragen
▪ Anderzijds zijn de Anglo-Amerikaanse en Franse constitutionele teksten
beïnvloed door de charter en keuren tijden het Ancien Régime ter
pacificatie van de machtsstrijd tussen de vorsten en Kerk en de adel en
de burgerij.
❖ Deze vroegere teksten legden de macht van de vorst aan banden
en garandeerden de vrijheden van de onderhorigen.
❖ Voorbeelden: Charter van Kortenberg 1312, de Blijde Inkomst
van het Hertogdom Brabant 1356, het Plakkaat van Verlatinghe
1581 (akte waar mee Nederlandse Staten de Spaanse Koning
Filips II vervallen verklaarden van de troon en over zichzelf de
onafhankelijkheid uitriep).
Aanloop tot de eerste moderne grondwetten (Frankrijk en Verenigde Staten)
Een krachtige formulering van de voornaamste ideeën en principes die aan het
grondwettelijk recht ten grondslag liggen
Vermeldt de verschillende functies die de grondwet vandaag vervult: (i) het
organiseren en (ii) beperken van de overheidsmacht
Eerste functie van de grondwet: democratische organisatie van de overheidsmacht
• Het organiseren van de democratische machtsuitoefening van de overheid en haar
onderdanen
➢ Het instellen van een regering, die zijn rechtmatige bevoegdheden ontleent aan
de instemming van de geregeerden (Jefferson)
• Een positieve functie: de grondwet brengt de overheid tot stand. Een overheid die
zichzelf ‘constitueert’
➢ Grondwet creëert een regering en legt de bevoegdheden van de verschillende
overheidsorganen vast
▪ Gevolg: de Grondwet is de primaire rechtsbron van het rechtssysteem.
Grondwet bevat de regels over de totstandkoming en de geldigheid van
de overige rechtsnormen
• De grondwet verrechtelijk de overheidsmacht: transformeert feitelijke macht in
juridische gelegitimeerde macht, in rechtsmacht of bevoegdheid
➢ Door het aannemen van een grondwet constitueert een politieke gemeenschap
zich tot een rechtsgemeenschap
• Maar niet elke staat met een grondwet is een democratische staat
➢ Het moderne grondwetsconcept vertrekt vanuit het idee dat de organisatie van
de staat op democratische principes berusten (Jefferson)
▪ Op de instemming (consent) van de geregeerden
Pagina 2 van 131
, ▪ De Amerikaanse en Franse verklaringen zijn gebaseerd op het idee van
volkssoevereiniteit → hoogste macht berust op het volk niet bij de vorst
– volk behoefte aan een overheid en om die te organiseren hebben we
een grondwet.
Tweede functie: beperken van de overheidsmacht
• Naast het organiseren van democratische overheidsgezag heeft de grondwet de functies
om datzelfde gezag te beperken
• Een negatief karakter: aanbanden leggen van de overheidsmacht
• Principe van gematigd bestuur en het bestrijden van willekeur
• De grondwet moet machtsmisbruik door de overheid en haar organen tegengaan
• Twee technieken:
➢ (1) het verdelen van overheidsmacht tussen diverse ambten, instellingen of
organen
➢ (2) het inperken van de overheidsmacht door het verankeren van fundamentele
rechten en vrijheden
• Geïnspireerd door John Locke’s ‘Two treaties of government’ en Charles de
Montesquieu’s ‘De l’esprit des lois’
➢ De tweede functie is geïnspireerd door deze twee en hebben ook invloed gehad
op de Amerikaanse en Franse grondwettelijke teksten
• (1) Machtenscheiding
➢ Primair tot doel de overheidsmacht aan banden te leggen en machtsmisbruik
tegen te gaan om zo de vrijheid van de burger te waarborgen.
