Architectuur in context C: landschap
H1: Inleiding
Landschap
→ Natuur: maar ook landbouwlandschappen, stedelijke landschappen…
→ Uitzicht
→ Beeld: schilderijen en beelden die een landschap tonen
Definities
Landschap
= De fysieke omgeving zoals de mens die waarneemt/ziet
= Schilderij van een landschap
= Stuk land dat het oog in 1 oogopslag kan overzien (J.B. Jackson)
= Gebied waar je in kan rondlopen, waargenomen door de mens, waarvan het karakter het
resultaat is van de werking en interactie tussen natuurlijke en menselijke factoren (ELC)
Nederlands landschap in de 17de eeuw
VB: Gezicht op Haarlem, Jacob Van Ruisdael (1670)
→ Representatief voor dubbele definitie van omgeving en beeld
- Toont het fysieke landschap zoals het op dat moment is: voorgrond +
midden + achtergrond (typisch landschap)
= Achtergrond → skyline van Haarlem
= Voorgrond → landbouw en blekerij velden
- Is een representatie, een schilderij van een fysiek landschap
→ Resultaat van actie en interactie tussen menselijke en natuurlijke factoren
- Platteland in interactie met de stad: stad en land vormen een samenhangend systeem
= Landschap met landbouw en bleekvelden rond de stad → voedselproductie voor de stad
- Manier waarop het landschap gebruikt wordt hangt samen met landschappelijke
kenmerken, maar ook met sociale, economische en politieke context
= Percelering, vegetatie, manier van bouwen… hangt samen met geografie, topografie,
hydrografie… en S/E/P factoren (zichtbaar in landschap, bv kerk)
= Toont de ruimte, maar ook het systeem waarin het landschap zit
Landschapsarchitectuur
= Landschapsarchitectuur vormt en beheert de fysieke wereld en de natuurlijke systemen
waarin we wonen (meer dan alleen de tuin, landschap is overal buiten)
= Landschapsarchitecten vormen tuinen, dorpen, platteland en steden die in context moeten
worden bekeken (plek waar alle afhankelijke levende wezens samenkomen)
+ Wisselwerking tussen detail en grotere geheel van een landschap
- Stedelijke en landelijke context
- Interactie tussen mens en natuur
- Sociale, culturele, milieu en historische context
- Zowel ontwerp als wetenschap
1
,- Zowel architectuur en stedenbouw
- Speelt een rol in belangrijke hedendaagse maatschappelijke uitdagingen
Belang van landschap in de 21ste eeuw
→ Maatschappelijke uitdagingen: transitie als antwoord op klimaatverandering, versterken van
biodiversiteit, ingaan tegen sociale uitsluiting, duurzaam omgaan met grondstoffen…
→ In het zoeken naar oplossingen voor deze uitdagingen, speelt hoe we omgaan met ruimte en
landschap een belangrijke rol (ontwerp tuin, publieke ruimte, landschap…)
VB: Burgeronderzoek in de tuin
VB: The Big U (New York)
→ Rebuild by Design (Manhattan beschermen tegen storm)
Landschapsarchitectuur, architectuur en stedenbouw
→ Geschiedenis: discipline landschap en architectuur zijn sterk met elkaar verbonden en
komen samen in het oeuvre van de architect/ontwerper (1 discipline)
20ste eeuw → scheiding van disciplines van landschap, architectuur en stedenbouw
- Voordeel: sterkere professionalisering binnen de landschapsarchitectuur
- Nadeel: betrokkenheid architect en stedenbouwkundige bij landschap minder sterk
VB: Central Park, Calvert Vaux en Frederick Law Olmsted (19de eeuw)
VB: Woodland Cemetery, Lewerentz en Asplund (Stockholm, 1967)
→ Ontwerpers begonnen in de landschapsarchitectuur
- Eerste type interventie omgeving = wens om slechts minimale veranderingen te brengen om zo
min mogelijk weerstand te ondervinden (meest essentiële opties)
- Vittorio Gregotti → architecten en stedenbouwkundigen moeten rekening houden met de
materiële toestand en contact maken met een gebied (meten, aanpassen, verdubbelen,
positioneren, benutten…)
