Inhoud
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap.......................................................................4
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet?............................................................................. 4
1.1.1. Psychologie: meer dan je denkt.................................................................................5
1.1.2. Psychologie is geen psychiatrie.................................................................................6
1.1.3. Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie......................................6
1.2. Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?...................................9
1.2.1. Het biologische perspectief..................................................................................... 10
1.2.2. Het cognitieve perspectief....................................................................................... 11
1.2.3. Het behavioristisch perspectief............................................................................... 12
1.2.4. De perspectieven vanuit de gehele persoon ‘the whole person’.............................13
1.2.5. Het ontwikkelingsperspectief................................................................................... 15
1.2.6. Het socioculturele perspectief.................................................................................15
1.2.7. Samenvatting van de perspectieven van de moderne psychologie.........................16
1.3. Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis.....................................................................16
1.3.1. Vier stappen van de wetenschappelijke methode...................................................17
1.3.2. Vijf soorten psychologisch onderzoek......................................................................18
1.3.3. Vertekening in psychologisch onderzoek beperken.................................................20
1.3.4. Ethische kwesties in psychologisch onderzoek........................................................20
3. Sensatie en perceptie........................................................................................................... 21
3.1. Hoe verandert stimulatie in sensatie?............................................................................21
3.1.1. Transductie.............................................................................................................. 22
3.1.2. Sensorische adaptatie............................................................................................. 22
3.1.3. Drempels: de grenzen van sensatie........................................................................23
3.1.4. Signaaldetectietheorie............................................................................................. 23
3.2. Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillenen ze?.....................................24
3.2.1. Gezichtsvorming...................................................................................................... 24
3.2.2. Gehoor..................................................................................................................... 26
3.2.3. De overige zintuigen............................................................................................... 28
3.3. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?.............................................................32
3.3.1. Het systeem van perceptuele verwerking...............................................................32
3.3.2. Perceptuele ambiguïteit en vervorming...................................................................33
3.3.3. Theoretische verklaringen voor perceptie...............................................................34
4. Leren en omgeving............................................................................................................... 36
4.1. Hoe verklaart klassieke conditionering leren?................................................................37
4.1.1. De kernpunten van klassieke conditionering...........................................................37
4.1.2. Toepassingen van klassieke conditionering.............................................................39
1
, 4.2. Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?...........................................39
4.2.1. Skinners radicale behaviorisme............................................................................... 39
4.2.2. Principes van operante conditionering: bekrachtiging.............................................40
4.2.3. Het probleem van straf............................................................................................ 41
4.2.4. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering.......................................41
4.3. Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?.............................................................42
4.3.1. Inzichtelijk leren...................................................................................................... 42
4.3.2. Cognitieve plattegronden........................................................................................ 42
4.3.3. Sociaal leren............................................................................................................ 43
4.3.4. De rol van de hersenen bij leren.............................................................................. 43
4.3.5. Sociaal-constructivisme en ‘het nieuwe leren’........................................................44
5. Geheugen............................................................................................................................. 44
5.1. Wat is het geheugen?.................................................................................................... 44
5.1.1. Metaforen voor het geheugen................................................................................. 44
5.1.2. De drie essentiële functies van het geheugen.........................................................45
5.2. Hoe vormen we herinneringen?..................................................................................... 45
5.2.1. Het eerste stadium: het sensorische geheugen......................................................45
5.2.2. Het tweede stadium: het werkgeheugen.................................................................46
5.2.3. Het derde stadium: het langetermijngeheugen.......................................................48
5.2.4. Samenvatting en vergelijking tussen de 3 stadia....................................................50
5.3. Hoe halen we herinneringen terug?............................................................................... 50
5.3.1. Impliciete en expliciete herinneringen.....................................................................50
5.3.2. Herinneringscues..................................................................................................... 51
5.3.3. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen................................................51
5.4. Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?........................................................52
5.4.1. Vluchtigheid............................................................................................................. 52
5.4.2. Verstrooidheid......................................................................................................... 52
5.4.3. Blokkades................................................................................................................ 53
5.4.4. Foutieve attributie................................................................................................... 53
5.4.5. Suggestibiliteit......................................................................................................... 53
5.4.6. Bias.......................................................................................................................... 53
5.4.7. Persistentie.............................................................................................................. 53
5.4.8. Je geheugen verbeteren met mnemoniek...............................................................54
6. Denken en intelligentie........................................................................................................ 54
6.1. Wat zijn de bouwstenen van denken?............................................................................ 54
6.1.1. Concepten............................................................................................................... 55
6.1.2. Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden ..............................................56
6.1.3. Schema’s en scripts ................................................................................................ 56
2
, 6.1.4. Denken en de hersenen .......................................................................................... 56
6.1.5. Intuïtie .................................................................................................................... 57
6.2. Over welke vaardigheden beschikken goede denkers? .................................................57
6.2.1. Het oplossen van problemen ..................................................................................57
6.2.2. Oordelen en beslissen ............................................................................................ 58
6.2.3. Hoe word je een creatief genie? ............................................................................. 59
6.3. Hoe kunnen we intelligentie meten? ............................................................................. 60
6.3.1. Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor kinderen ..............................61
6.3.2. Amerikaanse psychologen nemen het idee over ....................................................61
6.3.3. Problemen met de berekening van het IQ ..............................................................61
6.3.4. IQ vaststellen aan de hand van een grafiek ...........................................................62
6.3.5. De moderne IQ-test: de Wechsler-reeks .................................................................62
6.4. Wat zijn de bouwstenen van intelligentie? ....................................................................63
6.4.1. Psychometrische theorieën over intelligentie .........................................................63
6.4.2. Cognitieve theorieën over intelligentie ...................................................................64
6.4.3. Culturele definities van intelligentie .......................................................................65
6.5. Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen? .........................................65
6.5.1. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door erfelijke factoren 65
6.5.2. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving ......65
6.5.3. Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen ....................................................66
8. Vormen van bewustzijn........................................................................................................ 66
8.1. Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd?.........66
8.1.2. Modellen van de bewuste en de onbewuste geest..................................................67
8.1.3. Wat doet het bewustzijn voor ons?..........................................................................69
8.2. Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?...................................................69
8.2.2. Slaap....................................................................................................................... 69
8.3. Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?..................................................72
8.3.1. Hypnose.................................................................................................................. 72
8.3.2. Meditatie................................................................................................................. 73
8.3.3. Bewustzijn en psychoactieve middelen...................................................................73
9. Motivatie en emotie.............................................................................................................. 74
9.1. Wat motiveert ons?........................................................................................................ 74
9.1.1. Prestatiemotivatie................................................................................................... 74
9.1.2. Effecten van beloning op motivatie.........................................................................75
9.2. Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?............................................................76
9.2.1. Instincttheorie......................................................................................................... 76
9.2.2. Drijfveertheorie....................................................................................................... 76
9.2.3. Freuds psychodynamische theorie..........................................................................76
3
, 9.2.4. Maslows behoeftehiërarchie.................................................................................... 76
9.2.5. Nieuwe behoeftehiërarchie...................................................................................... 77
9.2.6. Zelfdeterminatietheorie........................................................................................... 79
9.2.7. Vergelijking van motivatietheorieën........................................................................79
9.3. Waar staan honger en seksuele motivatie in de hiërarchie? .........................................80
9.4. Hoe motiveren emoties ons?.......................................................................................... 81
9.4.1. Onderdelen van emoties......................................................................................... 81
9.4.2. Emoties tellen.......................................................................................................... 82
9.4.3. Universele expressies van emotie...........................................................................82
9.5. Waar komen onze emoties vandaan?............................................................................. 82
9.5.1. De neurowetenschap van emotie............................................................................82
9.5.2. Theorieën van emotie.............................................................................................. 83
1. Geest, gedrag en psychologische
wetenschap
1.1.Wat is psychologie en wat is het niet?
Definitie: Algemene psychologie bestudeert de algemene processen van het menselijk
functioneren, niet de afwijkende processen. Algemene psychologie omvat de functieleer.
Functieleer is de studie van de menselijke functies (leerprocessen, denken, waarnemen,
geheugen, motivatie, emoties).
Letterlijke oude betekenis: “De studie van de geest”
Bredere betekenis vandaag: “Psychologie is een breed veld, met vele specialismen, maar in
wezen is de psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.”
Er wordt niet alleen maar rekening gehouden met de geestelijke processen, maar ook met
de gedragingen -> interne geestelijke processen (denken, voelen, …) en de externe
waarneembare gedragingen (praten, glimlachen, …)
Onzichtbare processen zichtbaar maken zodat het wetenschappelijk bestudeerd kan
worden -> de wetenschap van de psychologie is gebaseerd op objectieve, verifieerbare
gebeurtenissen
Wie past de psychologie toe:
Psychologisch consulenten
Psychiaters
Psychologen
Toepassing van psychologie: stepped care
4
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap.......................................................................4
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet?............................................................................. 4
1.1.1. Psychologie: meer dan je denkt.................................................................................5
1.1.2. Psychologie is geen psychiatrie.................................................................................6
1.1.3. Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie......................................6
1.2. Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?...................................9
1.2.1. Het biologische perspectief..................................................................................... 10
1.2.2. Het cognitieve perspectief....................................................................................... 11
1.2.3. Het behavioristisch perspectief............................................................................... 12
1.2.4. De perspectieven vanuit de gehele persoon ‘the whole person’.............................13
1.2.5. Het ontwikkelingsperspectief................................................................................... 15
1.2.6. Het socioculturele perspectief.................................................................................15
1.2.7. Samenvatting van de perspectieven van de moderne psychologie.........................16
1.3. Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis.....................................................................16
1.3.1. Vier stappen van de wetenschappelijke methode...................................................17
1.3.2. Vijf soorten psychologisch onderzoek......................................................................18
1.3.3. Vertekening in psychologisch onderzoek beperken.................................................20
1.3.4. Ethische kwesties in psychologisch onderzoek........................................................20
3. Sensatie en perceptie........................................................................................................... 21
3.1. Hoe verandert stimulatie in sensatie?............................................................................21
3.1.1. Transductie.............................................................................................................. 22
3.1.2. Sensorische adaptatie............................................................................................. 22
3.1.3. Drempels: de grenzen van sensatie........................................................................23
3.1.4. Signaaldetectietheorie............................................................................................. 23
3.2. Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillenen ze?.....................................24
3.2.1. Gezichtsvorming...................................................................................................... 24
3.2.2. Gehoor..................................................................................................................... 26
3.2.3. De overige zintuigen............................................................................................... 28
3.3. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?.............................................................32
3.3.1. Het systeem van perceptuele verwerking...............................................................32
3.3.2. Perceptuele ambiguïteit en vervorming...................................................................33
3.3.3. Theoretische verklaringen voor perceptie...............................................................34
4. Leren en omgeving............................................................................................................... 36
4.1. Hoe verklaart klassieke conditionering leren?................................................................37
4.1.1. De kernpunten van klassieke conditionering...........................................................37
4.1.2. Toepassingen van klassieke conditionering.............................................................39
1
, 4.2. Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?...........................................39
4.2.1. Skinners radicale behaviorisme............................................................................... 39
4.2.2. Principes van operante conditionering: bekrachtiging.............................................40
4.2.3. Het probleem van straf............................................................................................ 41
4.2.4. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering.......................................41
4.3. Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?.............................................................42
4.3.1. Inzichtelijk leren...................................................................................................... 42
4.3.2. Cognitieve plattegronden........................................................................................ 42
4.3.3. Sociaal leren............................................................................................................ 43
4.3.4. De rol van de hersenen bij leren.............................................................................. 43
4.3.5. Sociaal-constructivisme en ‘het nieuwe leren’........................................................44
5. Geheugen............................................................................................................................. 44
5.1. Wat is het geheugen?.................................................................................................... 44
5.1.1. Metaforen voor het geheugen................................................................................. 44
5.1.2. De drie essentiële functies van het geheugen.........................................................45
5.2. Hoe vormen we herinneringen?..................................................................................... 45
5.2.1. Het eerste stadium: het sensorische geheugen......................................................45
5.2.2. Het tweede stadium: het werkgeheugen.................................................................46
5.2.3. Het derde stadium: het langetermijngeheugen.......................................................48
5.2.4. Samenvatting en vergelijking tussen de 3 stadia....................................................50
5.3. Hoe halen we herinneringen terug?............................................................................... 50
5.3.1. Impliciete en expliciete herinneringen.....................................................................50
5.3.2. Herinneringscues..................................................................................................... 51
5.3.3. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen................................................51
5.4. Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?........................................................52
5.4.1. Vluchtigheid............................................................................................................. 52
5.4.2. Verstrooidheid......................................................................................................... 52
5.4.3. Blokkades................................................................................................................ 53
5.4.4. Foutieve attributie................................................................................................... 53
5.4.5. Suggestibiliteit......................................................................................................... 53
5.4.6. Bias.......................................................................................................................... 53
5.4.7. Persistentie.............................................................................................................. 53
5.4.8. Je geheugen verbeteren met mnemoniek...............................................................54
6. Denken en intelligentie........................................................................................................ 54
6.1. Wat zijn de bouwstenen van denken?............................................................................ 54
6.1.1. Concepten............................................................................................................... 55
6.1.2. Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden ..............................................56
6.1.3. Schema’s en scripts ................................................................................................ 56
2
, 6.1.4. Denken en de hersenen .......................................................................................... 56
6.1.5. Intuïtie .................................................................................................................... 57
6.2. Over welke vaardigheden beschikken goede denkers? .................................................57
6.2.1. Het oplossen van problemen ..................................................................................57
6.2.2. Oordelen en beslissen ............................................................................................ 58
6.2.3. Hoe word je een creatief genie? ............................................................................. 59
6.3. Hoe kunnen we intelligentie meten? ............................................................................. 60
6.3.1. Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor kinderen ..............................61
6.3.2. Amerikaanse psychologen nemen het idee over ....................................................61
6.3.3. Problemen met de berekening van het IQ ..............................................................61
6.3.4. IQ vaststellen aan de hand van een grafiek ...........................................................62
6.3.5. De moderne IQ-test: de Wechsler-reeks .................................................................62
6.4. Wat zijn de bouwstenen van intelligentie? ....................................................................63
6.4.1. Psychometrische theorieën over intelligentie .........................................................63
6.4.2. Cognitieve theorieën over intelligentie ...................................................................64
6.4.3. Culturele definities van intelligentie .......................................................................65
6.5. Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen? .........................................65
6.5.1. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door erfelijke factoren 65
6.5.2. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving ......65
6.5.3. Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen ....................................................66
8. Vormen van bewustzijn........................................................................................................ 66
8.1. Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd?.........66
8.1.2. Modellen van de bewuste en de onbewuste geest..................................................67
8.1.3. Wat doet het bewustzijn voor ons?..........................................................................69
8.2. Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?...................................................69
8.2.2. Slaap....................................................................................................................... 69
8.3. Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?..................................................72
8.3.1. Hypnose.................................................................................................................. 72
8.3.2. Meditatie................................................................................................................. 73
8.3.3. Bewustzijn en psychoactieve middelen...................................................................73
9. Motivatie en emotie.............................................................................................................. 74
9.1. Wat motiveert ons?........................................................................................................ 74
9.1.1. Prestatiemotivatie................................................................................................... 74
9.1.2. Effecten van beloning op motivatie.........................................................................75
9.2. Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld?............................................................76
9.2.1. Instincttheorie......................................................................................................... 76
9.2.2. Drijfveertheorie....................................................................................................... 76
9.2.3. Freuds psychodynamische theorie..........................................................................76
3
, 9.2.4. Maslows behoeftehiërarchie.................................................................................... 76
9.2.5. Nieuwe behoeftehiërarchie...................................................................................... 77
9.2.6. Zelfdeterminatietheorie........................................................................................... 79
9.2.7. Vergelijking van motivatietheorieën........................................................................79
9.3. Waar staan honger en seksuele motivatie in de hiërarchie? .........................................80
9.4. Hoe motiveren emoties ons?.......................................................................................... 81
9.4.1. Onderdelen van emoties......................................................................................... 81
9.4.2. Emoties tellen.......................................................................................................... 82
9.4.3. Universele expressies van emotie...........................................................................82
9.5. Waar komen onze emoties vandaan?............................................................................. 82
9.5.1. De neurowetenschap van emotie............................................................................82
9.5.2. Theorieën van emotie.............................................................................................. 83
1. Geest, gedrag en psychologische
wetenschap
1.1.Wat is psychologie en wat is het niet?
Definitie: Algemene psychologie bestudeert de algemene processen van het menselijk
functioneren, niet de afwijkende processen. Algemene psychologie omvat de functieleer.
Functieleer is de studie van de menselijke functies (leerprocessen, denken, waarnemen,
geheugen, motivatie, emoties).
Letterlijke oude betekenis: “De studie van de geest”
Bredere betekenis vandaag: “Psychologie is een breed veld, met vele specialismen, maar in
wezen is de psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.”
Er wordt niet alleen maar rekening gehouden met de geestelijke processen, maar ook met
de gedragingen -> interne geestelijke processen (denken, voelen, …) en de externe
waarneembare gedragingen (praten, glimlachen, …)
Onzichtbare processen zichtbaar maken zodat het wetenschappelijk bestudeerd kan
worden -> de wetenschap van de psychologie is gebaseerd op objectieve, verifieerbare
gebeurtenissen
Wie past de psychologie toe:
Psychologisch consulenten
Psychiaters
Psychologen
Toepassing van psychologie: stepped care
4
