Inleiding + geografie
dinsdag 23 september 2025 19:06
BELANGRIJK 540 V.C. = 6 e E V.C.
1. Inleiding
3 belangrijke ontwikkelingen
- Groei van Romeinse rijk : imperialisme? → in het begin niet echt, gewoon als verdediging of wanneer
anderen hulp vroegen
Dorp > polis (Rome) > territoriale staat (Italië) > rijk (met provincies)
Italië is voor de Romeinen het binnenland en de rest van het RR het buitenland (provincies), deze
worden verschillend bestuurd op termijn.
- Succes van het Romeinse Rijk
→ veroverden gebieden hebben niet veel te zeggen op vlak van buitenlandse politiek
○ Buitenlandse politiek : verdeel-en-heers / verenig-en-heers
○ Bevolking in algemeen / binnenlandse politiek : tolerantie tegenover…
○ Hogere lagen bevolking
- Grote sociale mobiliteit voor niet-Romeinen
- Betrokken bij bestuur
→ romeinen in algemeen vrij tolerant, maar als je echt het Romeins burgerschap wilde wel strenger
- Wie heeft het imperium in handen? (machtsvolkomenheid, niet het rijk maar de macht)
○ Koning
○ Magistraten in Republiek → macht verdeeld, geen koning meer
=> rijk wordt steeds groter terwijl de instellingen voor een stad waren
○ Caesar, te radicaal
○ Augustus, princeps - basis = Republikeinse instellingen → keizer, maar de instellingen van de
republiek niet afgeschaft
○ Diocletianus, dominus - absoluut monarch
(cirkel rond)
2. Het geografisch kader
Italia < viteliu : jonge stieren
→ oorspronkelijk de benamingen voor stukje van Italië : ZW
Wanneer de romeinen het in handen krijgen wordt de benaming gebruikt voor het Z
Na Pyrrhus : overgenomen door Romeinen voor Italië zonder N
Bij Augustus : ook het N, Po-vlakte
2.1.Italië omringd door zee
- Adriatische zee genoemd naar stad in Italië
- Ionische Zee
- Tyrreense zee verwijst naar de Etrusken → Tyrreens is andere woord voor Etrusken
Toch: Rome vooral steunen op zijn landleger/landmacht, hadden in het begin geen vloot
→ bouwen dit pas uit bij problemen met invallen + conflict met Carthagers
Doen voor het bouwen beroep op de Grieken
Focus op de vloot pas vanaf einde republiek en tijdens keizertijd, maar zelfs dan nog landleger
belangrijker
Belangrijke basis voor vloot in Ravenna en Mycene
Ook commerciële havens : Ostia (oudste haven Rome) aan de Tiber en langs die naar Rome → werd te klein
voor de grote schepen => nieuwe haven : Portus via een kanaal verbonden naar de Tiber
2.2.Gebergte
- Alpen die Italië beschermen tegen eventuele invallen, maar bepaalde groepen vallen toch langs hier
binnen bv. Galliërs (vestigen in N) , Indo-Europeanen
Zeer vruchtbare Po-vlakte tussen Alpen en Apennijnen
- Apennijnen : meeste vruchtbare gebieden ten W van het gebergte, de oostkant is minder vruchtbaar en
hier ook meer bergen aan de kust => minder veeteelt of bebouwing
H1-2 inleiding en geografie Pagina 1
,2.3.Rivieren
- Padus - Po
- Arnus - Arno
- Tiberis - Tevere - Tiber
2.4.Geografische streken
Italië gedeeld in 11 regionen onder bewind van keizer augustus, sommige namen leven dus nog door tot nu.