➢ Beperking macht door macht te spreiden over verschillende entiteiten en
organen:
▪ (i) functionele of horizontale machtenscheiding: de verschillende taken
en bevoegdheden van de overheid toebedelen aan verschillende ambten
of organen binnen één en hetzelfde overheidsverband
▪ (ii) territoriale of verticale machtenscheiding: de bevoegdheden van de
overheid spreiden over verschillende territoriaal omschreven
overheidsverbanden (bv de Unie, Staat, deelstaten, lokale besturen)
➢ (i) Horizontale machtenscheiding / functionele machtenscheiding
▪ Verschillende werkzaamheden van de overheid horizontaal verdelen
tussen meerdere instellingen van diezelfde overheid → Trias Politica
(Montesquieu)
▪ Trias Politica: wetgevende, uitvoerende, en rechterlijke functie
❖ Wetgevende: opstellen algemene regels
❖ Uitvoerende: regels doen naleven
❖ Rechterlijke: het beslechten van geschillen omtrent de toepassing
van die regels
❖ De ene macht kan tegenwicht tegen de andere macht bieden
▪ Door de drie overheidsfuncties te spreiden over verschillende machten
kon volgens Montesquieu het gevaar op willekeur worden
geminimaliseerd. De ene macht zou dan tegenspel kunnen bieden tegen
de andere macht.
❖ Montesquieu vergeleek regeringsvormen en kwam tot de
conclusie dat hij in de Britse constitutie een machtenscheiding
bespeurde. John Locke had daarvoor ook al over
machtenscheiding geschreven.
Pagina 3 van 131
, ▪ Machtenscheiding kan op 2 manieren worden ingevuld (a) absolute
machtenscheiding en (b) checks and balances
❖ Absolute machtenscheiding: zuivere afbakening van de drie
overheidsfuncties en elk moet volledig aan onafhankelijke
organen worden toebedeeld
Bv, Franse grondwet 1791
Gevolgen: geen wederzijdse controle en verbod van
rechtelijke grondwettigheidscontrole van wetten
❖ Check and balances
Niet een scherpe scheiding van de drie overheidsfuncties
maar een evenwicht tussen de machten. Het vermijden
van machtsconcentratie
× Machten controleren elkaar onderling of
wederzijdse participatie in de uitoefening van
elkaars functies
× Bv de medewerking van de uitvoerende macht in
België aan de totstandkoming van wetgeving
❖ De meeste grondwetten streven naar check and balances. Dat is
ook wat Montesquieu voor ogen had. Het bekendste pleidooi
voor check and balances is bij de Amerikaanse jurist James
Madison (federalist papers)
❖ Voordelen machtenscheiding: maakt arbeidsverdelingen /
functionele specialisatie mogelijk, bv rechters
Tussen de rechtelijke macht en politieke instellingen
wordt wel een zuivere machtenscheiding voorgestaan. De
rechter moet volledig onafhankelijk zijn in zijn functie.
Ook steeds meer andere bestuursfunctie worden
overgelaten aan onafhankelijke overheidsagentschappen
➢ (ii) Verticale machtenscheiding / territoriale machtenscheiding
▪ Machten worden verticaal tussen verschillende territoriaal omschreven
overheden gespreid → de verticale verdeling van bevoegdheden
▪ Gelaagde rechtsorde: orde van verschillende overheidsbanden → de
gemeenten, provincies, federale staat, EU etc.
❖ Het recht dat op ons van toepassing is kan niet worden herleid tot
één overheid
❖ Dus verticale machtenscheiding duidt op de verdeling van taken
tussen lokale, regionale, supranationale en internationale niveaus
❖ In beginsel kan elke overheid binnen de gelaagde rechtsorde een
eigen grondwet aannemen
▪ Constitutionele technieken
❖ (i) federalisme: de spreiding van bevoegdheden tussen
verschillende autonome rechtsordes
❖ (ii) decentralisatie: de centrale overheid kent bepaalde taken toe
aan ondergeschikte (lokale) besturen
▪ Constitutionele pluralisme: verschillende grondwetten in de gelaagde
rechtsorde. Vraag: hoe verhouden die verschillende grondwetten zich tot
elkaar?
