Arbeids- en organisatiepsychologie
Hoofdstuk 1: inleiding tot de arbeids- en organisatiepsychologie.............................................................3
1. Inleiding............................................................................................................................................ 3
1.1. De arbeidspsychologie............................................................................................................... 4
1.2. De organisatiepsychologie......................................................................................................... 5
2. De geschiedenis en de toekomst van de A&O psychologie (hybride)................................................6
2.1. De evolutie van het maatschappelijke beeld over de mens in een arbeidscontext....................6
2.2. Uitdagingen van de arbeids- en organisatiepsychologie van vandaag en morgen.....................7
3. Arbeids- en organisatiepsychologie en het biopyschosociaal model.................................................7
3.1. Biologische component.............................................................................................................. 8
3.2. Psychologische component........................................................................................................ 8
3.3. Sociale component..................................................................................................................... 8
Hoofdstuk 2: waarom is het goed voor ons om te gaan werken?..............................................................8
1. Inleiding............................................................................................................................................ 8
2. De invloed van werk op onze gezondheid......................................................................................... 9
2.1. Voordelen van werk.................................................................................................................... 9
2.2. Werkgeluk................................................................................................................................ 10
3. Werkbaar werk................................................................................................................................ 10
3.1. Waarom is werkbaar werk belangrijk........................................................................................ 10
3.2. Wie is verantwoordelijk voor werkbaar werk?..........................................................................11
Hoofdstuk 3: motivatie........................................................................................................................... 11
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 11
2. Een korte geschiedenis van motivatie: van drift naar zelfbeschikking............................................11
2.1. Het mechanisme tijdperk: mensen worden gedreven door instincten en driften (beging 20 e
eeuw).............................................................................................................................................. 12
2.2. Het behaviorisme: de wortel van de stok (1920-1960).............................................................12
2.3. De humanistische revolutie: de groeiende mens (1950-1970).................................................13
2.4. De cognitieve en inhoudelijke beweging: de denkende mens (1960-1980)..............................14
2.5. De zelf-determinatie theorie (1985-heden)..............................................................................16
3. De zelfdeterminatietheorie (Deci en Ryan).....................................................................................16
4. Flexibele werkregelingen om motivatie te verhogen.......................................................................18
4.1. Thuiswerk (telewerk)................................................................................................................ 18
4.2. Flexibele werktijden (glijtijden)................................................................................................18
4.3. Deeltijds werken....................................................................................................................... 19
4.4. Duobanen (jobsharing)............................................................................................................. 19
5. Job crafting, organizational citizenship behavior en quite quitting..................................................19
5.1. Job crafting............................................................................................................................... 19
5.2. Organizational citizenship behavior (OCB)...............................................................................19
5.3. Quite quitting........................................................................................................................... 20
Hoofdstuk 4: welzijn............................................................................................................................... 20
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 20
1
, 2. Het wettelijke kader........................................................................................................................ 21
3. Grensoverschrijdend gedrag........................................................................................................... 23
3.1. Pesten op het werk................................................................................................................... 23
3.2. Geweld op het werk................................................................................................................. 23
3.3. Seksueel overschrijdend gedrag..............................................................................................24
3.4. De onzichtbare barrière van schaamte.....................................................................................24
3.5. Mogelijke gevolgen van grensoverschrijdend gedrag...............................................................24
4. Absenteïsme en verzuim................................................................................................................. 25
4.1. Definitie en vormen.................................................................................................................. 25
4.2. Een sleutelrol van de 5 A’s....................................................................................................... 26
4.3. Stress en burn-out.................................................................................................................... 27
5. Het IGLO-model als kompas voor welzijn........................................................................................29
6. Besluit............................................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 5: diversiteit op de werkvloer................................................................................................ 30
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 30
2. Wat is diversiteit............................................................................................................................. 30
3. Diversiteit en nu?............................................................................................................................ 31
3.1. Wat brengt diversiteit ons op de werkvloer..............................................................................32
3.2. Van diversiteit naar discriminatie, voordelen en stereotypen...................................................32
