Hoofdstuk 1: Inleiding: de wetenschap van het Romeinse recht
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
• ontwikkeling historisch bewustzijn
• begrijpen universitair denken
• wortels gemeenschappelijk Europees rechtsdenken
• inleiding juridische begrippen
1.1.1: Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
• Aandacht voor het dynamische karakter van het recht
→ niet statisch: resultaat toevallige factoren + invloed samenleving
• Huidige recht ≠ de enig mogelijke oplossing
• Kritische functie van de rechtsgeschiedenis
→ RR nodig om hedendaags recht te begrijpen
1.1.2: Romeinsrecht als component van het universitaire denken
• Focus: middeleeuwse/ moderne juristen met Rom. teksten
! vooral rechtsboeken Justinianus (basis universitair rechtsleer)
• 11 eeuw: oprichting universiteiten
de
o 4 culturen samen:
▪ Romeins-maatschappelijk denken Romanitas
▪ joods-christelijke theologie Christianitas
→ versmolten: latijnse cultuur latinitas
▪ Grieks filosofisch-wetenschappelijk denken (13E)
▪ Oosters wiskundig denken
Grieks filosofisch denken
• sporadisch opgenomen in Latijnse cultuur
• 5de eeuw: Boëthius: wou werk Aristoteles vertalen naar Latijn
! leider Theodorik tegen Gr invloed: vermoorden
• 9 eeuw: al-Kindi, al-Farabi: teksten A. vertalen naar Arabisch (Bagdad)
de
• 11de eeuw: Avicenna: becommentariëren vertalingen Perzië
• 12de eeuw: Averroes: verfijnen teksten in Arabisch (Andalusië)
• 13de eeuw: Thomas van Aquino: vertalen naar latijn + terechtkomen Westen/juristen
1.1.3: Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent
• Deel van het Romeinse Rijk
• Doorleven van de Romeinse droom
• Ontwikkeling van een ius commune
= Europees gemene recht vanuit RR en KR
→verspreiden: Lat. Bisschoppen, kruisvaarders, studie
! bestaan Europees gemeen recht: concrete vormgeving ≠
1
, • Invloed van gedeelde wortels tot vandaag
→ Na val WRR + feodaliteit: andere evoluties, toch zelfde wortels
→ ! nog ruimer als Europa:
vb. Ethiopië : - vert. Lat. Vertaald naar lokale taal
- 15de eeuw: rechttekst gebaseerd op RR
→ Vb. Japan: - 19de eeuw: contracten met Dui, Fr→ burgerlijk recht RR
- opzoek naar gedeeld privaatrecht
→ Vb. China: - BW (Republiek+Volksrepubliek) gebaseerd op RR
- prof RR China: in Leuven gestudeerd
→ eigen HB door notities
→ Vb. Congo: - door kolonialisering → unif Lovanium
1.1.4: Kennismaking met juridische begrippen
• Privaatrecht= “Instituten” van Gaius en Justinianus
1.2: Romeins recht als een wetenschap
1.2.1: een juridische wetenschap
APPLICATIVE LEGAL HISTORY
• Toepassingsgerichte rechtshistorisch onderzoek
• Onderzoek om eigen recht vorm te geven, niet uit interesse
• Concrete antwoorden zoeken in eigen praktijk
• Keizer Justinjanus
o = Corpus iuris civilis + bestuderen universiteit
• Guillaume Durand
o = fragmenten procesrecht uit Corpus: samenstellen kerkelijk procesrecht
• Bartolus de Saxoferrato
o = juridische kwesties in tijde van de pest: grondslagen corpus
• Hugo Grotius
o = intern recht volkeren via corpus, grondlegger internationaal recht
CONTEMPLATIVE LEGAL HISTORY
• Onderzoek om te leren uit verleden
• Hoe samenleving toen in elkaar zat
• Ad fontes= terug naar de bron
• Invloed humanisten 15-16de eeuw
→tegenbeweging: ahistorische individuen= juristen rede gebruiken universele regels
→ reactie: historische school Friedrich Savigny (18de)
= belang historische context
2
,1.2.2 Klassieke filologie
• Latijn tot 1800
• Grieks: invloed Constantinopel
• Andere (bv; Koptische schrift)
o begrijpen om RR bronnen te bestuderen
• Latijn evolueerde dus betekenis van woorden kon met eeuwen veranderen. Er zijn dus
verschillende interpretaties in het Romeins recht van dezelfde Latijnse teksten.