Vb. toscane
2.5.Klimaat en milieu
- Gunstig klimaat
○ Zeer gunstig met warme zomers en zachte, vochtige winters
○ N: continentaal klimaat met hete zomers en strenge winters
- Vruchtbaarheid
○ Zou zelfvoorzienend kunnen zijn met al hun vruchtbare gronden en vee
- Goede havens
- Bosrijk, maar veel ontbossing om cultuurland te maken
- Relatief weinig minerale grondstoffen
- Vulkanen (Vesuvius, Etna)
2.6.Rome
Vruchtbare gronden + dicht bij de zee
Passeerde een zoutweg (oudste weg van Italië) en de Tiber → hier Rome gebouwd
→ oudste bewoning op de Palatijn heuvel
Tussen de heuvels in was heel moerassig gebied, dus bewoning oorspronkelijk op de heuvels
Tussen Capitool en Palatijn heuvel komt later Forum Romanum => resultaat drooglegging
Ook al vroege overbrugging van de Tiber
→ houten brug gebouwd in koningstijd = pons sublicius, woms afgebeeld op munten
Droogleggen ging door aanleg gigantische sloot (eerst open sloot) → cloaca maxima
- 900 m lang
- Veel bochten
Delen van de cloaca maxima worden nog gebruikt
H1-2 inleiding en geografie Pagina 2
,H3 Culturen en bevolking van het oude Italische
schiereiland
dinsdag 25 november 2025 14:47
H3 Culturen en bevolking van het oud Italische schiereiland
1. Culturen
Het vroege Italië archeologisch bevindingen
- Neolithicum voor 1800 v.C.
○ Niet-Indo-Europese bevolking
○ Liguriërs in streek Genua (oudste volk van Italië?)
- Bronstijd 1800-900 v.C.
○ Apennijnencultuur 1800-1200 v.C.
- Eenheid → minder variatie tussen de beperkte sites
- Herders deden aan inhumatie (manier van begraven)
- Interesse van de Myceners → stichten handelsposten
○ Sub-Apennijnse fase 1200-900 v.C.
(Indo-Europese migratie heeft plaatsgevonden)
- Meer sites en variatie
- Crematie en inhumatie
- Nieuwe types aardewerk
- IJzertijd 900-700 v.C.
○ Geen breuk
○ ijzer gebruikt als basis materiaal voor werktuigen
○ 2 groepen onderscheiden
- Crematie en pozzo-graven
3 subgroepen waaronder Villanova-cultuur
Urnen met specifieke vorm in diepe schachten (pozzo)
- Inhumatie = fossa-cultuur
In lange sleuven (fossa), hier ook 3 subgroepen die anders evolueerden
***
Opkomst crematie door invallen van volkeren vanuit centraal Europa, hier was dit gebruikelijk
→ crematie dus ook vooral in het N van Italië, in Rome vinden we zowel crematie als inhumatie
Villanova cultuur : genoemd naar dorpje dicht bij bologna, waar de cultuur eerst was aangetroffen
Crematie : plaatsten urne met as in een pozzo graf (diepe put), urne velden kris kras aangelegd
→ waren verschillende types van urnen
De deksels van de urnen ook vaak verschillend: vb vorm van een helm → soldaat
Inhumatie : lichamen begraven in fossa graven
2. talen van Italië
Verspreiding van de oude talen van Italia
→ lappendeken van talen, maar een klein stukje latijn aanvankelijk
- Eerst een hele groep van Indo-Europese talen
○ Westgroep: oa Latijn dat oorspronkelijk enkel in Latium door de Latini werd gesproken
○ Oostgroep: bezet + eengemaakt geografisch gebied
Vb. Umbrisch op bronzen tabletten
- Indo-europese talen:
○ Keltisch: Kelten drongen voor 400 v.C. n-Italië binnen, nauwelijks inscripties
○ Grieks: uit Griekse kolonies
○ Messapisch: gesproken in de hiel van Italië
vb. postscherf met een kaart op getekend, zowel Griekse als Messapische plaatsnamen
- Niet-Indo-Europees
○ Etruskisch: gesproken in gebied van Villanova-cultuur, hoogstaande beschaving in Etrurië
○ Liturgisch
Verschillende invloeden:
H3 culturen en bevolking oude italische schiereila Pagina 3
, Verschillende invloeden:
- Z-Italië + Sicilië: Griekse invloeden
- M-Italië: Griekse en Etruskische invloeden