3.3. Van diversiteit naar inclusie..................................................................................................... 33
4. Vormen van diversiteit.................................................................................................................... 33
4.1. Leeftijd..................................................................................................................................... 33
4.2. Geslacht................................................................................................................................... 34
4.3. Etniciteit................................................................................................................................... 35
4.4. Persoonlijkheidsverschillen: ‘the big five’.................................................................................36
4.5. Intellectuele capaciteiten......................................................................................................... 37
4.6. Psychische kwetsbaarheid........................................................................................................ 37
Hoofdstuk 6: organisatiecultuur en structuur.........................................................................................38
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 38
2. Organisatiecultuur.......................................................................................................................... 38
2.1. De corporate tribe.................................................................................................................... 39
2.2. Cultuur: vast of veranderlijk?................................................................................................... 39
2.3. Cultuur benoemen................................................................................................................... 39
2.4. Wat zijn de voor- en nadelen van een sterke organisatiecultuur..............................................41
2.5. Hoe ontstaat een cultuur.......................................................................................................... 41
2.6. Hoe wordt cultuur overgedragen..............................................................................................41
2.7. Goede en slechte culturen....................................................................................................... 41
3. Organisatiestructuur....................................................................................................................... 42
3.1. De organisatiestructuur in de BANI-wereld van vandaag.........................................................42
3.2. Bepalende factoren voor een organisatiestructuur..................................................................42
3.3. Risicofactoren voor een organisatiestructuur: bureaucratie en het bottleneck fenomeen........43
2
, 3.4. Gangbare organisatiestructuren...............................................................................................44
3.5. De impact van een organisatiestructuur op de medewerker....................................................45
Hoofdstuk 7: leiderschap........................................................................................................................ 46
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 46
2. Vroege visies op leiderschap........................................................................................................... 46
2.1. Persoonlijkheid als fundament van leiderschap........................................................................47
2.2. Leiderschap kan worden aangeleerd: de gedragsbenadering..................................................47
2.3. Situationeel leiderschap (contingentie)....................................................................................48
3. Hedendaagse visies op leiderschap................................................................................................ 50
3.1. Transformationeel leiderschap: leidinggeven aan transformatie..............................................50
3.2. Dienend leiderschap................................................................................................................ 51
3.3. Agile leiderschap...................................................................................................................... 51
4. Een aantal specifieke uitdagingen van leiderschap........................................................................52
5. Toxic leiderschap............................................................................................................................. 53
6. Besluit............................................................................................................................................. 53
Hoofdstuk 8: teams................................................................................................................................ 53
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 53
2. Ontwikkelingsfasen van een team: model van Tuckman.................................................................54
3. Psychologische veiligheid: Amy Edmondson...................................................................................55
4. Groepscohesie................................................................................................................................ 56
5. Teamrollen van Belbin..................................................................................................................... 57
6. Frustratiemodel van Lencioni.......................................................................................................... 57
7. Wanneer is een team nu effectief effectief?....................................................................................59
8. Besluit............................................................................................................................................. 59
Hoofdstuk 9: organisaties in ontwikkeling en verandering......................................................................60
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 60
2. Organisaties in ontwikkeling........................................................................................................... 60
3. Organisaties in verandering............................................................................................................ 62
3.1. Types van verandering............................................................................................................. 62
3.2. Fasen en benaderingen van verandering.................................................................................63
3.3. Waarom lukken en mislukken veranderingen?.........................................................................64
4. Organisatieverandering en outplacementbegeleiding....................................................................65
Hoofdstuk 1: inleiding tot de arbeids- en
organisatiepsychologie
1. Inleiding
‘Had je 10 miljoen, wat zou jij dan doen?’
Werk is een belangrijk levensdomein:
Bepaald voor een stuk hoe wij ons voelen
3
, Impact op hoe wij ons persoonlijk leven een invulling kunnen geven
Beïnvloedt de levenskwaliteit fysiek en geestelijk
Kan beschermende als risicofactoren bieden
Als PC, inzicht hebben in hoe belangrijk het is om te werken -> wat doet het met de gezondheid
Wetenschap van de arbeids- en organisatiepsychologie focust zich op het levensdomein van werk in
relatie tot mens en organisatie. Het betreft de psychologische studie van de werkende mens, binnen de
context van een ruimere organisatie waarin deze werkt.