1.2.3 Werken met de bronnen
• Archeologie
• Paleografie= handschriftkunde
• Codicologie= de studie van hoe verschillende bladen aan elkaar gevlochten worden,
belangrijk voor datering
• Tekstkritiek
o op zoek naar de oorspronkelijke tekst.
o teksteditie: beste mogelijke versie oude tekst door te vgl
! soms te veel tekstverbeteringen
o 20 : interpolaties= latere inlassingen wegdoen
E
1.2.4 Historische kritiek
• →Aandacht voor de veranderende historische context
• Sociaal-economisch
• Filosofisch-theologisch
• Politiek
• Geografisch
• Feitelijke teksten >< Overtuigende teksten
1.2.5 Geschiedenis van filosofie en theologie
Recht staat verbonden met filosofie en theologie. Hierdoor moeten we dit ook bestuderen.
3
,Hoofdstuk 2. Overzicht van de uitwendige geschiedenis en de bronnen van het
Romeinse recht
2.1Het koninkrijk en de vroege republiek (zevende eeuw v.C.-367 v.C.)
2.1.1 Het koninkrijk 7de eeuw vC- 509vC
OUDSTE BRONNEN VAN RECHT
• Mondeling vs. schriftelijk karakter
→Ontstaan van schrift: ca. 3300 vC
• Eerste geschreven bronnen van recht niet uit Rome, maar uit Mesopotamië
→ casuïstische benadering
o Codex van Hammurabi (ca. 1780 v. Chr.) – Babylonië
• Joodse wetgeving (te vinden in de Bijbel)
o = Cfr. Leviticus, Numeri, Deuteronomium
ONTSTAAN VAN R OME 7DE- 6DE EEUW VC
• = Drie oude stammen: vestigingen Palatijn versmelten → Capitool tot centrum
• Exemplus justitia
o = dit is een voorbeeld van rechtvaardigheid (verhaal van Zaleukos en de ogen).
Het is een symbool voor het onpartijdig recht spreken
STICHTING VAN ROME 753 VC (MYTHE )
• mythe van Romulus en Remus: Broeder gevecht tussen deze twee, Romulus wint en
geeft zijn naam aan Rome
o ab urbe condita= mythisch beginpunt
• Weinig betrouwbare informatie over deze periode
→Rome = een samenvoeging van enkele nederzettingen
• 7 reges (koningen)
o Van Romulus tot Tarquinius Superbus (afgezet in 509 v.Chr.)
o ius papirinianum
=Koningswetten of leges regiae
! pas in 1E vC gevonden in Capitool
= bundel rechtspraak einde koninkrijk door jurist Papirius
4
,FRAGMENTEN KONINGSWETTEN
• Dionysius van Halicarnasse
= een geschiedschrijver: over keizerlijke voorrechten + projecteren Romulus
• Overdracht van familie= mancipatio
o = het familie hoofd (pater families) kon ervoor kiezen om zijn zoon over te dragen
aan een andere familie. Dit gebeurde via een toneeltje en een tikje tegen de
weegschaal. Dit kan ook met goederen gebeuren.
o 3x verkocht (mancipatio)= emancipatie: verliezen gezag over zoon
• Het verstoten van een man en van een vrouw
o = romulus vaardigde hier wat wetten over uit. “waaronder de harde wet die de vrouw niet toestaat haar man te
verlaten, maar de man toestaat zijn vrouw te verstoten wegens het vergiftigen van de kinderen of het vervalsen
van de sleutels en het plegen van overspel; indien hij haar echter om een andere reden wegzond, beval de wet
dat de helft van zijn vermogen aan de vrouw zou toevallen en de andere helft aan ‘Ceres’ 1worden gewijd (...).”