▪ Verticale machtenscheiding connectie met Amerikaanse
onafhankelijkheidsverklaring: “de instemming der geregeerden”
Pagina 4 van 131
, ❖ Het verdelen van bevoegdheden naar lagere niveaus is niet enkel
een middel om machtsmisbruik tegen te gaan, ook om
democratisch gehalte van besluitvorming te versterken
❖ Subsidiariteitsbeginsel: de hogere overheid moet zich niet inlaten
met taken die ook door lagere instanties kunnen worden
afgehandeld
• (2) Verankering van rechten en vrijheden
➢ Bescherming fundamentele rechten in grondwetten en verdragen
➢ Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring, Franse Verklaring van de Rechten
van de Mens en de burger (beïnvloed door Locke)
➢ De Bill of Rights
➢ De Blijde Inkomst van het Hertogdom Brabant (vrijheid meningsuiting
parlementsleden, geen belasting zonder wetten)
➢ Magna Carta (habeas corpus)
➢ Belgische Grondwet Titel II
➢ EVRM, EU-Handvest
➢ Inhoudelijke beperking van de overheidsmacht
▪ I.t.t. trias politica → doel machtsmisbruik vermijden, hier inhoudelijk
▪ Houdt in dat regering bepaalde beslissingen die tegen individuele
vrijheid niet kan nemen
Overige functies grondwet
• Streven naar natie-staatsvorming. Staten bezegelen hun ontstaan met afkondiging van
een grondwet
• Programmatorische functie: doelstellingen in grondwet die de staat moet nastreven, bv
klimaat
De Grondwet als maatschappelijk contract
• Betekenis van grondwet = zien als een maatschappelijk contract
• Een fictieve overeenkomst tussen vrije individuen om een georganiseerde politieke
gemeenschap te vormen
➢ Individu geeft deel van zijn vrijheid af en in ruil goed bestuur en bescherming
van individuele vrijheid van overheid
➢ Breekt de overheid dit contract, dan kan burger in opstand komen en het verdrag
verbreken
• Waarom doet een burger dit? Natuurtoestand van mens als een staat van oorlog (Hobbes)
• Jefferson: “dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden
ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der
geregeerden”
➢ De regering is er bij gratie van de instemming van vrije en gelijke individuen en
heeft als taak de natuurrechten te handhaven.
Grondwet in materiële en formele zin
• Grondwet in ‘materiele zin’: de grondwet als het geheel van fundamentele regels over
de organisatie en de beperking van overheidsgezag.
• Grondwet in ‘formele zin’: de specifieke tekst die we de ‘grondwet’ noemen en die met
een bijzondere gezag is bekleed.
➢ De grondwet kan slechts op een bijzondere wijze worden gewijzigd (geen
gewone meerderheidsbesluitvorming)
Pagina 5 van 131
, ➢ Grondwet in formele zin is de hiërarchisch hoogste rechtsregel binnen een
rechtssysteem
Enkele belangrijkste classificaties van de grondwet
• Grondwet en democratievorm
➢ (1) Directe democratie: bestuursvorm waarbij de bevolking zelf de wetten maakt
en de burgers rechtstreeks deelnemen aan de politieke besluitvorming (bestuur
door het volk)
▪ Voorbeelden
❖ Volksvergaderingen in Oud Griekeland
❖ Town meetings V.S.
❖ Nationale, regionale of lokale referenda (soms bindend)
➢ (2) Indirecte / representatieve democratie
▪ Burgers kiezen vertegenwoordigers die de politieke beslissingen nemen
(i.p.v. zelf deel te nemen aan besluitvorming↑). Bevolking kiest een
parlement dat de samenleving representeert
❖ De vertegenwoordigers kunnen op verschillende manieren
worden opgevat
Afgevaardigde lasthebber die de voorkeuren van zijn
kiezers verwoordt of
Afgevaardigde die op autonome wijze de belangen van
zijn kiezers behartigt
▪ Voordelen:
❖ Praktisch: moeilijk om alle burgers samen te brengen in grote
politieke gemeenschappen
❖ Representatieve democratie laat professionalsering van de
politiek toe
❖ Zorgt dat burgers zich niet dagelijks met bestuur moeten bezig
houden.