Kurt Lewin:
Psycholoog en grondlegger van de eerste organisatieontwikkeling
Psychologie = studie menselijk gedrag en beleving, die ontstaat vanuit de interactie tussen 2 polen:
het individu en de omgeving/situatie
o Individu = werkende mens
o Situatie = arbeidssituatie & context waarin arbeid wordt geleverd -> organisatie
Doelstelling binnen arbeids- en organisatiepsychologie: optimaliseren van de wederzijdse
betrokkenheid tussen mens en organisatie/werk.
De werkcontext van mensen reikt verder dan enkel de fysieke organisatie waarin we werken. Waarom
mensen zich op een bepaalde manier gedragen op het werk, ligt vaak buiten de werkcontext.
Vb. moeilijk gezinssituatie: mantelzorger, scheiding, psychische kwetsbaarheid
Vb. bepaalde cultuur meedragen: andere waarden en normen gewoon
Hoewel we arbeidspsychologie en organisatiepsychologie vaak in één adem noemen, hebben ze elk
hun eigen accent.
Arbeidspsychologie de focus legt op het individu zelf (microniveau) in een werkcontext
Organisatiepsychologie legt de focus eerder op het bredere systemische en organisatorische niveau
(mesoniveau).
1.1. De arbeidspsychologie
Onderzoeken hoe mensen werk/arbeid ervaren en hoe dit het functioneren op de werkvloer en de
gezondheid beïnvloedt -> het omvat
De psychologische studie van werkactiviteiten
De studie van het gedrag
Motieven
Gedachten en emoties van mensen die werken
Arbeidspsychologie focust zich op de kenmerken van het werk, het individu zelf en de wederzijdse
invloed op elkaar
De vijf A’s worden vaak als parameter gebruikt binnen de arbeidspsychologie:
Arbeidsomstandigheden:
o Veiligheid
o Inrichting
o Middelen
o Verlichting
o Werkhouding
Arbeidsinhoud
o Complexiteit
o Variatie
o Belasting
o Duidelijkheid van taken
Arbeidsorganisatie
4
Hoofdstuk 1: inleiding tot de arbeids- en organisatiepsychologie.............................................................3
1. Inleiding............................................................................................................................................ 3
1.1. De arbeidspsychologie............................................................................................................... 4
1.2. De organisatiepsychologie......................................................................................................... 5
2. De geschiedenis en de toekomst van de A&O psychologie (hybride)................................................6
2.1. De evolutie van het maatschappelijke beeld over de mens in een arbeidscontext....................6
2.2. Uitdagingen van de arbeids- en organisatiepsychologie van vandaag en morgen.....................7
3. Arbeids- en organisatiepsychologie en het biopyschosociaal model.................................................7
3.1. Biologische component.............................................................................................................. 8
3.2. Psychologische component........................................................................................................ 8
3.3. Sociale component..................................................................................................................... 8
Hoofdstuk 2: waarom is het goed voor ons om te gaan werken?..............................................................8
1. Inleiding............................................................................................................................................ 8
2. De invloed van werk op onze gezondheid......................................................................................... 9
2.1. Voordelen van werk.................................................................................................................... 9
2.2. Werkgeluk................................................................................................................................ 10
3. Werkbaar werk................................................................................................................................ 10
3.1. Waarom is werkbaar werk belangrijk........................................................................................ 10
3.2. Wie is verantwoordelijk voor werkbaar werk?..........................................................................11
Hoofdstuk 3: motivatie........................................................................................................................... 11
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 11
2. Een korte geschiedenis van motivatie: van drift naar zelfbeschikking............................................11
2.1. Het mechanisme tijdperk: mensen worden gedreven door instincten en driften (beging 20 e
eeuw).............................................................................................................................................. 12
2.2. Het behaviorisme: de wortel van de stok (1920-1960).............................................................12
2.3. De humanistische revolutie: de groeiende mens (1950-1970).................................................13
2.4. De cognitieve en inhoudelijke beweging: de denkende mens (1960-1980)..............................14
2.5. De zelf-determinatie theorie (1985-heden)..............................................................................16
3. De zelfdeterminatietheorie (Deci en Ryan).....................................................................................16
4. Flexibele werkregelingen om motivatie te verhogen.......................................................................18
4.1. Thuiswerk (telewerk)................................................................................................................ 18
4.2. Flexibele werktijden (glijtijden)................................................................................................18
4.3. Deeltijds werken....................................................................................................................... 19
4.4. Duobanen (jobsharing)............................................................................................................. 19
5. Job crafting, organizational citizenship behavior en quite quitting..................................................19