Eind 20ste eeuw → terug meer aandacht voor landschap en relatie tussen landschapsontwerp,
stedenbouw en architectuur wordt terug sterker
→ Werken met wat er is en de aanwezige materiële condities van het landschap ipv tabula rasa
Projecten op het raakvlak tussen architectuur, stedenbouw en landschap (belang van schaal)
= Combinatie van disciplines in ontwerpbureau
VB: Skanderberg Square (Tirana)
→ Plein creëren, waarbij natuur, watervlaktes en stedenbouw
samenwerken
VB: Rubensplein, Robbrecht en Daem Architecten (Knokke)
→ Plein creëren zonder groen, maar waarbij de zee wordt betrokken door kleur en materialiteit
VB: The Mandrake Hotel, Bas Smets (Londen)
→ Microklimaat in gebouw, waarbij planten groeien rond balustrades
die zo architectuur vormen
VB: Renaturalisatie Aire, ADR Architecten (Genève)
→ Overstroming van rivier voorkomen door een nieuw regime ernaast
te bouwen (lineair)
2
,Inzichten
- Basisinzichten in relatie tot de geschiedenis van landschapsontwerp
1. Inzicht in de manier waarop landschapsontwerp zich ontwikkelt in wisselwerking met de
veelzijdige context (landschap zit steeds vast in specifieke context)
2. Inzicht in bredere gekende/minder gekende traditie van landschapsontwerp (barok,
pittoreske, modernisme…) = sub stromingen van landschapsarchitectuur
3. Inzicht in persoonlijke benadering van aantal landschapsontwerpers doorheen de tijd
4. Inzicht in aantal begrippen en spanningsvelden die cruciaal zijn in landschapsontwerp
Wisselwerking met context
Landschapsontwerp ontwikkelt zich binnen een specifieke ruimtelijke/maatschappelijke context
→ Sociale, culturele, economische, politieke, religieuze… situatie is
sturend voor het landschapsontwerp en omgekeerd
VB: Tuinen van Versailles als representatie van macht van Lodewijk XIV
→ Volledige dictatuur en absolute monarchie
- Ontwerp gebaseerd op centrum van de macht (koning)
VB: Parc de la Vilette (Parijs, 1980) als representatie van de politieke macht van Mitterrand
→ Socialistische president
- Aanleggen van nieuwe parken die iedereen kan gebruiken (publiek)
= Verschil van ontwerp door verschil in doelgroep → landschapsontwerp als uitdrukking van
politieke, sociale en economische regimes
Rijke ontwerptraditie
Geschiedenis van landschapsontwerp = inzicht in complexiteit
→ Geen lineaire evolutie, maar een parallelle ontwikkeling en voortdurende herinterpretatie van
ontwerpprincipes
+ Relatie met andere ruimtelijke disciplines: architectuur en stedenbouw
- Link met technische transformatie van landschap = vertaling idee ontwerper hangt samen met
technische mogelijkheden (verandert doorheen tijd)
- Stijlen en historische periodes: veelzijdig + context gebonden (soorten van modernisme)
→ Tradities zijn zeer verschillend afhankelijk van regio + beïnvloeden elkaar (Westers vs Oosters)
VB: Landscape for Living, Garrett Eckbo (1950)
→ Lezen van geschiedenis (complexe materie chronologisch bekijken) = 8-HOEK
1. Formele traditie van Renaissance en Barok-Europa en de moslimwereld, met haar
onderstroom van Griekse en gotische onregelmatigheden
= Landschapsarchitectuur in de Renaissance is ontstaan in Europa
VB: Alhambra (Spanje, 14de eeuw)
→ Geometrisch ontwerp met technieken om water van lagere
naar hogere gebieden te transporteren
VB: Vaux-le-Vicomte (Frankrijk, 17de eeuw)
→ Dekoloniaal standpunt: kasteel gebouwd door slaven en
kolonies (glorieuze Franse architectuur was toch niet zo glorieus)
3
, 2. Informele romantische traditie van China, Japan en 18de-eeuwse Engeland
VB: Yu Yan (China, 8ste eeuw)
VB: Stourhead (VK, 18de eeuw)
→ Pittoreske tuinen in England = landschapsarchitectuur die
informele traditie volgt (begin van industrieel England)
3. Overheersende fascinatie voor planten om hun eigen wil, gebaseerd op tuinbouwkundige