❖ Madison (federalist papers): representatieve democratie een
manier om wanbestuur of machtsmisbruik door een (tijdelijke)
meerderheid tegen te gaan
▪ Nadelen:
❖ De voordelen zijn ook de nadelen
Het bestuur is in handen van een beperkte groep
professionele politici en politieke partijen en de
verkiezingen worden herleid tot een selectie van leiders
Betrokkenheid van gewone burger beperkt → oplossing:
een representatieve democratie aanvullen met
participatieve en deliberatieve democratie
➢ (3) Participatieve democratie: burgers rechtstreeks bij het beleid betrekken
▪ Voorbeelden: volksraadpleging, petitierecht
▪ Voordeel: burgers kunnen rechtstreeks aan bestuur participeren
▪ Nadeel: gebrekkige representativiteit en elitair
➢ (4) Deliberatieve democratie: de democratische legitimiteit vloeit voort uit de
uitwisseling van argumenten tussen geïnformeerde burgers die vrij kunnen
oordelen. Kwaliteit van de argumentatie en de discussie staat centraal
▪ Voorbeeld: een steekproef van de bevolking een beperkte groep burgers
samenbrengen (burgertop) en laten beraadslagen over bepaalde thema’s
Pagina 6 van 131
Bachelor Rechten KUL
Grondwettelijk recht 2026 - C02Y9A
Samenvatting Boek Grondwettelijk recht – professor S. Sottiaux
Inhoud
DEEL 1. ALGEMENE INLEIDING ...................................................................................... 2
Hoofdstuk I. Basisbegrippen en centrale thema’s van het grondwettelijk recht............ 2
Hoofdstuk II. Bronnen van het grondwettelijk recht ...................................................... 13
Hoofdstuk III. Verhoudingen in de gelaagde rechtsorde ................................................ 24
DEEL 2. DEMOCRATIEVORM .......................................................................................... 33
Hoofdstuk I. Algemene principes ...................................................................................... 33
Hoofdstuk II. Samenstelling, statuut en werking van het Parlement ............................ 37
Hoofdstuk III. Samenstelling, statuut en werking van de regering ............................... 43
Hoofdstuk IV. Pacificatiemechanismen ............................................................................ 45
DEEL 3. DE REGERINGSVORM ....................................................................................... 47
Hoofdstuk I. Inleiding ........................................................................................................ 47
Hoofdstuk II. Tweekamerstelsel ........................................................................................ 47
Hoofdstuk III. Institutionele samenhang tussen parlement en regering ....................... 47
Hoofdstuk IV. Functionele samenwerking tussen parlement en regering..................... 52
DEEL 4. STAATSVORM ....................................................................................................... 58
Hoofdstuk I. Inleiding ........................................................................................................ 58
Hoofdstuk II. Historische achtergrond en basisconcepten ............................................. 58
Hoofdstuk III. Algemene beginselen inzake bevoegdheidsverdeling ............................. 65
Hoofdstuk IV. Bevoegdheden van de gemeenschappen en de gewesten ........................ 73
Hoofdstuk V. Gemeenschapsbevoegdheden in Brussel ................................................... 75
Hoofdstuk VI. Coöperatief federalisme ............................................................................ 76
DEEL 5. GRONDRECHTEN................................................................................................ 78
Hoofdstuk I. Algemene leerstukken .................................................................................. 78
Hoofdstuk II. Overzicht van enkele belangrijke grondrechten ..................................... 99
DEEL 6. RECHTSBESCHERMING TEGEN DE WETGEVER ................................... 122
Hoofdstuk I. Inleiding ...................................................................................................... 122
Hoofdstuk II. Overzicht modellen .................................................................................. 122
Hoofdstuk III. Ex post toezicht door de gewone hoven en rechtbanken ..................... 123
Hoofdstuk IV. Ex post toezicht door het Grondwettelijk Hof ...................................... 124
Hoofdstuk V. Ex ante toezicht door de Raad van State ................................................ 129
Hoofdstuk VI. Procedurele samenloop ........................................................................... 130
Pagina 1 van 131
,DEEL 1. ALGEMENE INLEIDING
Hoofdstuk I. Basisbegrippen en centrale thema’s van het grondwettelijk recht
De grondwet
• Historie
➢ Declaration of Independence, USA 1776
▪ Onafhankelijkheid van de Britse koloniën
➢ Déclaration des droits de l’homme et du citoyen 1789
▪ Verklaring van de rechten van de mens en de burger, afgekondigd door
de Franse nationale grondwetgevende vergadering
De teksten hebben een belangrijke invloed uitgeoefend op de Belgische
Grondwet en de Europese constitutionele verdragen
▪ Anderzijds zijn de Anglo-Amerikaanse en Franse constitutionele teksten
beïnvloed door de charter en keuren tijden het Ancien Régime ter
pacificatie van de machtsstrijd tussen de vorsten en Kerk en de adel en
de burgerij.
❖ Deze vroegere teksten legden de macht van de vorst aan banden
en garandeerden de vrijheden van de onderhorigen.
