FIAT IUSTITIA RUAT CAELUM
‘moge het recht geschieden, ook al stort de hemel in’
1) INLEIDING
recht: het geheel van afdwingbare regels waaraan de leden van een samenleving zich
moeten houden, in hun onderlinge verhouding en in hun relatie met de overheid
- rechtsstaat is in westerse beschaving zo’n vanzelfsprekend begrip dat we deze
grondslag voor onze staatsinrichting vanzelfsprekend vinden
→ in werkelijkheid lang niet zo inherent aan menselijke beschaving als we
denken
ander groot rijk uit de Oudheid, China, koos voor een systeem dat tegenovergestelde was
van Romeinse benadering
- Confucius en zijn volgelingen wantrouwden geschreven wetten
→ stoffig wetboek kon nooit oneindige verscheidenheid aan menselijk
gedrag en ervaringen omvatten
- stelden vertrouwen liever in mensen dan in wetten
→ vertrouwden op innerlijke goedheid van de mens als basis voor een
beschaafde samenleving
- nu: vertrouwen in geschreven wetten en contracten in China en andere Oost-
Aziatische landen (binnen Chinese beschavingssfeer) relatief klein
Romeinen hadden soms ook twijfels over het nut van wetten
Corruptissima re publica, plurimae leges - Tacitus
→ ook nu ervaren we nog dat het functioneren van recht en rechtspraak vaak
gepaard gaat met moeilijkheden
begrip ‘recht’ is voor interpretatie vatbaar
→ juridisch recht is niet noodzakelijk gelijk aan moreel of ethisch recht
Juridisch recht heeft zijn grenzen. → waar liggen die?
- actualiteit bewijst dat een strikte toepassing van het recht leidt tot moreel onrecht
jegens de slachtoffers
➔ bv: opsporen van procedurefouten door vernuftige advocaten met als bedoeling de
verjaring van een zaak
→ fraudeurs of criminelen gaan vrijuit
Is recht verankerd in de natuur, en dus eerder absoluut ‘recht van de sterkste’?
Of is het bepaald door de cultuur, en dus relatief ?
gedachte om rechtsregels methodisch toe te passen; voor het eerst bij de Romeinen
- in voortdurende klassenstrijd tussen gewone Romeinen en heersende elites kwamen
de plebejers tot conclusie dat ze liever te maken hadden met wetten dan met grillen
van hun heerser
- al wie meende dat hem onrecht was aangedaan moest naar rechter kunnen
stappen
1
, → afdwingbaarheid
samenleving waarin almachtige keizer kan doden wie hij maar wil en waarin miljoenen
slaven als vee behandeld worden
→ voldoet niet aan onze verwachtingen van rechtsorde
Romeinse rechtspraak zou in veel opzichten bekend overkomen bij mensen die naar
advocatenseries op tv kijken
- aanklachten
- sprake van juryrechtspraak
- strenge en milde rechters
- krachtig optredende openbare aanklagers
- gehaaide advocaten
→ Romeinen hadden ook al oog voor rechten van de verdediging
Romeinen hadden steeds een diepgeworteld respect voor wet en recht
→ respect is voor ons conditio sine qua non geworden voor een democratische
samenleving
zelfs na Augustus (waarbij staatsmacht bij 1 persoon kwam) hielden meeste keizers zich toch
aan de wet
→ als keizer deze wet in ere hield, gold deze verplichting ook voor lagere
staatsdienaren en gouverneurs in de provincies
➔ officiële vertegenwoordigers van de keizers
Romeinse recht is 1 van de meest duurzame en invloedrijke elementen van Romeinse
erfenis
- Romeinen waren nuchtere en praktische bestuurders
➔ hebben zich weinig beziggehouden met definities van recht of theoretische
bespiegelingen
➔ waren erg bedreven in zoeken naar pragmatische oplossingen voor
praktische problemen
→ casuïstiek
2) ROMEINS RECHT IN VOGELVLUCHT
2.1 beknopt historisch overzicht
aan de basis van elk rechtssysteem ligt een ongeschreven recht dat niet door een overheid
gegeven is
- is gebaseerd op gewoonten en gebruiken die op rechtsovertuiging van volk berusten
→ anders handelen voelt als onrecht aan
→ onrecht
- Romeinen hadden dit ook
→ hun gewoonterecht = mos maiorum
typisch voor initiële stadium is feit dat samenlevingen neiging vertonen alle soorten van
gedragsregels op een hoop te gooien
→ religieus, moreel, praktisch …
