Psychologie van individuele
verschillen
1. Doelstelling en geschiedenis
1) WAT?
Psychologie van individuele verschillen = psychologie van verschillen
tussen en binnen mensen inzak ons gedrag, cognities, gevoelens… (
algemene psycho: algemene wetten)
Beschrijven van
Verschillen:
- Verschillen tussen mensen/individuen = interindividuele
verschillen
- Verschillen tussen groepen (geslacht, culturen…) =
intergroepsverschillen
- Verschillen binnen 1 persoon = intra-individuele verschillen
- Verschillen tussen mensen in intra-individuele verschillen =
interindividuele verschillen in profielen
Belangrijke psychologische verschillen
1. Cognitief functioneren
- Intelligentie en IQ: prestaties op cognitieve taken (product)
- Cognitieve stijlen: manier van verwerken bij cognitieve taken
(proces)
2. Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
Verbanden tussen verschillen: samenhang tussen verschillen?
Verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze
verschillen?
Op vlak van 1 variabele
2) DOEL
1. Zicht krijgen op structuur van verschillen tssn mensen en hoe ze op
verschillende vlakken samenhangen
2. Verschillen verklaren op verschillende niveaus (biologisch,
genetisch…)
o Proximale verklaringen = factoren die in tijd en ruimte dicht
liggen bij te verklaren verschillen (BV: hitte en agressie)
, o Distale verklaringen = factoren die verderaf in de tijd liggen
(BV:evolutionaire theorieën, genen, trauma’s…)
3) WIE?
Verijzen naar expliciete en impliciete theorieën over individuele
verschillen.
Expliciete theorieën over verschillen = theorieën en bevindingen i/d
wet. en publieke wereld over de aard en oorzaken van ≠ tss mensen
Door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
Voor anderen kenbaar
Behoort tot PID
Impliciete theorieën over verschillen = impliciete opvattingen die elke
mens heeft over de aard en oorzaken van menselijk gedrag en ≠ tss
mensen
Niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
Kunnen onrechtstreeks onderzocht worden
Door leken uitgevonden en door wetenschappers of media
onthuld en beschreven
Behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie
Elk mens is (impliciete) differentieel psycholoog
Zijn niet onafhankelijk van elkaar, maar beïnvloeden elkaar:
Expliciete worden gecontamineerd door impliciete:
Via de wetenschapper: vooroordelen, partijdigheid moet zich
hiervan bewust zijn
Via de proefpersoon: vraageffecten, zelfrepresentaties,
beoordelingen…
Impliciete worden beïnvloed door expliciete: onderzoeksresultaten
verspreiden zich en bepalen hoe we verschillen tss mensen percipiëren
4) GESCHIEDENIS
Henri & Binet:
- Nieuwe discipline: La psychologie Individuelle
- Lossen probleem van inter- en intra-individuele verschillen op
William Stern:
- 1e gebruik v/d term differentiële psychologie
- 3- voudige taakomschrijving voor differentiële psychologie / PID:
I. Beschrijven v/d aard en grootte van ≠ tss individuen en
groepen
II. Hoe de verschillen zich manifesteren
, III. Factoren die de verschillen bepalen
Robert Yerkes:
- Eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken
(comparative psychologie
- Object of vergeleken groep is van ondergeschikt belang
- Indien je de vergelijkende of correlationele methode gebruikt???