❖ Voorbeelden: Charter van Kortenberg 1312, de Blijde Inkomst
van het Hertogdom Brabant 1356, het Plakkaat van Verlatinghe
1581 (akte waar mee Nederlandse Staten de Spaanse Koning
Filips II vervallen verklaarden van de troon en over zichzelf de
onafhankelijkheid uitriep).
Aanloop tot de eerste moderne grondwetten (Frankrijk en Verenigde Staten)
Een krachtige formulering van de voornaamste ideeën en principes die aan het
grondwettelijk recht ten grondslag liggen
Vermeldt de verschillende functies die de grondwet vandaag vervult: (i) het
organiseren en (ii) beperken van de overheidsmacht
Eerste functie van de grondwet: democratische organisatie van de overheidsmacht
• Het organiseren van de democratische machtsuitoefening van de overheid en haar
onderdanen
➢ Het instellen van een regering, die zijn rechtmatige bevoegdheden ontleent aan
de instemming van de geregeerden (Jefferson)
• Een positieve functie: de grondwet brengt de overheid tot stand. Een overheid die
zichzelf ‘constitueert’
➢ Grondwet creëert een regering en legt de bevoegdheden van de verschillende
overheidsorganen vast
▪ Gevolg: de Grondwet is de primaire rechtsbron van het rechtssysteem.
Grondwet bevat de regels over de totstandkoming en de geldigheid van
de overige rechtsnormen
• De grondwet verrechtelijk de overheidsmacht: transformeert feitelijke macht in
juridische gelegitimeerde macht, in rechtsmacht of bevoegdheid
➢ Door het aannemen van een grondwet constitueert een politieke gemeenschap
zich tot een rechtsgemeenschap
• Maar niet elke staat met een grondwet is een democratische staat
➢ Het moderne grondwetsconcept vertrekt vanuit het idee dat de organisatie van
de staat op democratische principes berusten (Jefferson)
▪ Op de instemming (consent) van de geregeerden
Pagina 2 van 131
, ▪ De Amerikaanse en Franse verklaringen zijn gebaseerd op het idee van
volkssoevereiniteit → hoogste macht berust op het volk niet bij de vorst
– volk behoefte aan een overheid en om die te organiseren hebben we
een grondwet.
Tweede functie: beperken van de overheidsmacht
• Naast het organiseren van democratische overheidsgezag heeft de grondwet de functies
om datzelfde gezag te beperken
• Een negatief karakter: aanbanden leggen van de overheidsmacht
• Principe van gematigd bestuur en het bestrijden van willekeur
• De grondwet moet machtsmisbruik door de overheid en haar organen tegengaan
• Twee technieken:
➢ (1) het verdelen van overheidsmacht tussen diverse ambten, instellingen of
organen
➢ (2) het inperken van de overheidsmacht door het verankeren van fundamentele
rechten en vrijheden
• Geïnspireerd door John Locke’s ‘Two treaties of government’ en Charles de
Montesquieu’s ‘De l’esprit des lois’
➢ De tweede functie is geïnspireerd door deze twee en hebben ook invloed gehad
op de Amerikaanse en Franse grondwettelijke teksten
• (1) Machtenscheiding
➢ Primair tot doel de overheidsmacht aan banden te leggen en machtsmisbruik
tegen te gaan om zo de vrijheid van de burger te waarborgen.
➢ Beperking macht door macht te spreiden over verschillende entiteiten en
organen:
▪ (i) functionele of horizontale machtenscheiding: de verschillende taken
en bevoegdheden van de overheid toebedelen aan verschillende ambten
of organen binnen één en hetzelfde overheidsverband
▪ (ii) territoriale of verticale machtenscheiding: de bevoegdheden van de
overheid spreiden over verschillende territoriaal omschreven
overheidsverbanden (bv de Unie, Staat, deelstaten, lokale besturen)
➢ (i) Horizontale machtenscheiding / functionele machtenscheiding
▪ Verschillende werkzaamheden van de overheid horizontaal verdelen
tussen meerdere instellingen van diezelfde overheid → Trias Politica
(Montesquieu)
▪ Trias Politica: wetgevende, uitvoerende, en rechterlijke functie
❖ Wetgevende: opstellen algemene regels
❖ Uitvoerende: regels doen naleven
❖ Rechterlijke: het beslechten van geschillen omtrent de toepassing
van die regels
❖ De ene macht kan tegenwicht tegen de andere macht bieden
▪ Door de drie overheidsfuncties te spreiden over verschillende machten
kon volgens Montesquieu het gevaar op willekeur worden
geminimaliseerd. De ene macht zou dan tegenspel kunnen bieden tegen
de andere macht.