2
‘moge het recht geschieden, ook al stort de hemel in’
1) INLEIDING
recht: het geheel van afdwingbare regels waaraan de leden van een samenleving zich
moeten houden, in hun onderlinge verhouding en in hun relatie met de overheid
- rechtsstaat is in westerse beschaving zo’n vanzelfsprekend begrip dat we deze
grondslag voor onze staatsinrichting vanzelfsprekend vinden
→ in werkelijkheid lang niet zo inherent aan menselijke beschaving als we
denken
ander groot rijk uit de Oudheid, China, koos voor een systeem dat tegenovergestelde was
van Romeinse benadering
- Confucius en zijn volgelingen wantrouwden geschreven wetten
→ stoffig wetboek kon nooit oneindige verscheidenheid aan menselijk
gedrag en ervaringen omvatten
- stelden vertrouwen liever in mensen dan in wetten
→ vertrouwden op innerlijke goedheid van de mens als basis voor een
beschaafde samenleving
- nu: vertrouwen in geschreven wetten en contracten in China en andere Oost-
Aziatische landen (binnen Chinese beschavingssfeer) relatief klein
Romeinen hadden soms ook twijfels over het nut van wetten
Corruptissima re publica, plurimae leges - Tacitus
→ ook nu ervaren we nog dat het functioneren van recht en rechtspraak vaak
gepaard gaat met moeilijkheden
begrip ‘recht’ is voor interpretatie vatbaar
→ juridisch recht is niet noodzakelijk gelijk aan moreel of ethisch recht
Juridisch recht heeft zijn grenzen. → waar liggen die?
- actualiteit bewijst dat een strikte toepassing van het recht leidt tot moreel onrecht
jegens de slachtoffers
➔ bv: opsporen van procedurefouten door vernuftige advocaten met als bedoeling de
verjaring van een zaak
→ fraudeurs of criminelen gaan vrijuit
Is recht verankerd in de natuur, en dus eerder absoluut ‘recht van de sterkste’?
Of is het bepaald door de cultuur, en dus relatief ?
gedachte om rechtsregels methodisch toe te passen; voor het eerst bij de Romeinen
- in voortdurende klassenstrijd tussen gewone Romeinen en heersende elites kwamen
de plebejers tot conclusie dat ze liever te maken hadden met wetten dan met grillen
van hun heerser
- al wie meende dat hem onrecht was aangedaan moest naar rechter kunnen
stappen
1
, → afdwingbaarheid
samenleving waarin almachtige keizer kan doden wie hij maar wil en waarin miljoenen
slaven als vee behandeld worden
→ voldoet niet aan onze verwachtingen van rechtsorde
Romeinse rechtspraak zou in veel opzichten bekend overkomen bij mensen die naar
advocatenseries op tv kijken
- aanklachten
- sprake van juryrechtspraak
- strenge en milde rechters
- krachtig optredende openbare aanklagers
- gehaaide advocaten
→ Romeinen hadden ook al oog voor rechten van de verdediging
Romeinen hadden steeds een diepgeworteld respect voor wet en recht
→ respect is voor ons conditio sine qua non geworden voor een democratische
samenleving
zelfs na Augustus (waarbij staatsmacht bij 1 persoon kwam) hielden meeste keizers zich toch
aan de wet
→ als keizer deze wet in ere hield, gold deze verplichting ook voor lagere
staatsdienaren en gouverneurs in de provincies
➔ officiële vertegenwoordigers van de keizers
Romeinse recht is 1 van de meest duurzame en invloedrijke elementen van Romeinse
erfenis
- Romeinen waren nuchtere en praktische bestuurders
➔ hebben zich weinig beziggehouden met definities van recht of theoretische
bespiegelingen
➔ waren erg bedreven in zoeken naar pragmatische oplossingen voor
praktische problemen
→ casuïstiek
2) ROMEINS RECHT IN VOGELVLUCHT
2.1 beknopt historisch overzicht
aan de basis van elk rechtssysteem ligt een ongeschreven recht dat niet door een overheid
gegeven is
- is gebaseerd op gewoonten en gebruiken die op rechtsovertuiging van volk berusten
→ anders handelen voelt als onrecht aan
→ onrecht
- Romeinen hadden dit ook
→ hun gewoonterecht = mos maiorum
typisch voor initiële stadium is feit dat samenlevingen neiging vertonen alle soorten van
gedragsregels op een hoop te gooien
→ religieus, moreel, praktisch …
2
