DEEL 1. STRAFRECHT
JURIDISCHE SITUERING
BEGRIP STRAFRECHT
Strafrecht is het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
(welke gedragingen van ‘rechtspersonen’ zijn onder bepaalde omstandigheden misdrijven?);
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt (o.b.v.voorwaarden om
strafrechtelijk verantwoordelijk te zijn);
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld;
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd; en
(5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf.
- Strafrechtbank
- Correctionele rechtbank
- Hof van assisen
Misdrijf = afwijking van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoordt.
Wat een misdrijf is, verschilt in tijd en ruimte. Wat is een misdrijf (algemeen) en welke gedragingen zijn
een misdrijf (bijzonder)?
→ algemeen strafrecht: wat is een misdrijf (basiselementen/kenmerken)
→ bijzonder strafrecht: welke verschillende misdrijven bestaan er specifiek (met welke kenmerken)
Dader = wie wordt als pleger(s) van een misdrijf aanzien en wie draagt voor dat misdrijf strafrechtelijke
verantwoordelijkheid.
Straf = wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf.
Wat is een straf (algemeen) en met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)(voor elk
misdrijf wordt een straf vastgelegd in strafwetboek)?
Beveiligingsmaatregelen = zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht) en beogen geen leed
maar wel een ‘veiligstelling’ (die nadelige gevolgen kan hebben) naar aanleiding van het plegen van een
misdrijf
!STRAF VERSUS BEVEILIGINGSMAATREGEL:
- Straf: maatschappij heeft het recht jou leed/sanctie op te leggen voor misdrijf dat je pleegde
- Beveiligingsmaatregel: is eveneens een gevolg aan een misdrijf, maar beoogt niet leed op te
leggen (maar kan wel vervelende gevolgen hebben)
→ bijvoorbeeld: wanneer een persoon psychisch/fysiek niet in staat is om correct te handelen,
zal er (naast een mogelijke straf) vaak een beveiligingsmaatregel worden opgelegd zoals de
medisch ongeschiktheid om een voertuig te besturen. Hiermee willen we geen leed opleggen,
maar de maatschappij veilig stellen
1
,(examen geen letterlijke definities)
PUBLIEK RECHT
Strafrecht is GEEN privaat recht: het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot
stand tussen dader en de staat.
!Het recht om strafbaar te stellen en om te straffen is voorbehouden aan de staat!
De (private) belangen van en geschillen tussen burgers (horizontale rechtsverhouding) zijn hier
vreemd aan.
Binnen privaatrecht komt de overheid niet tussen (zolang er geen essentiële regels geschonden zijn en
misdrijf gepleegd is, want dan spreken we opnieuw van publiekrecht).
➔ Strafrecht is publiekrecht!
➔ Bij een misdrijf komt de staat tussen en spreken we dus van een verticale rechtsverhouding
tussen overheid – dader.
Enkel de overheid mag bepalen wat strafbaar is en wat deze straf inhoudt
➔ Strafrecht dient NIET om private burgerlijke belangen te dienen! Het slachtoffer heeft niets te
zeggen over welke straf al dan niet opgelegd zal worden. Dit wordt bepaald door de overheid die
vertegenwoordigd wordt door openbaar ministerie
STRAFFEN
Afhankelijk van de omstandigheden (en nagestreefde belangen) kan een geschil een privaat dan wel
publiek (strafbaar) karakter krijgen:
PRIVAATRECHT KAN PUBLIEKRECHT WORDEN
Binnen het privaatrecht zal de overheid niet tussenkomen zolang er geen misdrijven gepleegd worden:
Bijvoorbeeld: verkoop van een auto is een private handeling tussen verkoper-koper. Dit kan echter
publiekrecht worden wanneer hierbij een misdrijf wordt gepleegd zoals vervalsing kilometerstand.
Bijvoorbeeld: betaling alimentatie voor de kinderen van ene ouder aan andere kan door de ouders
onderling besproken worden (privaatrecht). Wanneer degene niet betaald is er een achterstal ontstaan en
kan de ontvanger een aanmaning indienen. Dit gebeurd binnen de privaatrechtelijke verhouding tussen
die 2 personen
→ MAAR: de staat kan tussenkomen wanneer er minstens 2 maand bewust niet wordt betaald. Dit wordt
familieverlating genoemd en het strafrecht komt hierbij tussen (er is intentioneel niet betaald). Dan
spreken we van publiekrecht (strafrecht komt tussen in de verhouding tussen de 2 burgers).