❖ Montesquieu vergeleek regeringsvormen en kwam tot de
conclusie dat hij in de Britse constitutie een machtenscheiding
bespeurde. John Locke had daarvoor ook al over
machtenscheiding geschreven.
Pagina 3 van 131
, ▪ Machtenscheiding kan op 2 manieren worden ingevuld (a) absolute
machtenscheiding en (b) checks and balances
❖ Absolute machtenscheiding: zuivere afbakening van de drie
overheidsfuncties en elk moet volledig aan onafhankelijke
organen worden toebedeeld
Bv, Franse grondwet 1791
Gevolgen: geen wederzijdse controle en verbod van
rechtelijke grondwettigheidscontrole van wetten
❖ Check and balances
Niet een scherpe scheiding van de drie overheidsfuncties
maar een evenwicht tussen de machten. Het vermijden
van machtsconcentratie
× Machten controleren elkaar onderling of
wederzijdse participatie in de uitoefening van
elkaars functies
× Bv de medewerking van de uitvoerende macht in
België aan de totstandkoming van wetgeving
❖ De meeste grondwetten streven naar check and balances. Dat is
ook wat Montesquieu voor ogen had. Het bekendste pleidooi
voor check and balances is bij de Amerikaanse jurist James
Madison (federalist papers)
❖ Voordelen machtenscheiding: maakt arbeidsverdelingen /
functionele specialisatie mogelijk, bv rechters
Tussen de rechtelijke macht en politieke instellingen
wordt wel een zuivere machtenscheiding voorgestaan. De
rechter moet volledig onafhankelijk zijn in zijn functie.
Ook steeds meer andere bestuursfunctie worden
overgelaten aan onafhankelijke overheidsagentschappen
➢ (ii) Verticale machtenscheiding / territoriale machtenscheiding
▪ Machten worden verticaal tussen verschillende territoriaal omschreven
overheden gespreid → de verticale verdeling van bevoegdheden
▪ Gelaagde rechtsorde: orde van verschillende overheidsbanden → de
gemeenten, provincies, federale staat, EU etc.
❖ Het recht dat op ons van toepassing is kan niet worden herleid tot
één overheid
❖ Dus verticale machtenscheiding duidt op de verdeling van taken
tussen lokale, regionale, supranationale en internationale niveaus
❖ In beginsel kan elke overheid binnen de gelaagde rechtsorde een
eigen grondwet aannemen
▪ Constitutionele technieken
❖ (i) federalisme: de spreiding van bevoegdheden tussen
verschillende autonome rechtsordes
❖ (ii) decentralisatie: de centrale overheid kent bepaalde taken toe
aan ondergeschikte (lokale) besturen
▪ Constitutionele pluralisme: verschillende grondwetten in de gelaagde
rechtsorde. Vraag: hoe verhouden die verschillende grondwetten zich tot
elkaar?
▪ Verticale machtenscheiding connectie met Amerikaanse
onafhankelijkheidsverklaring: “de instemming der geregeerden”
Pagina 4 van 131
, ❖ Het verdelen van bevoegdheden naar lagere niveaus is niet enkel
een middel om machtsmisbruik tegen te gaan, ook om
democratisch gehalte van besluitvorming te versterken
❖ Subsidiariteitsbeginsel: de hogere overheid moet zich niet inlaten
met taken die ook door lagere instanties kunnen worden
afgehandeld
• (2) Verankering van rechten en vrijheden
➢ Bescherming fundamentele rechten in grondwetten en verdragen
➢ Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring, Franse Verklaring van de Rechten
van de Mens en de burger (beïnvloed door Locke)
➢ De Bill of Rights
➢ De Blijde Inkomst van het Hertogdom Brabant (vrijheid meningsuiting
parlementsleden, geen belasting zonder wetten)
➢ Magna Carta (habeas corpus)
➢ Belgische Grondwet Titel II
➢ EVRM, EU-Handvest
➢ Inhoudelijke beperking van de overheidsmacht
▪ I.t.t. trias politica → doel machtsmisbruik vermijden, hier inhoudelijk
▪ Houdt in dat regering bepaalde beslissingen die tegen individuele
vrijheid niet kan nemen
Overige functies grondwet
• Streven naar natie-staatsvorming. Staten bezegelen hun ontstaan met afkondiging van
een grondwet
• Programmatorische functie: doelstellingen in grondwet die de staat moet nastreven, bv
klimaat
De Grondwet als maatschappelijk contract
• Betekenis van grondwet = zien als een maatschappelijk contract
• Een fictieve overeenkomst tussen vrije individuen om een georganiseerde politieke
gemeenschap te vormen
➢ Individu geeft deel van zijn vrijheid af en in ruil goed bestuur en bescherming
van individuele vrijheid van overheid
➢ Breekt de overheid dit contract, dan kan burger in opstand komen en het verdrag
verbreken
• Waarom doet een burger dit? Natuurtoestand van mens als een staat van oorlog (Hobbes)
• Jefferson: “dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden
ingesteld, die hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der
geregeerden”
➢ De regering is er bij gratie van de instemming van vrije en gelijke individuen en
heeft als taak de natuurrechten te handhaven.