OPMERKING:
Individuele psychologie: niet meer om PID aan te duiden:
te veel connotatie met specifieke psychoanalytische theorieën
verwijst ook naar intra-individuele verschillen binnen 1 persoon (=
personologie)
Comparatieve psychologie: focus op experimentele dierstudies
Differentiële psychologie wordt minder gebruikt: te groot domein (hier: als
overkoepelende term voor de psychologie van verschillen tussen mensen)
Oude China (2000 v.c)
- Regelmatige testafnames van ambtenaren voor het al dan niet
toekennen van promoties
- Tot in de moderne tijd
- Na bezoek van diplomaten en missionarissen uit Engeland ook daar
ambtenarenexamens
Pythagoras:
- Figuur van broederschap op theologie, filosofie en wetenschap
- Regels, taboes en geloftes van geheimhouding
- Ontwikkelde toelatingstests obv leer van fysionomie
(persoonlijkheidseigenschappen uit extern gedrag)
Plato:
- Beschrijft ideale Staat als plaats waar individuen taken toegewezen
krijgen waarvoor best geschikt
- Geen 2 personen exact gelijk geboren: mensen verschillen qua
natuurlijke begaafdheden
- Stelt militaire geschiktheidstests op om soldaten van ideale Staat te
selecteren
Theophrastus:
, - 1e systematische studie van karakterverschillen: schetste
persoonlijkheid via karakters/ persoonlijkheidstypes
Juan de Dios Huarte y Navarro
- Boek met een grote invloed: grote individuele verschillen in zowel
intelligentie en vaardigheden vereist verschillende beroepen
- Belang van goede professionele diagnostiek door de staat, zodat
men jongeren kan verplichten het kennisdomein te bestuderen
waarvoor ze meest geschikt zijn
Voordeel voor de staat + voor individu
Ook in hedendaagse tijd: ijkingstoetsen, ingangsexamens…
Francis Galton:
- Geïnteresseerd in individuele verschillen: aandacht voor gemiddelde
- Pionier in:
o Ontwerpen van meetinstrumenten om verschillen te meten
(fluitjes vr gehoor, vingerafdrukken…)
o Databestanden aanleggen
o Statistische analyses
o Nature VS nurture, eugenetica
James Mckeen Cattell:
- Student v Wundt: geïnteresseerd in algemene wetmatigheden
- Toch doctoraat over ind. verschillen
- Terug naar VS en werd professor psychologie
- Mental tests: meting van ind. vaardigheidsverschillen
- Voorkeur aan elementaire sensori-motorische taken
Alfred Binet:
- Individuele verschillen in hogere processen zijn sterker dan deze in
elementaire sensori-motorische taken → focussen op hogere
processen, meer abstracte vaardigheden
- Ontwikkelt: Echelle métrique de l’intelligence, later omgevormd tot
Stanford-Binet test (Terman): eerste officiële intelligentietest voor
achterlopende kinderen
Rest v/d 20e eeuw:
- WO I en II: zorgde voor versnellingen in wetenschappen
- 1960: meting en beschrijvingen belandde in crisis:
1. Sterke waarde connotaties:
2. Problemen met trek labels
Bezwaren tegen onderbrengen van mensen in hokjes
desindividualisering
, Empirische bezwaren: geen consistente gedragdverschillen
voor ≠ tijdstippen en situaties cross-situationele
inconsistentie
Proximale verklaringen:
Psychologische verklaringen:
Plato: ontleedt de ziel in 2, later 3 delen:
1. Rationele ziel = intellectuele
2. Irrationele ziel = verlangen en begeerte
3. Begeestering = aanzet tot actie
Mensen verschillen op deze delen in hun ziel van elkaar
Huarte:
- Belangrijkste individuele verschildimensies zijn geassocieerd
met de belangrijkste cognitieve functies v/d geest
(begrijpen, geheugen en verbeelding)
- Structuur v/d vaardigheidsdimensies: je kan maar in 1 iets
goed zijn
Biologische verklaringen: humorale theorie
Hippocrates:
- Lichaam heeft 4 oerelementen i/d vorm van
sappen/humores: bloed, zwarte gal, gele gal en slijm
- Ziekte = stoornis in evenwicht tss de 4 sappen
Galenus: humorale theorie
- Bij overwicht in elk v/d humores is een temperament
verbonden
Geen empirische ondersteuning
Wel nog gebruikt tot i/d 18e eeuw
Gall & Spurzheim: frenologie
- Mentale functies zijn gelokaliseerd i/d hersenen
, - Intensiteit v/d functies kan je vinden i/d omtrek en topografie
v/d schedel
- Taxonomie van 35 mentale functies
Distale verklaringen (veraf)
Horoscopale astrologie = relatieve positie van planeten bij geboorte
bepalen/ beïnvloeden/ hangen samen met persoonlijkheid en
gebeurtenissen in je leven
Seizoensgebonden fenomenen (BV: schizofrenie), maar geen
evidentie
Gevaarlijke implicaties: leren en ervaring speelt
ondergeschikte rol
Nature VS nurture
Nature (rationalisme) Nurture (empirisme)
Plato: Locke:
- Reminsenctietheorie = ziel is - Geest is tabula rasa:
eeuwig en onafh. v/h lichaam eenvoudige ideeën i/d geest
en kende vormen van kennis en ervaring zorgt voor kennis
al voor het in ons lichaam
was Watson:
- Grondlegger behaviorisme
- Leren = kennis bovenhalen
uit onze ziel - Persoonlijkheid =
conditionering van S-R
- Aangeboren eigenschappen associaties (Little albert)
Augustinus: - Individuele verschillen zijn
- Ziel is immaterieel en resultante van verschillen in
onverwoestbaar leergeschiedenis
- Vermogens v/d ziel zijn
aangeboren
Descartes:
- Eerst: alle mensen bij de
geboorte = vermogens om
waar en vals te
onderscheiden
- Later: verschillen van bij de
geboorte, maar kan getraind
worden
Darwin:
verschillen
1. Doelstelling en geschiedenis
1) WAT?