Een privaatrechtelijke verhouding tussen 2 personen kan publiekrecht worden en strafrechtelijk vervolgd
worden wanneer er een misdrijf gepleegd wordt (zoals niet betalen alimentatie)
→ bij vaststelling van een (intentioneel) misdrijf komt het strafrecht/publiekrecht tussen
→ maar in de regel heeft strafrecht niets te maken met privaatrechtelijke/burgerlijke belangen
2
,Illustraties:
• Familieverlating (art. 676 N.Sw.) (publiekrecht) vs. invorderen achterstallen (mogelijk binnen
privaatrecht)
• Misbruik van vertrouwen – bedrog (strafrechtelijke vervolging mogelijk) (art. 475 N.Sw.) vs. niet
terugbetalen lening (mogelijk binnen privaatrecht (verbintenissenrecht) om de lening gedwongen
te laten terug te betalen)
STRAFWETTEN ZIJN VAN OPENBARE ORDE:
Van openbare orde = Strafwetten zijn van dwingend recht. (het strafrecht wordt gedwongen opgelegd,
omdat het van openbare orde is). Burgers kunnen geen afspraken maken over de inhoud, reikwijdte en
toepassing van de strafwet.
→ wanneer iets van openbare orde is, wordt het dermate belangrijk geacht dat het gedwongen opgelegd
wordt (we hebben er zelf geen inspraak over, ook als we er niet mee akkoord gaan)
TOESTEMMING IS GEEN RECHTVAARDIGING (TENZIJ WETTELIJK BEPAALD) :
Toestemming (tussen burgers) om het strafrecht buiten beschouwing te laten is geen rechtvaardiging,
maar kan in wettelijk bepaalde gevallen wel beletten dat er sprake is van een misdrijf (bv bij seksuele
handelingen).
• Het strafrecht is dwingend recht, burgers kunnen niet zelf beslissen of ze het toepassen of niet
• Gevolg hiervan is dat je als burger geen geldige toestemming kan geven voor een misdrijf
o Bijvoorbeeld: je kan niet toestemmen om mishandeld te worden zodat het niet strafbaar
is
Toestemming met een misdrijf biedt dus geen rechtvaardigheid (om er geen gevolg aan te geven), tenzij
anders bepaald door de wet: de wet kan bepalen dat toestemming een essentieel is om te beoordelen of
een gedraging strafbaar is
bijvoorbeeld seksueel misbruik: seksuele handelingen zijn enkel strafbaar indien er geen toestemming
was
OVEREENKOMSTEN ROND MISDRIJVEN
Burgers kunnen wel afspraken/overeenkomsten maken:
• Een ‘overeenkomst’ kan bepalen dat er geen openbaarheid gegeven wordt aan een strafbare
gedraging (en het dus een private kwestie blijft).
o Men kan tot een akkoord komen om geen klacht in te dienen (hoewel er misdrijf was)
o MAAR Een overeenkomst die strijdig is met het strafrecht wordt nietig verklaard!
• Er zijn overeenkomsten (dading) mogelijk over de burgerrechtelijke gevolgen van een misdrijf.
Bijvoorbeeld: iemand die bedrogen is in een verkoop kan beslissen om geen klacht in te dienen. Bij een
akkoord gaat het slachtoffer op basis van enkele voorwaarden akkoord om geen klacht in te dienen
(bijvoorbeeld bij een tijdige terugbetaling)
Besluit: toestemming kan niet dienen als rechtvaardiging voor een misdrijf, tenzij bij wet bepaald.