en botanische vooruitgang van de 19de-20ste eeuw
= Ontwerptraditie in tegenstelling tot formele traditie: architectuur
van planten (verwilderd landschap)
VB: Gravetey Manor, William Robinson (VK, 1884)
VB: Jac. P.Thijssepark (Nederland, 1939)
4. Natuurbeschermingsbeweging, met haar nadruk op waarde en verwondering van
inheemse oerlandschap, tot uiting in ons vakgebied in de Amerikaanse parkbeweging
= Natuurlandschappen en nationale parken + beschermde natuurgebieden
→ Als inspiratie voor tuinen
VB: Frederick Law Olmsted (VS, 19de eeuw)
VB: Les amis de la fôret de Soignes (België, 20ste eeuw)
5. Beweging voor stedelijke en regionale planning met haar drang tot herbestudering van de
relaties tussen gebouwen en open ruimte, stad en platteland
= Relatie tussen architectuur, stedenbouw en landschapsarchitectuur
VB: Garden City, Ebenezer Howard (VK, 20ste eeuw)
→ Radiale stad met grote groene avenues als structurele rol
VB: Uitbreidingsplan Brussel, Louis Van der Swaelmen (20ste eeuw)
→ Lineair transportsysteem met ertussen groene tuinen (groene stad)
6. Moderne beweging in kunsten, architectuur en landschapsontwerp sinds jaren 30
= Modernistische landschapsarchitectuur waarbij
modernisme is geïntegreerd (esthetiek en dynamiek)
VB: compositie VIII, Wassily Kandinsky (1923)
VB: Tuin voor de villa Noailles (Frankrijk, 1928)
7. De landelijke traditie
= 90% van landschap wordt niet ontworpen maar gemaakt door landbouwers
VB: Beemsterpolder, Nederland (17de eeuw)
→ Landschap ontwerpen/maken = water optimaal verdelen
over landbouwvelden
VB: Ommuurde tuinen en velden (Iran)
→ Kennis halen uit technieken adhv ingenieurskunsten (geen
ontwerpers maar ingenieurs die landschap ontwerpen)
8. De volks- of kleine tuintraditie, twee noten van 20ste-eeuws sociaal realisme
= Programma als startpunt voor eigen tuin
VB: Hufeisen Siedlung (Duitsland, 1925)
VB: Volkstuinen in Naerum (Denemarken, 1948)
4
H1: Inleiding
Landschap
→ Natuur: maar ook landbouwlandschappen, stedelijke landschappen…
→ Uitzicht
→ Beeld: schilderijen en beelden die een landschap tonen
Definities
Landschap
= De fysieke omgeving zoals de mens die waarneemt/ziet
= Schilderij van een landschap
= Stuk land dat het oog in 1 oogopslag kan overzien (J.B. Jackson)
= Gebied waar je in kan rondlopen, waargenomen door de mens, waarvan het karakter het
resultaat is van de werking en interactie tussen natuurlijke en menselijke factoren (ELC)
Nederlands landschap in de 17de eeuw
VB: Gezicht op Haarlem, Jacob Van Ruisdael (1670)
→ Representatief voor dubbele definitie van omgeving en beeld
- Toont het fysieke landschap zoals het op dat moment is: voorgrond +
midden + achtergrond (typisch landschap)
= Achtergrond → skyline van Haarlem
= Voorgrond → landbouw en blekerij velden
- Is een representatie, een schilderij van een fysiek landschap
→ Resultaat van actie en interactie tussen menselijke en natuurlijke factoren
- Platteland in interactie met de stad: stad en land vormen een samenhangend systeem
= Landschap met landbouw en bleekvelden rond de stad → voedselproductie voor de stad
- Manier waarop het landschap gebruikt wordt hangt samen met landschappelijke
kenmerken, maar ook met sociale, economische en politieke context
= Percelering, vegetatie, manier van bouwen… hangt samen met geografie, topografie,
hydrografie… en S/E/P factoren (zichtbaar in landschap, bv kerk)
= Toont de ruimte, maar ook het systeem waarin het landschap zit
Landschapsarchitectuur
= Landschapsarchitectuur vormt en beheert de fysieke wereld en de natuurlijke systemen
waarin we wonen (meer dan alleen de tuin, landschap is overal buiten)
= Landschapsarchitecten vormen tuinen, dorpen, platteland en steden die in context moeten
worden bekeken (plek waar alle afhankelijke levende wezens samenkomen)