Grondwet in materiële en formele zin
• Grondwet in ‘materiele zin’: de grondwet als het geheel van fundamentele regels over
de organisatie en de beperking van overheidsgezag.
• Grondwet in ‘formele zin’: de specifieke tekst die we de ‘grondwet’ noemen en die met
een bijzondere gezag is bekleed.
➢ De grondwet kan slechts op een bijzondere wijze worden gewijzigd (geen
gewone meerderheidsbesluitvorming)
Pagina 5 van 131
, ➢ Grondwet in formele zin is de hiërarchisch hoogste rechtsregel binnen een
rechtssysteem
Enkele belangrijkste classificaties van de grondwet
• Grondwet en democratievorm
➢ (1) Directe democratie: bestuursvorm waarbij de bevolking zelf de wetten maakt
en de burgers rechtstreeks deelnemen aan de politieke besluitvorming (bestuur
door het volk)
▪ Voorbeelden
❖ Volksvergaderingen in Oud Griekeland
❖ Town meetings V.S.
❖ Nationale, regionale of lokale referenda (soms bindend)
➢ (2) Indirecte / representatieve democratie
▪ Burgers kiezen vertegenwoordigers die de politieke beslissingen nemen
(i.p.v. zelf deel te nemen aan besluitvorming↑). Bevolking kiest een
parlement dat de samenleving representeert
❖ De vertegenwoordigers kunnen op verschillende manieren
worden opgevat
Afgevaardigde lasthebber die de voorkeuren van zijn
kiezers verwoordt of
Afgevaardigde die op autonome wijze de belangen van
zijn kiezers behartigt
▪ Voordelen:
❖ Praktisch: moeilijk om alle burgers samen te brengen in grote
politieke gemeenschappen
❖ Representatieve democratie laat professionalsering van de
politiek toe
❖ Zorgt dat burgers zich niet dagelijks met bestuur moeten bezig
houden.
❖ Madison (federalist papers): representatieve democratie een
manier om wanbestuur of machtsmisbruik door een (tijdelijke)
meerderheid tegen te gaan
▪ Nadelen:
❖ De voordelen zijn ook de nadelen
Het bestuur is in handen van een beperkte groep
professionele politici en politieke partijen en de
verkiezingen worden herleid tot een selectie van leiders
Betrokkenheid van gewone burger beperkt → oplossing:
een representatieve democratie aanvullen met
participatieve en deliberatieve democratie
➢ (3) Participatieve democratie: burgers rechtstreeks bij het beleid betrekken
▪ Voorbeelden: volksraadpleging, petitierecht
▪ Voordeel: burgers kunnen rechtstreeks aan bestuur participeren
▪ Nadeel: gebrekkige representativiteit en elitair
➢ (4) Deliberatieve democratie: de democratische legitimiteit vloeit voort uit de
uitwisseling van argumenten tussen geïnformeerde burgers die vrij kunnen
oordelen. Kwaliteit van de argumentatie en de discussie staat centraal
▪ Voorbeeld: een steekproef van de bevolking een beperkte groep burgers
samenbrengen (burgertop) en laten beraadslagen over bepaalde thema’s
Pagina 6 van 131