Overeenkomsten kunnen enkel gaan over de klacht of de burgerlijke gevolgen, niet over het strafbare
karakter zelf
3
, SLACHTOFFERS
Slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen (geen
klachtmisdrijven meer):
De staat kan daders voor de rechtbank brengen (bij bewijs), hoewel de slachtoffer(s) dit niet wensen
Voorbeeld stalking: een persoon wiens rust ernstig verstoord wordt is slachtoffer van stalking. Vroeger kon
dit enkel vervolgd worden als het slachtoffer zelf klacht indiende (klachtmisdrijf), maar dit werd
afgeschaft. De staat kan hedendaags tussenkomen, ook al wil het slachtoffer dit niet
Slachtoffers kunnen wel deelnemen aan de strafprocedure en daarin via burgerlijke partijstelling
privaatrechtelijk belang nastreven (schadevergoeding bekomen). :
Onder bepaalde voorwaarden kunnen slachtoffers de strafprocedure zelfs opstarten (zich burgerlijke
partij stellen in een strafzaak) om een misdrijf bewezen te doen verklaren en schadevergoeding voor de
strafrechter te bekomen
MAAR slachtoffers hebben
• GEEN recht om de strafvordering uit te oefenen (openbaar ministerie beslist hoe een misdrijf al
dan niet vervolgd wordt)
• Kunnen niet (mee)beslissen over straf (rechter bepaald de straf)
• Worden niet betrokken bij de strafuitvoering
Slachtoffers kunnen wel de strafprocedures opstarten om ervoor te zorgen dat het misdrijf bewezen
wordt en zo schadevergoeding te bekomen
Er is wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen,
gehoord en geïnformeerd worden….).
Strafrecht gaat over een verticale relatie tussen staat en dader. Het slachtoffer kan hier niet tussen
komen, maar mag wel bewijzen aanleveren om schuld aan te tonen en kan schadevergoeding vragen.
Strafrecht is publiekrecht met verticale verhoudingen!
→ slachtoffer heeft niets te zeggen over strafvordering, beslissing van straf en strafuitvoering
→ slachtoffer kan enkel strafprocedure opstarten, geïnformeerd worden, … (rechten ivbm de procedure)
→ dit zijn gevolgen van publiekrechtelijk karakter van strafrecht
MATERIEEL EN FORMEEL
Materieel strafrecht (dit vak) = Rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit te voeren.
Formeel strafrecht (‘strafvordering’, ‘strafprocesrecht’) = Procedureregels over de toepassing van het
materieel strafrecht.
Wettelijk bepaald voor elke fase van de strafrechtspleging: door wie en op welke manier worden
misdrijven vastgesteld of opgespoord (vooronderzoek), vervolgd, bewezen en berecht (onderzoek ten
gronde), en uitgevoerd.
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht: uitvoering van straffen (materieel) en welke
procedures hierbij moeten gevolgd worden (formeel)
4
JURIDISCHE SITUERING
BEGRIP STRAFRECHT
Strafrecht is het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
(1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
(welke gedragingen van ‘rechtspersonen’ zijn onder bepaalde omstandigheden misdrijven?);
(2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt (o.b.v.voorwaarden om
strafrechtelijk verantwoordelijk te zijn);
(3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld;
(4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd; en
(5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf.
- Strafrechtbank
- Correctionele rechtbank
- Hof van assisen
Misdrijf = afwijking van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoordt.
Wat een misdrijf is, verschilt in tijd en ruimte. Wat is een misdrijf (algemeen) en welke gedragingen zijn
een misdrijf (bijzonder)?
→ algemeen strafrecht: wat is een misdrijf (basiselementen/kenmerken)
→ bijzonder strafrecht: welke verschillende misdrijven bestaan er specifiek (met welke kenmerken)
Dader = wie wordt als pleger(s) van een misdrijf aanzien en wie draagt voor dat misdrijf strafrechtelijke
verantwoordelijkheid.
Straf = wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf.
Wat is een straf (algemeen) en met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)(voor elk
misdrijf wordt een straf vastgelegd in strafwetboek)?
Beveiligingsmaatregelen = zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht) en beogen geen leed
maar wel een ‘veiligstelling’ (die nadelige gevolgen kan hebben) naar aanleiding van het plegen van een
misdrijf
!STRAF VERSUS BEVEILIGINGSMAATREGEL:
- Straf: maatschappij heeft het recht jou leed/sanctie op te leggen voor misdrijf dat je pleegde
- Beveiligingsmaatregel: is eveneens een gevolg aan een misdrijf, maar beoogt niet leed op te
leggen (maar kan wel vervelende gevolgen hebben)
→ bijvoorbeeld: wanneer een persoon psychisch/fysiek niet in staat is om correct te handelen,
zal er (naast een mogelijke straf) vaak een beveiligingsmaatregel worden opgelegd zoals de
medisch ongeschiktheid om een voertuig te besturen. Hiermee willen we geen leed opleggen,
maar de maatschappij veilig stellen
1
,(examen geen letterlijke definities)
PUBLIEK RECHT
Strafrecht is GEEN privaat recht: het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot
stand tussen dader en de staat.
