AARDRIJKSKUNDE HOOFDSTUK 6
§1 Een stroomgebied is het verzamelgebied van een rivier waarbinnen alle neerslag en
grondwater via de zijrivieren uiteindelijk in de hoofdrivier stroomt. De waterscheiding is de grens
tussen de stroomgebieden. Dit zijn altijd gebergten of andere verhogingen in het landschap. Een
rivier met al haar zijtakken noem je een stroomstelsel. Een stroomstelsel bestaat uit drie delen:
1. De bovenloop: hoog in de bergen, waar de rivier ontspringt. Door het grote hoogteverschil
stroomt de rivier snel en is de erosie kracht groot.
2. De middenloop: het middelste deel waar de rivier door een dal loopt waar zij zich heeft
ingesneden.
3. De benedenloop: dicht bij de monding waar de rivier door een riviervlakte stroomt. De
stroomsnelheid is laag, de rivier gaat meanderen en de sedimentatie neemt toe.
Het hoogteverschil tussen beide plaatsen is het verval. Het verhang is het hoogteverschil per
kilometer.
Vanaf de 11e eeuw beginnen de mensen zich te beschermen met
dijken. De dijken breken soms door en men begint hier en daar de
boerderijen op zelfgemaakte ophopingen te bouwen: de
zogenaamde terpen of woerden. De eerste dijken werden haaks
op de rivier gezet en later parallel aan de rivier, de relatief hoge
winterdijken. Tussen de rivier en de winterdijk lag de uiterwaard,
dat bij hoogwater kon overstromen. Om de uiterwaarden zo veel
mogelijk te kunnen gebruiken, werden er in de 19 e eeuw relatief
lage zomerdijken direct langs de rivier aangelegd. Door het
aanleggen van dijken komt het sediment alleen nog terecht op de
uiterwaarden en stapelt zich op in de eigen rivierbedding. Hierdoor
komen de rivierbedding en dus het rivierwater steeds hoger in het landschap te liggen. Dat leidt
ertoe dat dijken voortdurend verhoogd moet worden.
De totale hoeveelheid water die een rivier afvoert, noem je het debiet. Het soort water waarmee
een rivier wordt gevoed wordt, bepaalt in belangrijke mate het regiem. Dat is de waterafvoer
gedurende een jaar. We onderscheiden drie soorten rivieren met een verschillend regiem:
1. Een gletsjerrivier die gevoed wordt met smeltwater.
2. Eem regenrivier die gevoed wordt met regenwater, zoals de Maas.
3. Een gemengde rivier die zijn water voor een deel van smeltwater krijgt en voor een deel
van regenwater, zoals de Rijn.
Als het waterpeil in een korte periode sterk stijgt, spreek je van piekafvoer. De laatste honderd
jaar zijn de rivieren gekanaliseerd voor de scheepvaart, door
bijvoorbeeld kribben te plaatsen en stuwen met sluizen te bouwen.
Ook speelt de verstedelijking een belangrijke rol. Regenwater kan
minder in de bodem infiltreren en stroomt daarom in stedelijke gebieden
veel sneller naar de rivier dan in een bosrijk gebied. Hierdoor krijgen de
rivieren na neerslag sneller en meer water te verwerken. Door de
klimaatverandering worden de winters in Nederland warmer, natter en
neemt de neerslag vooral in de zomer toe. Bovendien wordt door het
veranderende klimaat het neerslagregiem onregelmatiger. De
vertragingstijd is korter en de piekafvoer is groter geworden. Om de
piekafvoeren op te vangen zijn retentiegebieden gemaakt. Deze
waterbergende gebieden kunnen bij hoge waterstanden gecontroleerd
overstromen.