5.1. Job crafting............................................................................................................................... 19
5.2. Organizational citizenship behavior (OCB)...............................................................................19
5.3. Quite quitting........................................................................................................................... 20
Hoofdstuk 4: welzijn............................................................................................................................... 20
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 20
1
, 2. Het wettelijke kader........................................................................................................................ 21
3. Grensoverschrijdend gedrag........................................................................................................... 23
3.1. Pesten op het werk................................................................................................................... 23
3.2. Geweld op het werk................................................................................................................. 23
3.3. Seksueel overschrijdend gedrag..............................................................................................24
3.4. De onzichtbare barrière van schaamte.....................................................................................24
3.5. Mogelijke gevolgen van grensoverschrijdend gedrag...............................................................24
4. Absenteïsme en verzuim................................................................................................................. 25
4.1. Definitie en vormen.................................................................................................................. 25
4.2. Een sleutelrol van de 5 A’s....................................................................................................... 26
4.3. Stress en burn-out.................................................................................................................... 27
5. Het IGLO-model als kompas voor welzijn........................................................................................29
6. Besluit............................................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 5: diversiteit op de werkvloer................................................................................................ 30
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 30
2. Wat is diversiteit............................................................................................................................. 30
3. Diversiteit en nu?............................................................................................................................ 31
3.1. Wat brengt diversiteit ons op de werkvloer..............................................................................32
3.2. Van diversiteit naar discriminatie, voordelen en stereotypen...................................................32
3.3. Van diversiteit naar inclusie..................................................................................................... 33
4. Vormen van diversiteit.................................................................................................................... 33
4.1. Leeftijd..................................................................................................................................... 33
4.2. Geslacht................................................................................................................................... 34
4.3. Etniciteit................................................................................................................................... 35
4.4. Persoonlijkheidsverschillen: ‘the big five’.................................................................................36
4.5. Intellectuele capaciteiten......................................................................................................... 37
4.6. Psychische kwetsbaarheid........................................................................................................ 37
Hoofdstuk 6: organisatiecultuur en structuur.........................................................................................38
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 38
2. Organisatiecultuur.......................................................................................................................... 38
2.1. De corporate tribe.................................................................................................................... 39
2.2. Cultuur: vast of veranderlijk?................................................................................................... 39
2.3. Cultuur benoemen................................................................................................................... 39
2.4. Wat zijn de voor- en nadelen van een sterke organisatiecultuur..............................................41
2.5. Hoe ontstaat een cultuur.......................................................................................................... 41
2.6. Hoe wordt cultuur overgedragen..............................................................................................41
2.7. Goede en slechte culturen....................................................................................................... 41
3. Organisatiestructuur....................................................................................................................... 42
3.1. De organisatiestructuur in de BANI-wereld van vandaag.........................................................42
3.2. Bepalende factoren voor een organisatiestructuur..................................................................42
3.3. Risicofactoren voor een organisatiestructuur: bureaucratie en het bottleneck fenomeen........43
2
, 3.4. Gangbare organisatiestructuren...............................................................................................44
3.5. De impact van een organisatiestructuur op de medewerker....................................................45
Hoofdstuk 7: leiderschap........................................................................................................................ 46