!Het recht om strafbaar te stellen en om te straffen is voorbehouden aan de staat!
De (private) belangen van en geschillen tussen burgers (horizontale rechtsverhouding) zijn hier
vreemd aan.
Binnen privaatrecht komt de overheid niet tussen (zolang er geen essentiële regels geschonden zijn en
misdrijf gepleegd is, want dan spreken we opnieuw van publiekrecht).
➔ Strafrecht is publiekrecht!
➔ Bij een misdrijf komt de staat tussen en spreken we dus van een verticale rechtsverhouding
tussen overheid – dader.
Enkel de overheid mag bepalen wat strafbaar is en wat deze straf inhoudt
➔ Strafrecht dient NIET om private burgerlijke belangen te dienen! Het slachtoffer heeft niets te
zeggen over welke straf al dan niet opgelegd zal worden. Dit wordt bepaald door de overheid die
vertegenwoordigd wordt door openbaar ministerie
STRAFFEN
Afhankelijk van de omstandigheden (en nagestreefde belangen) kan een geschil een privaat dan wel
publiek (strafbaar) karakter krijgen:
PRIVAATRECHT KAN PUBLIEKRECHT WORDEN
Binnen het privaatrecht zal de overheid niet tussenkomen zolang er geen misdrijven gepleegd worden:
Bijvoorbeeld: verkoop van een auto is een private handeling tussen verkoper-koper. Dit kan echter
publiekrecht worden wanneer hierbij een misdrijf wordt gepleegd zoals vervalsing kilometerstand.
Bijvoorbeeld: betaling alimentatie voor de kinderen van ene ouder aan andere kan door de ouders
onderling besproken worden (privaatrecht). Wanneer degene niet betaald is er een achterstal ontstaan en
kan de ontvanger een aanmaning indienen. Dit gebeurd binnen de privaatrechtelijke verhouding tussen
die 2 personen
→ MAAR: de staat kan tussenkomen wanneer er minstens 2 maand bewust niet wordt betaald. Dit wordt
familieverlating genoemd en het strafrecht komt hierbij tussen (er is intentioneel niet betaald). Dan
spreken we van publiekrecht (strafrecht komt tussen in de verhouding tussen de 2 burgers).
Een privaatrechtelijke verhouding tussen 2 personen kan publiekrecht worden en strafrechtelijk vervolgd
worden wanneer er een misdrijf gepleegd wordt (zoals niet betalen alimentatie)
→ bij vaststelling van een (intentioneel) misdrijf komt het strafrecht/publiekrecht tussen
→ maar in de regel heeft strafrecht niets te maken met privaatrechtelijke/burgerlijke belangen
2
,Illustraties:
• Familieverlating (art. 676 N.Sw.) (publiekrecht) vs. invorderen achterstallen (mogelijk binnen
privaatrecht)
• Misbruik van vertrouwen – bedrog (strafrechtelijke vervolging mogelijk) (art. 475 N.Sw.) vs. niet
terugbetalen lening (mogelijk binnen privaatrecht (verbintenissenrecht) om de lening gedwongen
te laten terug te betalen)
STRAFWETTEN ZIJN VAN OPENBARE ORDE:
Van openbare orde = Strafwetten zijn van dwingend recht. (het strafrecht wordt gedwongen opgelegd,
omdat het van openbare orde is). Burgers kunnen geen afspraken maken over de inhoud, reikwijdte en
toepassing van de strafwet.
→ wanneer iets van openbare orde is, wordt het dermate belangrijk geacht dat het gedwongen opgelegd
wordt (we hebben er zelf geen inspraak over, ook als we er niet mee akkoord gaan)
TOESTEMMING IS GEEN RECHTVAARDIGING (TENZIJ WETTELIJK BEPAALD) :
Toestemming (tussen burgers) om het strafrecht buiten beschouwing te laten is geen rechtvaardiging,
maar kan in wettelijk bepaalde gevallen wel beletten dat er sprake is van een misdrijf (bv bij seksuele
handelingen).