Ondanks verschillende projecten is de kans op overstroming een
overstroming nog steeds aanwezig. Dat komt door: het broeikaseffect
en de bodemdaling. Door het afsmelten van ijskappen en gletsjers stijgt
de zeespiegel. De bodemdaling is het gevolg van een natuurlijk en
menselijk proces. Nederland ligt geologisch gezien in een bekken dat
§1 Een stroomgebied is het verzamelgebied van een rivier waarbinnen alle neerslag en
grondwater via de zijrivieren uiteindelijk in de hoofdrivier stroomt. De waterscheiding is de grens
tussen de stroomgebieden. Dit zijn altijd gebergten of andere verhogingen in het landschap. Een
rivier met al haar zijtakken noem je een stroomstelsel. Een stroomstelsel bestaat uit drie delen:
1. De bovenloop: hoog in de bergen, waar de rivier ontspringt. Door het grote hoogteverschil
stroomt de rivier snel en is de erosie kracht groot.
2. De middenloop: het middelste deel waar de rivier door een dal loopt waar zij zich heeft
ingesneden.
3. De benedenloop: dicht bij de monding waar de rivier door een riviervlakte stroomt. De
stroomsnelheid is laag, de rivier gaat meanderen en de sedimentatie neemt toe.
Het hoogteverschil tussen beide plaatsen is het verval. Het verhang is het hoogteverschil per
kilometer.
Vanaf de 11e eeuw beginnen de mensen zich te beschermen met
dijken. De dijken breken soms door en men begint hier en daar de
boerderijen op zelfgemaakte ophopingen te bouwen: de
zogenaamde terpen of woerden. De eerste dijken werden haaks
op de rivier gezet en later parallel aan de rivier, de relatief hoge
winterdijken. Tussen de rivier en de winterdijk lag de uiterwaard,
dat bij hoogwater kon overstromen. Om de uiterwaarden zo veel
mogelijk te kunnen gebruiken, werden er in de 19 e eeuw relatief
lage zomerdijken direct langs de rivier aangelegd. Door het
aanleggen van dijken komt het sediment alleen nog terecht op de
uiterwaarden en stapelt zich op in de eigen rivierbedding. Hierdoor
komen de rivierbedding en dus het rivierwater steeds hoger in het landschap te liggen. Dat leidt
ertoe dat dijken voortdurend verhoogd moet worden.
De totale hoeveelheid water die een rivier afvoert, noem je het debiet. Het soort water waarmee
een rivier wordt gevoed wordt, bepaalt in belangrijke mate het regiem. Dat is de waterafvoer
gedurende een jaar. We onderscheiden drie soorten rivieren met een verschillend regiem:
1. Een gletsjerrivier die gevoed wordt met smeltwater.
2. Eem regenrivier die gevoed wordt met regenwater, zoals de Maas.
3. Een gemengde rivier die zijn water voor een deel van smeltwater krijgt en voor een deel
van regenwater, zoals de Rijn.
Als het waterpeil in een korte periode sterk stijgt, spreek je van piekafvoer. De laatste honderd
jaar zijn de rivieren gekanaliseerd voor de scheepvaart, door
bijvoorbeeld kribben te plaatsen en stuwen met sluizen te bouwen.
Ook speelt de verstedelijking een belangrijke rol. Regenwater kan
minder in de bodem infiltreren en stroomt daarom in stedelijke gebieden
veel sneller naar de rivier dan in een bosrijk gebied. Hierdoor krijgen de
rivieren na neerslag sneller en meer water te verwerken. Door de
klimaatverandering worden de winters in Nederland warmer, natter en
neemt de neerslag vooral in de zomer toe. Bovendien wordt door het
veranderende klimaat het neerslagregiem onregelmatiger. De
vertragingstijd is korter en de piekafvoer is groter geworden. Om de
piekafvoeren op te vangen zijn retentiegebieden gemaakt. Deze
waterbergende gebieden kunnen bij hoge waterstanden gecontroleerd
overstromen.
Ondanks verschillende projecten is de kans op overstroming een
overstroming nog steeds aanwezig. Dat komt door: het broeikaseffect
en de bodemdaling. Door het afsmelten van ijskappen en gletsjers stijgt
de zeespiegel. De bodemdaling is het gevolg van een natuurlijk en
menselijk proces. Nederland ligt geologisch gezien in een bekken dat