- N-Italië: Ligurische, Keltische en Etruskische invloeden
2.1.Fivula van Praeneste = speld van Praeneste
→ oudste opschrift van het Latijn => lang beschouwd als vervalsing
- Ontdekt in de 19e E en ontdekking meegedeeld 16 jaar later
- In een periode waarin veel objecten werden vervalst
- Paar vreemde Latijnse vormen
- In het nalatenschap van de archeoloog werd een rekening van een goudsmid voor een speld
gevonden
Signalen dat het wel echt was:
- Vreemde vormen zijn later ook in andere teksten verschenen → zijn dus niet zo vreemd
- Speld onderzocht : blijkt authentiek te zijn, maar de tekst kan er later in gekrast zijn
→ onderzoek groeven van de inscriptie : komt uit oudheid
=> echt oudste Latijnse opschrift
3. De Etrusken
Etruscologie = wetenschap die de geschiedenis, archeologie en taal van de Etrusken bestudeerd
3.1.Naamgeving
Tyrreense zee : t r s : Etrusken
Bij Grieken noemt het volk Tyrsenoi
Bij romeinen : Etrusci en Tusci > Toscane : t r s
Bij Etrusken : Rasna = het 'volk'
3.2. Taal
De taal is nog niet helemaal ontcijfert
Teksten:
- Vooral heel korte teksten op voorwerpen in graven
- Langste die we hebben is op linnen die werd gebruikt om in Egypte een mummie in te wikkelen
→ mummie van Zagreb
Werd gekocht door iemand en hield de mummie thuis, toen die stief kreeg de broer het en die
vond de tekst op de linnen
- Geen 'literaire' teksten
Etruskisch is verwant met Lemnisch: van op Grieks eiland Lemnos in Egeïsche zee
→ daar opschriften gevonden die duidelijk verwant zijn
Belangrijkste tekst op 3 gouden plaatjes aangebracht op deur van tempel, en bij aanval op de stad
werden de plaatjes verstopt onder de grond
→ 2 in Etruskisch, 1 in Punisch
=> maar zijn geen letterlijke vertaling dus niet de sleutel tot ontcijfering
Toch grote hulp voor ontcijfering geweest
Etruskisch geschreven met het Griekse alfabet → kun je dus lezen, maar niet begrijpen
- Taal die erachter schuilt?
3.2. Herkomst
Antieke bronnen:
- Griekse Herodotus 5e E v.C.
○ Etrusken uit het Oosten (Lydië) in de buurt van Lemnos
○ Door hongersnood is de helft van de bevolking vertrokken olv prins Tyrrhenus
- Dionysius & Halicarnassus 1e E v.C.
→ schreven geschiedenis van Rome en deden onderzoek
○ Autochtoon Italiaans volk
Moderne onderzoek
→ beschaving tot stand gekomen op Italiaanse bodem: dragers van de villanova cultuur
H3 culturen en bevolking oude italische schiereila Pagina 4
dinsdag 23 september 2025 19:06
BELANGRIJK 540 V.C. = 6 e E V.C.
1. Inleiding
3 belangrijke ontwikkelingen
- Groei van Romeinse rijk : imperialisme? → in het begin niet echt, gewoon als verdediging of wanneer
anderen hulp vroegen
Dorp > polis (Rome) > territoriale staat (Italië) > rijk (met provincies)
Italië is voor de Romeinen het binnenland en de rest van het RR het buitenland (provincies), deze
worden verschillend bestuurd op termijn.
- Succes van het Romeinse Rijk
→ veroverden gebieden hebben niet veel te zeggen op vlak van buitenlandse politiek
○ Buitenlandse politiek : verdeel-en-heers / verenig-en-heers
○ Bevolking in algemeen / binnenlandse politiek : tolerantie tegenover…
○ Hogere lagen bevolking
- Grote sociale mobiliteit voor niet-Romeinen
- Betrokken bij bestuur
→ romeinen in algemeen vrij tolerant, maar als je echt het Romeins burgerschap wilde wel strenger
- Wie heeft het imperium in handen? (machtsvolkomenheid, niet het rijk maar de macht)
○ Koning
○ Magistraten in Republiek → macht verdeeld, geen koning meer
=> rijk wordt steeds groter terwijl de instellingen voor een stad waren
○ Caesar, te radicaal