• Het strafrecht is dwingend recht, burgers kunnen niet zelf beslissen of ze het toepassen of niet
• Gevolg hiervan is dat je als burger geen geldige toestemming kan geven voor een misdrijf
o Bijvoorbeeld: je kan niet toestemmen om mishandeld te worden zodat het niet strafbaar
is
Toestemming met een misdrijf biedt dus geen rechtvaardigheid (om er geen gevolg aan te geven), tenzij
anders bepaald door de wet: de wet kan bepalen dat toestemming een essentieel is om te beoordelen of
een gedraging strafbaar is
bijvoorbeeld seksueel misbruik: seksuele handelingen zijn enkel strafbaar indien er geen toestemming
was
OVEREENKOMSTEN ROND MISDRIJVEN
Burgers kunnen wel afspraken/overeenkomsten maken:
• Een ‘overeenkomst’ kan bepalen dat er geen openbaarheid gegeven wordt aan een strafbare
gedraging (en het dus een private kwestie blijft).
o Men kan tot een akkoord komen om geen klacht in te dienen (hoewel er misdrijf was)
o MAAR Een overeenkomst die strijdig is met het strafrecht wordt nietig verklaard!
• Er zijn overeenkomsten (dading) mogelijk over de burgerrechtelijke gevolgen van een misdrijf.
Bijvoorbeeld: iemand die bedrogen is in een verkoop kan beslissen om geen klacht in te dienen. Bij een
akkoord gaat het slachtoffer op basis van enkele voorwaarden akkoord om geen klacht in te dienen
(bijvoorbeeld bij een tijdige terugbetaling)
Besluit: toestemming kan niet dienen als rechtvaardiging voor een misdrijf, tenzij bij wet bepaald.
Overeenkomsten kunnen enkel gaan over de klacht of de burgerlijke gevolgen, niet over het strafbare
karakter zelf
3
, SLACHTOFFERS
Slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen (geen
klachtmisdrijven meer):
De staat kan daders voor de rechtbank brengen (bij bewijs), hoewel de slachtoffer(s) dit niet wensen
Voorbeeld stalking: een persoon wiens rust ernstig verstoord wordt is slachtoffer van stalking. Vroeger kon
dit enkel vervolgd worden als het slachtoffer zelf klacht indiende (klachtmisdrijf), maar dit werd
afgeschaft. De staat kan hedendaags tussenkomen, ook al wil het slachtoffer dit niet
Slachtoffers kunnen wel deelnemen aan de strafprocedure en daarin via burgerlijke partijstelling
privaatrechtelijk belang nastreven (schadevergoeding bekomen). :
Onder bepaalde voorwaarden kunnen slachtoffers de strafprocedure zelfs opstarten (zich burgerlijke
partij stellen in een strafzaak) om een misdrijf bewezen te doen verklaren en schadevergoeding voor de
strafrechter te bekomen
MAAR slachtoffers hebben
• GEEN recht om de strafvordering uit te oefenen (openbaar ministerie beslist hoe een misdrijf al
dan niet vervolgd wordt)
• Kunnen niet (mee)beslissen over straf (rechter bepaald de straf)
• Worden niet betrokken bij de strafuitvoering
Slachtoffers kunnen wel de strafprocedures opstarten om ervoor te zorgen dat het misdrijf bewezen
wordt en zo schadevergoeding te bekomen
Er is wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen,
gehoord en geïnformeerd worden….).
Strafrecht gaat over een verticale relatie tussen staat en dader. Het slachtoffer kan hier niet tussen
komen, maar mag wel bewijzen aanleveren om schuld aan te tonen en kan schadevergoeding vragen.
Strafrecht is publiekrecht met verticale verhoudingen!
→ slachtoffer heeft niets te zeggen over strafvordering, beslissing van straf en strafuitvoering
→ slachtoffer kan enkel strafprocedure opstarten, geïnformeerd worden, … (rechten ivbm de procedure)
→ dit zijn gevolgen van publiekrechtelijk karakter van strafrecht
MATERIEEL EN FORMEEL
Materieel strafrecht (dit vak) = Rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit te voeren.
Formeel strafrecht (‘strafvordering’, ‘strafprocesrecht’) = Procedureregels over de toepassing van het
materieel strafrecht.
Wettelijk bepaald voor elke fase van de strafrechtspleging: door wie en op welke manier worden
misdrijven vastgesteld of opgespoord (vooronderzoek), vervolgd, bewezen en berecht (onderzoek ten
gronde), en uitgevoerd.
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht: uitvoering van straffen (materieel) en welke
procedures hierbij moeten gevolgd worden (formeel)
4