Psychologie van individuele verschillen = psychologie van verschillen
tussen en binnen mensen inzak ons gedrag, cognities, gevoelens… (
algemene psycho: algemene wetten)
Beschrijven van
Verschillen:
- Verschillen tussen mensen/individuen = interindividuele
verschillen
- Verschillen tussen groepen (geslacht, culturen…) =
intergroepsverschillen
- Verschillen binnen 1 persoon = intra-individuele verschillen
- Verschillen tussen mensen in intra-individuele verschillen =
interindividuele verschillen in profielen
Belangrijke psychologische verschillen
1. Cognitief functioneren
- Intelligentie en IQ: prestaties op cognitieve taken (product)
- Cognitieve stijlen: manier van verwerken bij cognitieve taken
(proces)
2. Persoonlijkheid: affectieve en sociale domein
Verbanden tussen verschillen: samenhang tussen verschillen?
Verklaren van verschillen: wat ligt er aan de basis van deze
verschillen?
Op vlak van 1 variabele
2) DOEL
1. Zicht krijgen op structuur van verschillen tssn mensen en hoe ze op
verschillende vlakken samenhangen
2. Verschillen verklaren op verschillende niveaus (biologisch,
genetisch…)
o Proximale verklaringen = factoren die in tijd en ruimte dicht
liggen bij te verklaren verschillen (BV: hitte en agressie)
, o Distale verklaringen = factoren die verderaf in de tijd liggen
(BV:evolutionaire theorieën, genen, trauma’s…)
3) WIE?
Verijzen naar expliciete en impliciete theorieën over individuele
verschillen.
Expliciete theorieën over verschillen = theorieën en bevindingen i/d
wet. en publieke wereld over de aard en oorzaken van ≠ tss mensen
Door wetenschappers uitgevonden, geformuleerd
Voor anderen kenbaar
Behoort tot PID
Impliciete theorieën over verschillen = impliciete opvattingen die elke
mens heeft over de aard en oorzaken van menselijk gedrag en ≠ tss
mensen
Niet rechtstreeks kenbaar voor anderen
Kunnen onrechtstreeks onderzocht worden
Door leken uitgevonden en door wetenschappers of media
onthuld en beschreven
Behoort tot domein van persoonsperceptie, sociale cognitie
Elk mens is (impliciete) differentieel psycholoog
Zijn niet onafhankelijk van elkaar, maar beïnvloeden elkaar:
Expliciete worden gecontamineerd door impliciete:
Via de wetenschapper: vooroordelen, partijdigheid moet zich
hiervan bewust zijn
Via de proefpersoon: vraageffecten, zelfrepresentaties,
beoordelingen…
Impliciete worden beïnvloed door expliciete: onderzoeksresultaten
verspreiden zich en bepalen hoe we verschillen tss mensen percipiëren
4) GESCHIEDENIS
Henri & Binet:
- Nieuwe discipline: La psychologie Individuelle
- Lossen probleem van inter- en intra-individuele verschillen op
William Stern:
- 1e gebruik v/d term differentiële psychologie
- 3- voudige taakomschrijving voor differentiële psychologie / PID:
I. Beschrijven v/d aard en grootte van ≠ tss individuen en
groepen
II. Hoe de verschillen zich manifesteren
, III. Factoren die de verschillen bepalen
Robert Yerkes:
- Eenheid brengen in takken van psychologie die vergelijken
(comparative psychologie
- Object of vergeleken groep is van ondergeschikt belang
- Indien je de vergelijkende of correlationele methode gebruikt???