2.1.2 De vroege republiek (509 – 367 v. Chr.)
• 509vC: patriciërs grijpen macht + oprichting eigen instellingen
→ begin respublica: militair regime
• ! grote ambitie: moeilijkheden door interne tegenstand
→ samenwerken met plebejers via leger
TWAALFTAFELENWET (449 V. CHR.)
= twaalf stenen tafelen gebeiteld en tentoongesteld op centrale markt
! gelijkberechting
• Belangrijk civiele recht
o = ontwikkeld om conflicten tussen soldaten op te lossen rekening voorrechten
• Voorrechten voor alle krijgers (ciues)
• Geen rechtstreekse bron: via verwijzingen andere bronnen
vb. Festus in zijn thesaurus
• Inhoud:
o Gelijke behandeling van alle krijgers
o Oorsprong van de familia: voorrechten inroepen voor omgeving
o Testament
→ eenzijdige rechtshandeling die altijd herroepen kan w
o Vreedzaam samenleven ≠ bevolkingsgroepen
o Regels strafrecht: respect tussen patriciërs en plebejers
• De civiele procedure
o = gemeenschappelijk systeem voor de mensen met voorrechten. Ze konden
ongeacht hun etniciteit met elkaar geschillen juridisch oplossen. Er waren ook
maatregelen voor het vreedzaam samenleven van verschillende
bevolkingsgroepen. Er waren regels van strafrecht
5
, • De discussiepunten
1. Talio esto
• = Traditionele vertaling: “Indien iemand een ledemaat van een ander breekt en niet tot een akkoord komt met het
slachtoffer, dient eveneens een ledemaat van de dader te worden gebroken.”
o Talio= weerwraak : oog om oog, tand om tand
▪ Augustinus, kerkvader
▪ idee via Mozaïsche wet: MAAR beperking wraak
! gedaan na 1x: geen eeuwige weerwraak
• Waarschijnlijkere vertaling: “Indien iemand een ledemaat van een ander breekt, en niet tot een akkoord komt
met het slachtoffer, dient hetzelfde te gebeuren.
o “hetzelfde”: sanctie in de vorige zin, in casu schadevergoeding betalen.
2. Insolvente schuldenaar in stukken snijden, Aulus Gellius
• = Als de schuldenaar niet kan betalen gaat men over tot schuldgevangenis. Hij werd
tentoongesteld op de markt, zo kon iemand hem helpen.
• Traditionele vertaling: “Op de derde marktdag werden zij (d.i. de schuldenaren) ter dood gebracht of over de Tiber
naar het buitenland verkocht. Op de derde marktdag moeten zij hem (d.i. een schuldenaar) aan parten snijden. Wanneer
zij meer of minder (dan hun part) hebben afgesneden, is dat geen bedrog.”
• Alternatieve vertaling: “Op de derde marktdag gaven de rechters hen de straf van capitis diminutio (verlies van
voorrechten), of werden ze als slaaf verkocht. Op diezelfde dag moest de prijs (bij aanwezigheid van meerdere
schuldeisers) in delen verdeeld worden. Indien ze (wat) meer of minder (dan hun deel van de prijs) voor zich genomen
hebben, is dat geen bedrog.”
• Capite poenas= straffen met het hoofd
= vermindering civiele voorrechten
→ straf: als slaaf verkopen + opbrengst verdelen SE.
DE BESTURING ?
• Stadsstaat = Besturing vanop het Capitool, eerst door praetoren en militaire, later door
consuls. Die kregen hun macht in de bijeenkomsten van de curies
• Plebejers = besturing vanop de Aventijn door aedielen,
→leiders benoemt in de bijeenkomst van de plebejers
• Leger = de bijeenkomst van de centuries (100 soldaten), hier werd de twaalstafelenwet