○ Augustus, princeps - basis = Republikeinse instellingen → keizer, maar de instellingen van de
republiek niet afgeschaft
○ Diocletianus, dominus - absoluut monarch
(cirkel rond)
2. Het geografisch kader
Italia < viteliu : jonge stieren
→ oorspronkelijk de benamingen voor stukje van Italië : ZW
Wanneer de romeinen het in handen krijgen wordt de benaming gebruikt voor het Z
Na Pyrrhus : overgenomen door Romeinen voor Italië zonder N
Bij Augustus : ook het N, Po-vlakte
2.1.Italië omringd door zee
- Adriatische zee genoemd naar stad in Italië
- Ionische Zee
- Tyrreense zee verwijst naar de Etrusken → Tyrreens is andere woord voor Etrusken
Toch: Rome vooral steunen op zijn landleger/landmacht, hadden in het begin geen vloot
→ bouwen dit pas uit bij problemen met invallen + conflict met Carthagers
Doen voor het bouwen beroep op de Grieken
Focus op de vloot pas vanaf einde republiek en tijdens keizertijd, maar zelfs dan nog landleger
belangrijker
Belangrijke basis voor vloot in Ravenna en Mycene
Ook commerciële havens : Ostia (oudste haven Rome) aan de Tiber en langs die naar Rome → werd te klein
voor de grote schepen => nieuwe haven : Portus via een kanaal verbonden naar de Tiber
2.2.Gebergte
- Alpen die Italië beschermen tegen eventuele invallen, maar bepaalde groepen vallen toch langs hier
binnen bv. Galliërs (vestigen in N) , Indo-Europeanen
Zeer vruchtbare Po-vlakte tussen Alpen en Apennijnen
- Apennijnen : meeste vruchtbare gebieden ten W van het gebergte, de oostkant is minder vruchtbaar en
hier ook meer bergen aan de kust => minder veeteelt of bebouwing
H1-2 inleiding en geografie Pagina 1
,2.3.Rivieren
- Padus - Po
- Arnus - Arno
- Tiberis - Tevere - Tiber
2.4.Geografische streken
Italië gedeeld in 11 regionen onder bewind van keizer augustus, sommige namen leven dus nog door tot nu.
Vb. toscane
2.5.Klimaat en milieu
- Gunstig klimaat
○ Zeer gunstig met warme zomers en zachte, vochtige winters
○ N: continentaal klimaat met hete zomers en strenge winters
- Vruchtbaarheid
○ Zou zelfvoorzienend kunnen zijn met al hun vruchtbare gronden en vee
- Goede havens
- Bosrijk, maar veel ontbossing om cultuurland te maken
- Relatief weinig minerale grondstoffen
- Vulkanen (Vesuvius, Etna)
2.6.Rome
Vruchtbare gronden + dicht bij de zee
Passeerde een zoutweg (oudste weg van Italië) en de Tiber → hier Rome gebouwd
→ oudste bewoning op de Palatijn heuvel
Tussen de heuvels in was heel moerassig gebied, dus bewoning oorspronkelijk op de heuvels
Tussen Capitool en Palatijn heuvel komt later Forum Romanum => resultaat drooglegging
Ook al vroege overbrugging van de Tiber
→ houten brug gebouwd in koningstijd = pons sublicius, woms afgebeeld op munten
Droogleggen ging door aanleg gigantische sloot (eerst open sloot) → cloaca maxima
- 900 m lang
- Veel bochten
Delen van de cloaca maxima worden nog gebruikt
H1-2 inleiding en geografie Pagina 2
,H3 Culturen en bevolking van het oude Italische
schiereiland
dinsdag 25 november 2025 14:47
H3 Culturen en bevolking van het oud Italische schiereiland
1. Culturen
Het vroege Italië archeologisch bevindingen
- Neolithicum voor 1800 v.C.
○ Niet-Indo-Europese bevolking
○ Liguriërs in streek Genua (oudste volk van Italië?)
- Bronstijd 1800-900 v.C.
○ Apennijnencultuur 1800-1200 v.C.
- Eenheid → minder variatie tussen de beperkte sites
- Herders deden aan inhumatie (manier van begraven)
- Interesse van de Myceners → stichten handelsposten
○ Sub-Apennijnse fase 1200-900 v.C.
(Indo-Europese migratie heeft plaatsgevonden)
- Meer sites en variatie
- Crematie en inhumatie
- Nieuwe types aardewerk
- IJzertijd 900-700 v.C.