+ Wisselwerking tussen detail en grotere geheel van een landschap
- Stedelijke en landelijke context
- Interactie tussen mens en natuur
- Sociale, culturele, milieu en historische context
- Zowel ontwerp als wetenschap
1
,- Zowel architectuur en stedenbouw
- Speelt een rol in belangrijke hedendaagse maatschappelijke uitdagingen
Belang van landschap in de 21ste eeuw
→ Maatschappelijke uitdagingen: transitie als antwoord op klimaatverandering, versterken van
biodiversiteit, ingaan tegen sociale uitsluiting, duurzaam omgaan met grondstoffen…
→ In het zoeken naar oplossingen voor deze uitdagingen, speelt hoe we omgaan met ruimte en
landschap een belangrijke rol (ontwerp tuin, publieke ruimte, landschap…)
VB: Burgeronderzoek in de tuin
VB: The Big U (New York)
→ Rebuild by Design (Manhattan beschermen tegen storm)
Landschapsarchitectuur, architectuur en stedenbouw
→ Geschiedenis: discipline landschap en architectuur zijn sterk met elkaar verbonden en
komen samen in het oeuvre van de architect/ontwerper (1 discipline)
20ste eeuw → scheiding van disciplines van landschap, architectuur en stedenbouw
- Voordeel: sterkere professionalisering binnen de landschapsarchitectuur
- Nadeel: betrokkenheid architect en stedenbouwkundige bij landschap minder sterk
VB: Central Park, Calvert Vaux en Frederick Law Olmsted (19de eeuw)
VB: Woodland Cemetery, Lewerentz en Asplund (Stockholm, 1967)
→ Ontwerpers begonnen in de landschapsarchitectuur
- Eerste type interventie omgeving = wens om slechts minimale veranderingen te brengen om zo
min mogelijk weerstand te ondervinden (meest essentiële opties)
- Vittorio Gregotti → architecten en stedenbouwkundigen moeten rekening houden met de
materiële toestand en contact maken met een gebied (meten, aanpassen, verdubbelen,
positioneren, benutten…)
Eind 20ste eeuw → terug meer aandacht voor landschap en relatie tussen landschapsontwerp,
stedenbouw en architectuur wordt terug sterker
→ Werken met wat er is en de aanwezige materiële condities van het landschap ipv tabula rasa
Projecten op het raakvlak tussen architectuur, stedenbouw en landschap (belang van schaal)
= Combinatie van disciplines in ontwerpbureau
VB: Skanderberg Square (Tirana)
→ Plein creëren, waarbij natuur, watervlaktes en stedenbouw
samenwerken
VB: Rubensplein, Robbrecht en Daem Architecten (Knokke)
→ Plein creëren zonder groen, maar waarbij de zee wordt betrokken door kleur en materialiteit
VB: The Mandrake Hotel, Bas Smets (Londen)
→ Microklimaat in gebouw, waarbij planten groeien rond balustrades
die zo architectuur vormen
VB: Renaturalisatie Aire, ADR Architecten (Genève)
→ Overstroming van rivier voorkomen door een nieuw regime ernaast
te bouwen (lineair)
2
,Inzichten
- Basisinzichten in relatie tot de geschiedenis van landschapsontwerp
1. Inzicht in de manier waarop landschapsontwerp zich ontwikkelt in wisselwerking met de
veelzijdige context (landschap zit steeds vast in specifieke context)
2. Inzicht in bredere gekende/minder gekende traditie van landschapsontwerp (barok,
pittoreske, modernisme…) = sub stromingen van landschapsarchitectuur
3. Inzicht in persoonlijke benadering van aantal landschapsontwerpers doorheen de tijd
4. Inzicht in aantal begrippen en spanningsvelden die cruciaal zijn in landschapsontwerp
Wisselwerking met context
Landschapsontwerp ontwikkelt zich binnen een specifieke ruimtelijke/maatschappelijke context
→ Sociale, culturele, economische, politieke, religieuze… situatie is
sturend voor het landschapsontwerp en omgekeerd
VB: Tuinen van Versailles als representatie van macht van Lodewijk XIV
→ Volledige dictatuur en absolute monarchie
- Ontwerp gebaseerd op centrum van de macht (koning)
VB: Parc de la Vilette (Parijs, 1980) als representatie van de politieke macht van Mitterrand