goedgekeurd
2.2 Volle republiek (367 – 27 v. Chr.)
• 406-396 v. Chr.: beleg van het Etruskische Veii = belangrijke overwinning
• 367 v. Chr: macht w gestabiliseerd
‘besluiten’ van Licinius en Sextius goedgekeurd door comitia centuriata
→ eenheid bestuur naar buiten + intern doorstroming kracht/creativiteit
o Rechtspluralisme
= meerdere rechtssystemen naast elkaar geleid door diverse organen
o Vaststelling van de republikeinse structuren
6
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
• ontwikkeling historisch bewustzijn
• begrijpen universitair denken
• wortels gemeenschappelijk Europees rechtsdenken
• inleiding juridische begrippen
1.1.1: Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
• Aandacht voor het dynamische karakter van het recht
→ niet statisch: resultaat toevallige factoren + invloed samenleving
• Huidige recht ≠ de enig mogelijke oplossing
• Kritische functie van de rechtsgeschiedenis
→ RR nodig om hedendaags recht te begrijpen
1.1.2: Romeinsrecht als component van het universitaire denken
• Focus: middeleeuwse/ moderne juristen met Rom. teksten
! vooral rechtsboeken Justinianus (basis universitair rechtsleer)
• 11 eeuw: oprichting universiteiten
de
o 4 culturen samen:
▪ Romeins-maatschappelijk denken Romanitas
▪ joods-christelijke theologie Christianitas
→ versmolten: latijnse cultuur latinitas
▪ Grieks filosofisch-wetenschappelijk denken (13E)
▪ Oosters wiskundig denken
Grieks filosofisch denken
• sporadisch opgenomen in Latijnse cultuur
• 5de eeuw: Boëthius: wou werk Aristoteles vertalen naar Latijn
! leider Theodorik tegen Gr invloed: vermoorden
• 9 eeuw: al-Kindi, al-Farabi: teksten A. vertalen naar Arabisch (Bagdad)
de
• 11de eeuw: Avicenna: becommentariëren vertalingen Perzië
• 12de eeuw: Averroes: verfijnen teksten in Arabisch (Andalusië)
• 13de eeuw: Thomas van Aquino: vertalen naar latijn + terechtkomen Westen/juristen
1.1.3: Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent
• Deel van het Romeinse Rijk
• Doorleven van de Romeinse droom
• Ontwikkeling van een ius commune
= Europees gemene recht vanuit RR en KR
→verspreiden: Lat. Bisschoppen, kruisvaarders, studie
! bestaan Europees gemeen recht: concrete vormgeving ≠
1
, • Invloed van gedeelde wortels tot vandaag
→ Na val WRR + feodaliteit: andere evoluties, toch zelfde wortels
→ ! nog ruimer als Europa:
vb. Ethiopië : - vert. Lat. Vertaald naar lokale taal
- 15de eeuw: rechttekst gebaseerd op RR
→ Vb. Japan: - 19de eeuw: contracten met Dui, Fr→ burgerlijk recht RR
- opzoek naar gedeeld privaatrecht
→ Vb. China: - BW (Republiek+Volksrepubliek) gebaseerd op RR
- prof RR China: in Leuven gestudeerd
→ eigen HB door notities
→ Vb. Congo: - door kolonialisering → unif Lovanium
1.1.4: Kennismaking met juridische begrippen
• Privaatrecht= “Instituten” van Gaius en Justinianus
1.2: Romeins recht als een wetenschap
1.2.1: een juridische wetenschap
APPLICATIVE LEGAL HISTORY
• Toepassingsgerichte rechtshistorisch onderzoek
• Onderzoek om eigen recht vorm te geven, niet uit interesse
• Concrete antwoorden zoeken in eigen praktijk
• Keizer Justinjanus
o = Corpus iuris civilis + bestuderen universiteit
• Guillaume Durand
o = fragmenten procesrecht uit Corpus: samenstellen kerkelijk procesrecht
• Bartolus de Saxoferrato
o = juridische kwesties in tijde van de pest: grondslagen corpus
• Hugo Grotius
o = intern recht volkeren via corpus, grondlegger internationaal recht
CONTEMPLATIVE LEGAL HISTORY
• Onderzoek om te leren uit verleden
• Hoe samenleving toen in elkaar zat
• Ad fontes= terug naar de bron
• Invloed humanisten 15-16de eeuw
→tegenbeweging: ahistorische individuen= juristen rede gebruiken universele regels
→ reactie: historische school Friedrich Savigny (18de)
= belang historische context
2
,1.2.2 Klassieke filologie
• Latijn tot 1800
• Grieks: invloed Constantinopel
• Andere (bv; Koptische schrift)
o begrijpen om RR bronnen te bestuderen
• Latijn evolueerde dus betekenis van woorden kon met eeuwen veranderen. Er zijn dus
verschillende interpretaties in het Romeins recht van dezelfde Latijnse teksten.