OPMERKING:
Individuele psychologie: niet meer om PID aan te duiden:
te veel connotatie met specifieke psychoanalytische theorieën
verwijst ook naar intra-individuele verschillen binnen 1 persoon (=
personologie)
Comparatieve psychologie: focus op experimentele dierstudies
Differentiële psychologie wordt minder gebruikt: te groot domein (hier: als
overkoepelende term voor de psychologie van verschillen tussen mensen)
Oude China (2000 v.c)
- Regelmatige testafnames van ambtenaren voor het al dan niet
toekennen van promoties
- Tot in de moderne tijd
- Na bezoek van diplomaten en missionarissen uit Engeland ook daar
ambtenarenexamens
Pythagoras:
- Figuur van broederschap op theologie, filosofie en wetenschap
- Regels, taboes en geloftes van geheimhouding
- Ontwikkelde toelatingstests obv leer van fysionomie
(persoonlijkheidseigenschappen uit extern gedrag)
Plato:
- Beschrijft ideale Staat als plaats waar individuen taken toegewezen
krijgen waarvoor best geschikt
- Geen 2 personen exact gelijk geboren: mensen verschillen qua
natuurlijke begaafdheden
- Stelt militaire geschiktheidstests op om soldaten van ideale Staat te
selecteren
Theophrastus:
, - 1e systematische studie van karakterverschillen: schetste
persoonlijkheid via karakters/ persoonlijkheidstypes
Juan de Dios Huarte y Navarro
- Boek met een grote invloed: grote individuele verschillen in zowel
intelligentie en vaardigheden vereist verschillende beroepen
- Belang van goede professionele diagnostiek door de staat, zodat
men jongeren kan verplichten het kennisdomein te bestuderen
waarvoor ze meest geschikt zijn
Voordeel voor de staat + voor individu
Ook in hedendaagse tijd: ijkingstoetsen, ingangsexamens…
Francis Galton:
- Geïnteresseerd in individuele verschillen: aandacht voor gemiddelde
- Pionier in:
o Ontwerpen van meetinstrumenten om verschillen te meten
(fluitjes vr gehoor, vingerafdrukken…)
o Databestanden aanleggen
o Statistische analyses
o Nature VS nurture, eugenetica
James Mckeen Cattell:
- Student v Wundt: geïnteresseerd in algemene wetmatigheden
- Toch doctoraat over ind. verschillen
- Terug naar VS en werd professor psychologie
- Mental tests: meting van ind. vaardigheidsverschillen
- Voorkeur aan elementaire sensori-motorische taken
Alfred Binet:
- Individuele verschillen in hogere processen zijn sterker dan deze in
elementaire sensori-motorische taken → focussen op hogere
processen, meer abstracte vaardigheden
- Ontwikkelt: Echelle métrique de l’intelligence, later omgevormd tot
Stanford-Binet test (Terman): eerste officiële intelligentietest voor
achterlopende kinderen
Rest v/d 20e eeuw:
- WO I en II: zorgde voor versnellingen in wetenschappen
- 1960: meting en beschrijvingen belandde in crisis:
1. Sterke waarde connotaties:
2. Problemen met trek labels
Bezwaren tegen onderbrengen van mensen in hokjes
desindividualisering
, Empirische bezwaren: geen consistente gedragdverschillen
voor ≠ tijdstippen en situaties cross-situationele
inconsistentie
Proximale verklaringen:
Psychologische verklaringen:
Plato: ontleedt de ziel in 2, later 3 delen:
1. Rationele ziel = intellectuele
2. Irrationele ziel = verlangen en begeerte
3. Begeestering = aanzet tot actie
Mensen verschillen op deze delen in hun ziel van elkaar
Huarte:
- Belangrijkste individuele verschildimensies zijn geassocieerd
met de belangrijkste cognitieve functies v/d geest
(begrijpen, geheugen en verbeelding)
- Structuur v/d vaardigheidsdimensies: je kan maar in 1 iets
goed zijn
Biologische verklaringen: humorale theorie
Hippocrates:
- Lichaam heeft 4 oerelementen i/d vorm van
sappen/humores: bloed, zwarte gal, gele gal en slijm
- Ziekte = stoornis in evenwicht tss de 4 sappen
Galenus: humorale theorie
- Bij overwicht in elk v/d humores is een temperament
verbonden
Geen empirische ondersteuning
Wel nog gebruikt tot i/d 18e eeuw
Gall & Spurzheim: frenologie
- Mentale functies zijn gelokaliseerd i/d hersenen
, - Intensiteit v/d functies kan je vinden i/d omtrek en topografie
v/d schedel
- Taxonomie van 35 mentale functies
Distale verklaringen (veraf)
Horoscopale astrologie = relatieve positie van planeten bij geboorte
bepalen/ beïnvloeden/ hangen samen met persoonlijkheid en
gebeurtenissen in je leven
Seizoensgebonden fenomenen (BV: schizofrenie), maar geen
evidentie
Gevaarlijke implicaties: leren en ervaring speelt
ondergeschikte rol
Nature VS nurture
Nature (rationalisme) Nurture (empirisme)
Plato: Locke:
- Reminsenctietheorie = ziel is - Geest is tabula rasa:
eeuwig en onafh. v/h lichaam eenvoudige ideeën i/d geest
en kende vormen van kennis en ervaring zorgt voor kennis
al voor het in ons lichaam
was Watson:
- Grondlegger behaviorisme
- Leren = kennis bovenhalen
uit onze ziel - Persoonlijkheid =
conditionering van S-R
- Aangeboren eigenschappen associaties (Little albert)
Augustinus: - Individuele verschillen zijn
- Ziel is immaterieel en resultante van verschillen in
onverwoestbaar leergeschiedenis
- Vermogens v/d ziel zijn
aangeboren
Descartes:
- Eerst: alle mensen bij de
geboorte = vermogens om
waar en vals te
onderscheiden
- Later: verschillen van bij de
geboorte, maar kan getraind
worden
Darwin:
