Juridische en
ethische
Periode 2 – 2025
context
Hoorcollege en
literatuursamenvatting
Voorderhake, E. (Eline)
RADBOUD UNIVERSITEIT
,Inhoudsopgave
COLLEGE 1 – LITERATUUR – GOED HANDELEN......................................................8
VGW HOOFDSTUK 1: DE ZELFOEFENING VAN HET DENKEN.............................................................8
1.1 Filosofie als Dagelijkse kost......................................................................................8
1.2 Filosofie en sociaal werk........................................................................................... 8
1.3 Een normatief beroep...............................................................................................8
1.4 De macht van het spreken.......................................................................................9
1.5 De verlichting en de autonome mens.......................................................................9
1.6 Van gedachten wisselen........................................................................................... 9
1.7 Filosofie van mens en maatschappij.......................................................................10
COLLEGE 1 – HOORCOLLEGE – GOED HANDELEN................................................11
LEERDOELEN........................................................................................................................ 11
HANDELEN IN JURIDISCHE EN ETHISCHE CONTEXT.........................................................................11
WAT IS GOED HANDELEN?....................................................................................................... 11
Een normatieve vraag.................................................................................................. 11
DRIE KADER VOOR PROFESSIONEEL HANDELEN............................................................................12
Maatschappelijke (wet)................................................................................................. 12
Professioneel (beroepscode)......................................................................................... 12
Persoonlijk (ethiek)....................................................................................................... 13
ETHIEK, RECHT EN CODE......................................................................................................... 14
WAT IS MOREEL GOED?.......................................................................................................... 14
ETHIEK................................................................................................................................ 16
Verschillende vormen van ethiek..................................................................................16
Morele oordelen............................................................................................................ 16
RELATIVISME VS. UNIVERSALISME PROBLEEM..............................................................................16
Relativisme................................................................................................................... 16
Universalisme............................................................................................................... 17
Hoe dan wel?................................................................................................................ 17
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................17
COLLEGE 2 – LITERATUUR – GELUK (TELEOLOGISCHE ETHIEK).............................18
VGW – HOOFDSTUK 2: EIGEN REGIE EN DE VRAAG NAAR HET GOEDE LEVEN....................................18
2.1 Overvloed en onbehagen........................................................................................ 18
2.2 Filosofie als levenskunst......................................................................................... 18
2.3 Streven naar het volmaakte leven. Aristoteles.......................................................18
2.4 Het accepteren van je lot. Seneca..........................................................................19
2.5 Levenskunst en de zorg voor zichzelf. Michel Foucault...........................................19
COLLEGE 2 – HOORCOLLEGE – GELUK (TELEOLOGISCHE ETHIEK).........................21
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................21
Wat is geluk?................................................................................................................ 21
Hoe moet ik leven?....................................................................................................... 21
FILOSOFIE ALS LEVENSKUNST (ETHOS).......................................................................................21
Hedonisme en Lotsaanvaarding...................................................................................22
Leven als kunstwerk..................................................................................................... 22
Geluk centrale waarde in ethische theorie...................................................................22
DEUGDETHIEK...................................................................................................................... 22
Aristoteles en de Ethica Nicomachea............................................................................23
Teleologie..................................................................................................................... 23
Eudaimonia................................................................................................................... 23
Het goede leven........................................................................................................... 23
Deugd en de noodzaak van opvoeding.........................................................................24
Het midden................................................................................................................... 24
Aristoteles na zijn tijd................................................................................................... 25
CONSEQUENTIALISME OF GEVOLGENETHIEK.................................................................................25
Klassiek Utilisme........................................................................................................... 25
Hedonistische calculus................................................................................................. 26
1
,COLLEGE 3 – LITERATUUR – CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE..................27
VGW – HOOFDSTUK 3: EIGEN REGIE EN DE VRAAG ‘WAT MOET IK DOEN?’.......................................27
3.1 Een rationalistisch perspectief of eigen regie.........................................................27
3.2 Eigen regie uit zuivere motieven. Immanuel Kant..................................................27
3.3 Eigen regie en welzijn. John Stuart Mill...................................................................29
COLLEGE 3 – HOORCOLLEGE – CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE...............30
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................30
GEVOLGETHIEK..................................................................................................................... 30
Utilisme (even terug).................................................................................................... 30
John Stuart Mill (1806-1873)......................................................................................... 30
Kwalitatief onderscheid................................................................................................ 30
Toepassing utilisme...................................................................................................... 31
Perfectionistisch........................................................................................................... 31
On liberty...................................................................................................................... 31
Vrij in een open samenleving.......................................................................................32
Opdracht (1)................................................................................................................. 32
Nadelen consequentialisme.......................................................................................... 32
Evaluatie....................................................................................................................... 34
DEONTOLOGIE – PLICHTETHIEK.................................................................................................34
Immanuel Kant (1724 - 1804).......................................................................................34
Kant versus Hume........................................................................................................ 35
Ethiek volgens Kant...................................................................................................... 35
Centrale begrippen....................................................................................................... 35
Categorische imperatief............................................................................................... 36
Plicht is dus niet plichtmatig......................................................................................... 36
Negatieve verantwoordelijkheid...................................................................................36
Opdracht (2)................................................................................................................. 37
COLLEGE 4 – LITERATUUR – BANALITEIT VAN HET KWAAD...................................38
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 4: EMPOWERMENT: EMANCIPATIE EN DE VRAAG NAAR DE MACHT.....38
4.1 Een maatschappijkritisch perspectief op eigen regie..............................................38
4.2 Emancipatie en het opheffen van vervreemding. Marxisme...................................38
4.3 Het bevorderen van menselijke waardigheid. Hannah Arendt................................39
COLLEGE 4 – HOORCOLLEGE – BANALITEIT VAN HET KWAAD...............................40
ETHISCHE THEORIE................................................................................................................ 40
ETHISCH REFLECTIEVE ATTITUDE............................................................................................... 40
Waarom die ethisch reflectieve attitude zo belangrijk is…...........................................40
Proces Eichmann.......................................................................................................... 40
Banaliteit van het kwaad.............................................................................................. 41
FILOSOFIE VAN ARENDT OM ANDERS TE DENKEN …......................................................................42
The human condition.................................................................................................... 42
Handelen...................................................................................................................... 42
Pluraliteit...................................................................................................................... 42
GRENZEN VAN HET PROTOCOL.................................................................................................42
DE SHOAH IN DE ETHIEK......................................................................................................... 42
REGELS EN PRINCIPES?........................................................................................................... 43
FILOSOFIE ALS MAATSCHAPPIJKRITIEK (VGW 4)...........................................................................43
Vooruitgang.................................................................................................................. 43
VERVREEMDING..................................................................................................................... 44
Vervreemding van de natuur........................................................................................44
Vervreemding van Arbeid............................................................................................. 44
Vervreemding van vrijheid............................................................................................ 44
MAATSCHAPPIJKRITIEK ALS BRON VOOR ANDERS DENKEN...............................................................45
COLLEGE 5 – LITERATUUR – HET SOCIAAL CONTRACT EN DE RECHTSTAAT............46
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 5: EIGEN REGIE EN HET RECHT OM TE PARTICIPEREN IN DE
SAMENLEVING....................................................................................................................... 46
5.1 Kernwaarden, mensenrechten en de democratische rechtstaat.............................46
5.2 De theorie van het sociaal contract........................................................................46
2
, 5.3 De controlesamenleving. Thomas Hobbes..............................................................46
5.4 Leven in gemeenschap van goederen: John Locke.................................................47
5.5 De algemene wil van het volk. Jean-Jacques Rousseau...........................................48
COLLEGE 5 – HOORCOLLEGE – HET SOCIAAL CONTRACT VAN DE RECHTSTAAT......49
EENS/ ONEENS? ONDERBOUW!................................................................................................49
DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT............................................................................................49
Vrijheid en gelijkheid in praktijk....................................................................................49
SOCIALE CONTRACTTHEORIE.................................................................................................... 49
Sociaal contract............................................................................................................ 50
Wat is het idee?............................................................................................................ 50
Thomas Hobbes (1588 – 1679).....................................................................................50
John Locke (1632 - 1704).............................................................................................. 51
Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778)..........................................................................51
CONTRACTARIANS EN CONTRACTUALISTS....................................................................................52
JOHN RAWLS (1921 - 2002).................................................................................................. 52
Original Position............................................................................................................ 52
Maximin regel............................................................................................................... 53
Twee principes van rechtvaardigheid...........................................................................53
Kritiek op Theory of Justice........................................................................................... 53
BETEKENIS VOOR ETHIEK......................................................................................................... 53
KRITIEK OP CONTRACT-DENKEN................................................................................................53
PLAATS IN ETHISCHE THEORIE CURSUS.......................................................................................54
COLLEGE 6 – LITERATUUR – PATERNALISME, AUTONOMIE EN ZORG.....................55
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 6: HET BEVORDEREN VAN MENSELIJKE WAARDIGHEID....................55
6.1 Menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid..............................................55
6.2 Eerlijk zullen we alles delen. John Rawls.................................................................55
6.3 Het beschermen van menselijke vermogens. Martha Nussbaum............................56
6.4 Bevorderen van menselijke waardigheid is stelling nemen. Michael Sandel...........56
COLLEGE 6 – HOORCOLLEGE – PATERNALISME, AUTONOMIE EN ZORG.................58
GROTE LIJNEN …................................................................................................................... 58
PATERNALISME...................................................................................................................... 58
Hard en zacht paternalisme.......................................................................................... 58
Argumenten tegen paternalisme..................................................................................59
AUTONOMIE......................................................................................................................... 59
Rede en vrijheid............................................................................................................ 59
Positieve en Negatieve vrijheid....................................................................................59
Doen of laten................................................................................................................ 60
Autonomie in pedagogische praktijk.............................................................................60
RECHTVAARDIGHEID............................................................................................................... 60
Kritiek van Martha Nussbaum.......................................................................................60
Naar een alternatief: vermogensbenadering................................................................61
Menselijk waardigheid.................................................................................................. 61
ZORGETHIEK: EEN ANDERE MANIER VAN DENKEN.........................................................................61
Wel of niet partijdig?..................................................................................................... 61
Ethics of Care............................................................................................................... 62
Morele ontwikkeling...................................................................................................... 62
Verschillende morele redeneringen..............................................................................63
Van zorgen naar ethiek................................................................................................. 63
Zorg is geen vrouwelijke moraal...................................................................................63
Zorgethiek als praktijk (Tronto)....................................................................................63
Fasen van zorg en elementen van ethiek.....................................................................63
Maternalisme................................................................................................................ 64
Zorgethiek geen theorie............................................................................................... 64
COLLEGE 7 – LITERATUUR – EXISTENTIEFILOSOFIE; WAARHEID EN MACHT...........65
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 7: JE BESTAAN KIEZEN: EIGEN REGIE EN VERANTWOORDELIJKHEID....65
7.1 Leefwereld en de menselijke waardigheid van de unieke persoon.........................65
7.2 Leefwereld versus wetenschappelijke houding.......................................................65
3
ethische
Periode 2 – 2025
context
Hoorcollege en
literatuursamenvatting
Voorderhake, E. (Eline)
RADBOUD UNIVERSITEIT
,Inhoudsopgave
COLLEGE 1 – LITERATUUR – GOED HANDELEN......................................................8
VGW HOOFDSTUK 1: DE ZELFOEFENING VAN HET DENKEN.............................................................8
1.1 Filosofie als Dagelijkse kost......................................................................................8
1.2 Filosofie en sociaal werk........................................................................................... 8
1.3 Een normatief beroep...............................................................................................8
1.4 De macht van het spreken.......................................................................................9
1.5 De verlichting en de autonome mens.......................................................................9
1.6 Van gedachten wisselen........................................................................................... 9
1.7 Filosofie van mens en maatschappij.......................................................................10
COLLEGE 1 – HOORCOLLEGE – GOED HANDELEN................................................11
LEERDOELEN........................................................................................................................ 11
HANDELEN IN JURIDISCHE EN ETHISCHE CONTEXT.........................................................................11
WAT IS GOED HANDELEN?....................................................................................................... 11
Een normatieve vraag.................................................................................................. 11
DRIE KADER VOOR PROFESSIONEEL HANDELEN............................................................................12
Maatschappelijke (wet)................................................................................................. 12
Professioneel (beroepscode)......................................................................................... 12
Persoonlijk (ethiek)....................................................................................................... 13
ETHIEK, RECHT EN CODE......................................................................................................... 14
WAT IS MOREEL GOED?.......................................................................................................... 14
ETHIEK................................................................................................................................ 16
Verschillende vormen van ethiek..................................................................................16
Morele oordelen............................................................................................................ 16
RELATIVISME VS. UNIVERSALISME PROBLEEM..............................................................................16
Relativisme................................................................................................................... 16
Universalisme............................................................................................................... 17
Hoe dan wel?................................................................................................................ 17
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................17
COLLEGE 2 – LITERATUUR – GELUK (TELEOLOGISCHE ETHIEK).............................18
VGW – HOOFDSTUK 2: EIGEN REGIE EN DE VRAAG NAAR HET GOEDE LEVEN....................................18
2.1 Overvloed en onbehagen........................................................................................ 18
2.2 Filosofie als levenskunst......................................................................................... 18
2.3 Streven naar het volmaakte leven. Aristoteles.......................................................18
2.4 Het accepteren van je lot. Seneca..........................................................................19
2.5 Levenskunst en de zorg voor zichzelf. Michel Foucault...........................................19
COLLEGE 2 – HOORCOLLEGE – GELUK (TELEOLOGISCHE ETHIEK).........................21
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................21
Wat is geluk?................................................................................................................ 21
Hoe moet ik leven?....................................................................................................... 21
FILOSOFIE ALS LEVENSKUNST (ETHOS).......................................................................................21
Hedonisme en Lotsaanvaarding...................................................................................22
Leven als kunstwerk..................................................................................................... 22
Geluk centrale waarde in ethische theorie...................................................................22
DEUGDETHIEK...................................................................................................................... 22
Aristoteles en de Ethica Nicomachea............................................................................23
Teleologie..................................................................................................................... 23
Eudaimonia................................................................................................................... 23
Het goede leven........................................................................................................... 23
Deugd en de noodzaak van opvoeding.........................................................................24
Het midden................................................................................................................... 24
Aristoteles na zijn tijd................................................................................................... 25
CONSEQUENTIALISME OF GEVOLGENETHIEK.................................................................................25
Klassiek Utilisme........................................................................................................... 25
Hedonistische calculus................................................................................................. 26
1
,COLLEGE 3 – LITERATUUR – CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE..................27
VGW – HOOFDSTUK 3: EIGEN REGIE EN DE VRAAG ‘WAT MOET IK DOEN?’.......................................27
3.1 Een rationalistisch perspectief of eigen regie.........................................................27
3.2 Eigen regie uit zuivere motieven. Immanuel Kant..................................................27
3.3 Eigen regie en welzijn. John Stuart Mill...................................................................29
COLLEGE 3 – HOORCOLLEGE – CONSEQUENTIALISME EN DEONTOLOGIE...............30
ETHISCHE THEORIEËN BIEDEN SYSTEMATIEK................................................................................30
GEVOLGETHIEK..................................................................................................................... 30
Utilisme (even terug).................................................................................................... 30
John Stuart Mill (1806-1873)......................................................................................... 30
Kwalitatief onderscheid................................................................................................ 30
Toepassing utilisme...................................................................................................... 31
Perfectionistisch........................................................................................................... 31
On liberty...................................................................................................................... 31
Vrij in een open samenleving.......................................................................................32
Opdracht (1)................................................................................................................. 32
Nadelen consequentialisme.......................................................................................... 32
Evaluatie....................................................................................................................... 34
DEONTOLOGIE – PLICHTETHIEK.................................................................................................34
Immanuel Kant (1724 - 1804).......................................................................................34
Kant versus Hume........................................................................................................ 35
Ethiek volgens Kant...................................................................................................... 35
Centrale begrippen....................................................................................................... 35
Categorische imperatief............................................................................................... 36
Plicht is dus niet plichtmatig......................................................................................... 36
Negatieve verantwoordelijkheid...................................................................................36
Opdracht (2)................................................................................................................. 37
COLLEGE 4 – LITERATUUR – BANALITEIT VAN HET KWAAD...................................38
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 4: EMPOWERMENT: EMANCIPATIE EN DE VRAAG NAAR DE MACHT.....38
4.1 Een maatschappijkritisch perspectief op eigen regie..............................................38
4.2 Emancipatie en het opheffen van vervreemding. Marxisme...................................38
4.3 Het bevorderen van menselijke waardigheid. Hannah Arendt................................39
COLLEGE 4 – HOORCOLLEGE – BANALITEIT VAN HET KWAAD...............................40
ETHISCHE THEORIE................................................................................................................ 40
ETHISCH REFLECTIEVE ATTITUDE............................................................................................... 40
Waarom die ethisch reflectieve attitude zo belangrijk is…...........................................40
Proces Eichmann.......................................................................................................... 40
Banaliteit van het kwaad.............................................................................................. 41
FILOSOFIE VAN ARENDT OM ANDERS TE DENKEN …......................................................................42
The human condition.................................................................................................... 42
Handelen...................................................................................................................... 42
Pluraliteit...................................................................................................................... 42
GRENZEN VAN HET PROTOCOL.................................................................................................42
DE SHOAH IN DE ETHIEK......................................................................................................... 42
REGELS EN PRINCIPES?........................................................................................................... 43
FILOSOFIE ALS MAATSCHAPPIJKRITIEK (VGW 4)...........................................................................43
Vooruitgang.................................................................................................................. 43
VERVREEMDING..................................................................................................................... 44
Vervreemding van de natuur........................................................................................44
Vervreemding van Arbeid............................................................................................. 44
Vervreemding van vrijheid............................................................................................ 44
MAATSCHAPPIJKRITIEK ALS BRON VOOR ANDERS DENKEN...............................................................45
COLLEGE 5 – LITERATUUR – HET SOCIAAL CONTRACT EN DE RECHTSTAAT............46
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 5: EIGEN REGIE EN HET RECHT OM TE PARTICIPEREN IN DE
SAMENLEVING....................................................................................................................... 46
5.1 Kernwaarden, mensenrechten en de democratische rechtstaat.............................46
5.2 De theorie van het sociaal contract........................................................................46
2
, 5.3 De controlesamenleving. Thomas Hobbes..............................................................46
5.4 Leven in gemeenschap van goederen: John Locke.................................................47
5.5 De algemene wil van het volk. Jean-Jacques Rousseau...........................................48
COLLEGE 5 – HOORCOLLEGE – HET SOCIAAL CONTRACT VAN DE RECHTSTAAT......49
EENS/ ONEENS? ONDERBOUW!................................................................................................49
DE DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT............................................................................................49
Vrijheid en gelijkheid in praktijk....................................................................................49
SOCIALE CONTRACTTHEORIE.................................................................................................... 49
Sociaal contract............................................................................................................ 50
Wat is het idee?............................................................................................................ 50
Thomas Hobbes (1588 – 1679).....................................................................................50
John Locke (1632 - 1704).............................................................................................. 51
Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778)..........................................................................51
CONTRACTARIANS EN CONTRACTUALISTS....................................................................................52
JOHN RAWLS (1921 - 2002).................................................................................................. 52
Original Position............................................................................................................ 52
Maximin regel............................................................................................................... 53
Twee principes van rechtvaardigheid...........................................................................53
Kritiek op Theory of Justice........................................................................................... 53
BETEKENIS VOOR ETHIEK......................................................................................................... 53
KRITIEK OP CONTRACT-DENKEN................................................................................................53
PLAATS IN ETHISCHE THEORIE CURSUS.......................................................................................54
COLLEGE 6 – LITERATUUR – PATERNALISME, AUTONOMIE EN ZORG.....................55
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 6: HET BEVORDEREN VAN MENSELIJKE WAARDIGHEID....................55
6.1 Menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid..............................................55
6.2 Eerlijk zullen we alles delen. John Rawls.................................................................55
6.3 Het beschermen van menselijke vermogens. Martha Nussbaum............................56
6.4 Bevorderen van menselijke waardigheid is stelling nemen. Michael Sandel...........56
COLLEGE 6 – HOORCOLLEGE – PATERNALISME, AUTONOMIE EN ZORG.................58
GROTE LIJNEN …................................................................................................................... 58
PATERNALISME...................................................................................................................... 58
Hard en zacht paternalisme.......................................................................................... 58
Argumenten tegen paternalisme..................................................................................59
AUTONOMIE......................................................................................................................... 59
Rede en vrijheid............................................................................................................ 59
Positieve en Negatieve vrijheid....................................................................................59
Doen of laten................................................................................................................ 60
Autonomie in pedagogische praktijk.............................................................................60
RECHTVAARDIGHEID............................................................................................................... 60
Kritiek van Martha Nussbaum.......................................................................................60
Naar een alternatief: vermogensbenadering................................................................61
Menselijk waardigheid.................................................................................................. 61
ZORGETHIEK: EEN ANDERE MANIER VAN DENKEN.........................................................................61
Wel of niet partijdig?..................................................................................................... 61
Ethics of Care............................................................................................................... 62
Morele ontwikkeling...................................................................................................... 62
Verschillende morele redeneringen..............................................................................63
Van zorgen naar ethiek................................................................................................. 63
Zorg is geen vrouwelijke moraal...................................................................................63
Zorgethiek als praktijk (Tronto)....................................................................................63
Fasen van zorg en elementen van ethiek.....................................................................63
Maternalisme................................................................................................................ 64
Zorgethiek geen theorie............................................................................................... 64
COLLEGE 7 – LITERATUUR – EXISTENTIEFILOSOFIE; WAARHEID EN MACHT...........65
LITERATUUR – VGW – HOOFDSTUK 7: JE BESTAAN KIEZEN: EIGEN REGIE EN VERANTWOORDELIJKHEID....65
7.1 Leefwereld en de menselijke waardigheid van de unieke persoon.........................65
7.2 Leefwereld versus wetenschappelijke houding.......................................................65
3