○ Geen breuk
○ ijzer gebruikt als basis materiaal voor werktuigen
○ 2 groepen onderscheiden
- Crematie en pozzo-graven
3 subgroepen waaronder Villanova-cultuur
Urnen met specifieke vorm in diepe schachten (pozzo)
- Inhumatie = fossa-cultuur
In lange sleuven (fossa), hier ook 3 subgroepen die anders evolueerden
***
Opkomst crematie door invallen van volkeren vanuit centraal Europa, hier was dit gebruikelijk
→ crematie dus ook vooral in het N van Italië, in Rome vinden we zowel crematie als inhumatie
Villanova cultuur : genoemd naar dorpje dicht bij bologna, waar de cultuur eerst was aangetroffen
Crematie : plaatsten urne met as in een pozzo graf (diepe put), urne velden kris kras aangelegd
→ waren verschillende types van urnen
De deksels van de urnen ook vaak verschillend: vb vorm van een helm → soldaat
Inhumatie : lichamen begraven in fossa graven
2. talen van Italië
Verspreiding van de oude talen van Italia
→ lappendeken van talen, maar een klein stukje latijn aanvankelijk
- Eerst een hele groep van Indo-Europese talen
○ Westgroep: oa Latijn dat oorspronkelijk enkel in Latium door de Latini werd gesproken
○ Oostgroep: bezet + eengemaakt geografisch gebied
Vb. Umbrisch op bronzen tabletten
- Indo-europese talen:
○ Keltisch: Kelten drongen voor 400 v.C. n-Italië binnen, nauwelijks inscripties
○ Grieks: uit Griekse kolonies
○ Messapisch: gesproken in de hiel van Italië
vb. postscherf met een kaart op getekend, zowel Griekse als Messapische plaatsnamen
- Niet-Indo-Europees
○ Etruskisch: gesproken in gebied van Villanova-cultuur, hoogstaande beschaving in Etrurië
○ Liturgisch
Verschillende invloeden:
H3 culturen en bevolking oude italische schiereila Pagina 3
, Verschillende invloeden:
- Z-Italië + Sicilië: Griekse invloeden
- M-Italië: Griekse en Etruskische invloeden
- N-Italië: Ligurische, Keltische en Etruskische invloeden
2.1.Fivula van Praeneste = speld van Praeneste
→ oudste opschrift van het Latijn => lang beschouwd als vervalsing
- Ontdekt in de 19e E en ontdekking meegedeeld 16 jaar later
- In een periode waarin veel objecten werden vervalst
- Paar vreemde Latijnse vormen
- In het nalatenschap van de archeoloog werd een rekening van een goudsmid voor een speld
gevonden
Signalen dat het wel echt was:
- Vreemde vormen zijn later ook in andere teksten verschenen → zijn dus niet zo vreemd
- Speld onderzocht : blijkt authentiek te zijn, maar de tekst kan er later in gekrast zijn
→ onderzoek groeven van de inscriptie : komt uit oudheid
=> echt oudste Latijnse opschrift
3. De Etrusken
Etruscologie = wetenschap die de geschiedenis, archeologie en taal van de Etrusken bestudeerd
3.1.Naamgeving
Tyrreense zee : t r s : Etrusken
Bij Grieken noemt het volk Tyrsenoi
Bij romeinen : Etrusci en Tusci > Toscane : t r s
Bij Etrusken : Rasna = het 'volk'
3.2. Taal
De taal is nog niet helemaal ontcijfert
Teksten:
- Vooral heel korte teksten op voorwerpen in graven
- Langste die we hebben is op linnen die werd gebruikt om in Egypte een mummie in te wikkelen
→ mummie van Zagreb
Werd gekocht door iemand en hield de mummie thuis, toen die stief kreeg de broer het en die
vond de tekst op de linnen
- Geen 'literaire' teksten
Etruskisch is verwant met Lemnisch: van op Grieks eiland Lemnos in Egeïsche zee
→ daar opschriften gevonden die duidelijk verwant zijn
Belangrijkste tekst op 3 gouden plaatjes aangebracht op deur van tempel, en bij aanval op de stad
werden de plaatjes verstopt onder de grond
→ 2 in Etruskisch, 1 in Punisch
=> maar zijn geen letterlijke vertaling dus niet de sleutel tot ontcijfering
Toch grote hulp voor ontcijfering geweest
Etruskisch geschreven met het Griekse alfabet → kun je dus lezen, maar niet begrijpen
- Taal die erachter schuilt?
3.2. Herkomst
Antieke bronnen:
- Griekse Herodotus 5e E v.C.
○ Etrusken uit het Oosten (Lydië) in de buurt van Lemnos
○ Door hongersnood is de helft van de bevolking vertrokken olv prins Tyrrhenus
- Dionysius & Halicarnassus 1e E v.C.
→ schreven geschiedenis van Rome en deden onderzoek
○ Autochtoon Italiaans volk
Moderne onderzoek
→ beschaving tot stand gekomen op Italiaanse bodem: dragers van de villanova cultuur
H3 culturen en bevolking oude italische schiereila Pagina 4