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 46
2. Vroege visies op leiderschap........................................................................................................... 46
2.1. Persoonlijkheid als fundament van leiderschap........................................................................47
2.2. Leiderschap kan worden aangeleerd: de gedragsbenadering..................................................47
2.3. Situationeel leiderschap (contingentie)....................................................................................48
3. Hedendaagse visies op leiderschap................................................................................................ 50
3.1. Transformationeel leiderschap: leidinggeven aan transformatie..............................................50
3.2. Dienend leiderschap................................................................................................................ 51
3.3. Agile leiderschap...................................................................................................................... 51
4. Een aantal specifieke uitdagingen van leiderschap........................................................................52
5. Toxic leiderschap............................................................................................................................. 53
6. Besluit............................................................................................................................................. 53
Hoofdstuk 8: teams................................................................................................................................ 53
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 53
2. Ontwikkelingsfasen van een team: model van Tuckman.................................................................54
3. Psychologische veiligheid: Amy Edmondson...................................................................................55
4. Groepscohesie................................................................................................................................ 56
5. Teamrollen van Belbin..................................................................................................................... 57
6. Frustratiemodel van Lencioni.......................................................................................................... 57
7. Wanneer is een team nu effectief effectief?....................................................................................59
8. Besluit............................................................................................................................................. 59
Hoofdstuk 9: organisaties in ontwikkeling en verandering......................................................................60
1. Inleiding.......................................................................................................................................... 60
2. Organisaties in ontwikkeling........................................................................................................... 60
3. Organisaties in verandering............................................................................................................ 62
3.1. Types van verandering............................................................................................................. 62
3.2. Fasen en benaderingen van verandering.................................................................................63
3.3. Waarom lukken en mislukken veranderingen?.........................................................................64
4. Organisatieverandering en outplacementbegeleiding....................................................................65
Hoofdstuk 1: inleiding tot de arbeids- en
organisatiepsychologie
1. Inleiding
‘Had je 10 miljoen, wat zou jij dan doen?’
Werk is een belangrijk levensdomein:
Bepaald voor een stuk hoe wij ons voelen
3
, Impact op hoe wij ons persoonlijk leven een invulling kunnen geven
Beïnvloedt de levenskwaliteit fysiek en geestelijk
Kan beschermende als risicofactoren bieden
Als PC, inzicht hebben in hoe belangrijk het is om te werken -> wat doet het met de gezondheid
Wetenschap van de arbeids- en organisatiepsychologie focust zich op het levensdomein van werk in
relatie tot mens en organisatie. Het betreft de psychologische studie van de werkende mens, binnen de
context van een ruimere organisatie waarin deze werkt.
Kurt Lewin:
Psycholoog en grondlegger van de eerste organisatieontwikkeling
Psychologie = studie menselijk gedrag en beleving, die ontstaat vanuit de interactie tussen 2 polen:
het individu en de omgeving/situatie
o Individu = werkende mens
o Situatie = arbeidssituatie & context waarin arbeid wordt geleverd -> organisatie
Doelstelling binnen arbeids- en organisatiepsychologie: optimaliseren van de wederzijdse
betrokkenheid tussen mens en organisatie/werk.
De werkcontext van mensen reikt verder dan enkel de fysieke organisatie waarin we werken. Waarom
mensen zich op een bepaalde manier gedragen op het werk, ligt vaak buiten de werkcontext.
Vb. moeilijk gezinssituatie: mantelzorger, scheiding, psychische kwetsbaarheid
Vb. bepaalde cultuur meedragen: andere waarden en normen gewoon
Hoewel we arbeidspsychologie en organisatiepsychologie vaak in één adem noemen, hebben ze elk
hun eigen accent.
Arbeidspsychologie de focus legt op het individu zelf (microniveau) in een werkcontext
Organisatiepsychologie legt de focus eerder op het bredere systemische en organisatorische niveau
(mesoniveau).
1.1. De arbeidspsychologie
Onderzoeken hoe mensen werk/arbeid ervaren en hoe dit het functioneren op de werkvloer en de
gezondheid beïnvloedt -> het omvat
De psychologische studie van werkactiviteiten
De studie van het gedrag
Motieven
Gedachten en emoties van mensen die werken
Arbeidspsychologie focust zich op de kenmerken van het werk, het individu zelf en de wederzijdse
invloed op elkaar
De vijf A’s worden vaak als parameter gebruikt binnen de arbeidspsychologie:
Arbeidsomstandigheden:
o Veiligheid
o Inrichting
o Middelen
o Verlichting
o Werkhouding
Arbeidsinhoud
o Complexiteit
o Variatie
o Belasting
o Duidelijkheid van taken
Arbeidsorganisatie
4