1.2.3 Werken met de bronnen
• Archeologie
• Paleografie= handschriftkunde
• Codicologie= de studie van hoe verschillende bladen aan elkaar gevlochten worden,
belangrijk voor datering
• Tekstkritiek
o op zoek naar de oorspronkelijke tekst.
o teksteditie: beste mogelijke versie oude tekst door te vgl
! soms te veel tekstverbeteringen
o 20 : interpolaties= latere inlassingen wegdoen
E
1.2.4 Historische kritiek
• →Aandacht voor de veranderende historische context
• Sociaal-economisch
• Filosofisch-theologisch
• Politiek
• Geografisch
• Feitelijke teksten >< Overtuigende teksten
1.2.5 Geschiedenis van filosofie en theologie
Recht staat verbonden met filosofie en theologie. Hierdoor moeten we dit ook bestuderen.
3
,Hoofdstuk 2. Overzicht van de uitwendige geschiedenis en de bronnen van het
Romeinse recht
2.1Het koninkrijk en de vroege republiek (zevende eeuw v.C.-367 v.C.)
2.1.1 Het koninkrijk 7de eeuw vC- 509vC
OUDSTE BRONNEN VAN RECHT
• Mondeling vs. schriftelijk karakter
→Ontstaan van schrift: ca. 3300 vC
• Eerste geschreven bronnen van recht niet uit Rome, maar uit Mesopotamië
→ casuïstische benadering
o Codex van Hammurabi (ca. 1780 v. Chr.) – Babylonië
• Joodse wetgeving (te vinden in de Bijbel)
o = Cfr. Leviticus, Numeri, Deuteronomium
ONTSTAAN VAN R OME 7DE- 6DE EEUW VC
• = Drie oude stammen: vestigingen Palatijn versmelten → Capitool tot centrum
• Exemplus justitia
o = dit is een voorbeeld van rechtvaardigheid (verhaal van Zaleukos en de ogen).
Het is een symbool voor het onpartijdig recht spreken
STICHTING VAN ROME 753 VC (MYTHE )
• mythe van Romulus en Remus: Broeder gevecht tussen deze twee, Romulus wint en
geeft zijn naam aan Rome
o ab urbe condita= mythisch beginpunt
• Weinig betrouwbare informatie over deze periode
→Rome = een samenvoeging van enkele nederzettingen
• 7 reges (koningen)
o Van Romulus tot Tarquinius Superbus (afgezet in 509 v.Chr.)
o ius papirinianum
=Koningswetten of leges regiae
! pas in 1E vC gevonden in Capitool
= bundel rechtspraak einde koninkrijk door jurist Papirius
4
,FRAGMENTEN KONINGSWETTEN
• Dionysius van Halicarnasse
= een geschiedschrijver: over keizerlijke voorrechten + projecteren Romulus
• Overdracht van familie= mancipatio
o = het familie hoofd (pater families) kon ervoor kiezen om zijn zoon over te dragen
aan een andere familie. Dit gebeurde via een toneeltje en een tikje tegen de
weegschaal. Dit kan ook met goederen gebeuren.
o 3x verkocht (mancipatio)= emancipatie: verliezen gezag over zoon
• Het verstoten van een man en van een vrouw
o = romulus vaardigde hier wat wetten over uit. “waaronder de harde wet die de vrouw niet toestaat haar man te
verlaten, maar de man toestaat zijn vrouw te verstoten wegens het vergiftigen van de kinderen of het vervalsen
van de sleutels en het plegen van overspel; indien hij haar echter om een andere reden wegzond, beval de wet
dat de helft van zijn vermogen aan de vrouw zou toevallen en de andere helft aan ‘Ceres’ 1worden gewijd (...).”