→ Socialistische president
- Aanleggen van nieuwe parken die iedereen kan gebruiken (publiek)
= Verschil van ontwerp door verschil in doelgroep → landschapsontwerp als uitdrukking van
politieke, sociale en economische regimes
Rijke ontwerptraditie
Geschiedenis van landschapsontwerp = inzicht in complexiteit
→ Geen lineaire evolutie, maar een parallelle ontwikkeling en voortdurende herinterpretatie van
ontwerpprincipes
+ Relatie met andere ruimtelijke disciplines: architectuur en stedenbouw
- Link met technische transformatie van landschap = vertaling idee ontwerper hangt samen met
technische mogelijkheden (verandert doorheen tijd)
- Stijlen en historische periodes: veelzijdig + context gebonden (soorten van modernisme)
→ Tradities zijn zeer verschillend afhankelijk van regio + beïnvloeden elkaar (Westers vs Oosters)
VB: Landscape for Living, Garrett Eckbo (1950)
→ Lezen van geschiedenis (complexe materie chronologisch bekijken) = 8-HOEK
1. Formele traditie van Renaissance en Barok-Europa en de moslimwereld, met haar
onderstroom van Griekse en gotische onregelmatigheden
= Landschapsarchitectuur in de Renaissance is ontstaan in Europa
VB: Alhambra (Spanje, 14de eeuw)
→ Geometrisch ontwerp met technieken om water van lagere
naar hogere gebieden te transporteren
VB: Vaux-le-Vicomte (Frankrijk, 17de eeuw)
→ Dekoloniaal standpunt: kasteel gebouwd door slaven en
kolonies (glorieuze Franse architectuur was toch niet zo glorieus)
3
, 2. Informele romantische traditie van China, Japan en 18de-eeuwse Engeland
VB: Yu Yan (China, 8ste eeuw)
VB: Stourhead (VK, 18de eeuw)
→ Pittoreske tuinen in England = landschapsarchitectuur die
informele traditie volgt (begin van industrieel England)
3. Overheersende fascinatie voor planten om hun eigen wil, gebaseerd op tuinbouwkundige
en botanische vooruitgang van de 19de-20ste eeuw
= Ontwerptraditie in tegenstelling tot formele traditie: architectuur
van planten (verwilderd landschap)
VB: Gravetey Manor, William Robinson (VK, 1884)
VB: Jac. P.Thijssepark (Nederland, 1939)
4. Natuurbeschermingsbeweging, met haar nadruk op waarde en verwondering van
inheemse oerlandschap, tot uiting in ons vakgebied in de Amerikaanse parkbeweging
= Natuurlandschappen en nationale parken + beschermde natuurgebieden
→ Als inspiratie voor tuinen
VB: Frederick Law Olmsted (VS, 19de eeuw)
VB: Les amis de la fôret de Soignes (België, 20ste eeuw)
5. Beweging voor stedelijke en regionale planning met haar drang tot herbestudering van de
relaties tussen gebouwen en open ruimte, stad en platteland
= Relatie tussen architectuur, stedenbouw en landschapsarchitectuur
VB: Garden City, Ebenezer Howard (VK, 20ste eeuw)
→ Radiale stad met grote groene avenues als structurele rol
VB: Uitbreidingsplan Brussel, Louis Van der Swaelmen (20ste eeuw)
→ Lineair transportsysteem met ertussen groene tuinen (groene stad)
6. Moderne beweging in kunsten, architectuur en landschapsontwerp sinds jaren 30
= Modernistische landschapsarchitectuur waarbij
modernisme is geïntegreerd (esthetiek en dynamiek)
VB: compositie VIII, Wassily Kandinsky (1923)
VB: Tuin voor de villa Noailles (Frankrijk, 1928)
7. De landelijke traditie
= 90% van landschap wordt niet ontworpen maar gemaakt door landbouwers
VB: Beemsterpolder, Nederland (17de eeuw)
→ Landschap ontwerpen/maken = water optimaal verdelen
over landbouwvelden
VB: Ommuurde tuinen en velden (Iran)
→ Kennis halen uit technieken adhv ingenieurskunsten (geen
ontwerpers maar ingenieurs die landschap ontwerpen)
8. De volks- of kleine tuintraditie, twee noten van 20ste-eeuws sociaal realisme
= Programma als startpunt voor eigen tuin
VB: Hufeisen Siedlung (Duitsland, 1925)
VB: Volkstuinen in Naerum (Denemarken, 1948)
4