2.1.2 De vroege republiek (509 – 367 v. Chr.)
• 509vC: patriciërs grijpen macht + oprichting eigen instellingen
→ begin respublica: militair regime
• ! grote ambitie: moeilijkheden door interne tegenstand
→ samenwerken met plebejers via leger
TWAALFTAFELENWET (449 V. CHR.)
= twaalf stenen tafelen gebeiteld en tentoongesteld op centrale markt
! gelijkberechting
• Belangrijk civiele recht
o = ontwikkeld om conflicten tussen soldaten op te lossen rekening voorrechten
• Voorrechten voor alle krijgers (ciues)
• Geen rechtstreekse bron: via verwijzingen andere bronnen
vb. Festus in zijn thesaurus
• Inhoud:
o Gelijke behandeling van alle krijgers
o Oorsprong van de familia: voorrechten inroepen voor omgeving
o Testament
→ eenzijdige rechtshandeling die altijd herroepen kan w
o Vreedzaam samenleven ≠ bevolkingsgroepen
o Regels strafrecht: respect tussen patriciërs en plebejers
• De civiele procedure
o = gemeenschappelijk systeem voor de mensen met voorrechten. Ze konden
ongeacht hun etniciteit met elkaar geschillen juridisch oplossen. Er waren ook
maatregelen voor het vreedzaam samenleven van verschillende
bevolkingsgroepen. Er waren regels van strafrecht
5
, • De discussiepunten
1. Talio esto
• = Traditionele vertaling: “Indien iemand een ledemaat van een ander breekt en niet tot een akkoord komt met het
slachtoffer, dient eveneens een ledemaat van de dader te worden gebroken.”
o Talio= weerwraak : oog om oog, tand om tand
▪ Augustinus, kerkvader
▪ idee via Mozaïsche wet: MAAR beperking wraak
! gedaan na 1x: geen eeuwige weerwraak
• Waarschijnlijkere vertaling: “Indien iemand een ledemaat van een ander breekt, en niet tot een akkoord komt
met het slachtoffer, dient hetzelfde te gebeuren.
o “hetzelfde”: sanctie in de vorige zin, in casu schadevergoeding betalen.
2. Insolvente schuldenaar in stukken snijden, Aulus Gellius
• = Als de schuldenaar niet kan betalen gaat men over tot schuldgevangenis. Hij werd
tentoongesteld op de markt, zo kon iemand hem helpen.
• Traditionele vertaling: “Op de derde marktdag werden zij (d.i. de schuldenaren) ter dood gebracht of over de Tiber
naar het buitenland verkocht. Op de derde marktdag moeten zij hem (d.i. een schuldenaar) aan parten snijden. Wanneer
zij meer of minder (dan hun part) hebben afgesneden, is dat geen bedrog.”
• Alternatieve vertaling: “Op de derde marktdag gaven de rechters hen de straf van capitis diminutio (verlies van
voorrechten), of werden ze als slaaf verkocht. Op diezelfde dag moest de prijs (bij aanwezigheid van meerdere
schuldeisers) in delen verdeeld worden. Indien ze (wat) meer of minder (dan hun deel van de prijs) voor zich genomen
hebben, is dat geen bedrog.”
• Capite poenas= straffen met het hoofd
= vermindering civiele voorrechten
→ straf: als slaaf verkopen + opbrengst verdelen SE.
DE BESTURING ?
• Stadsstaat = Besturing vanop het Capitool, eerst door praetoren en militaire, later door
consuls. Die kregen hun macht in de bijeenkomsten van de curies
• Plebejers = besturing vanop de Aventijn door aedielen,
→leiders benoemt in de bijeenkomst van de plebejers
• Leger = de bijeenkomst van de centuries (100 soldaten), hier werd de twaalstafelenwet
goedgekeurd
2.2 Volle republiek (367 – 27 v. Chr.)
• 406-396 v. Chr.: beleg van het Etruskische Veii = belangrijke overwinning
• 367 v. Chr: macht w gestabiliseerd
‘besluiten’ van Licinius en Sextius goedgekeurd door comitia centuriata
→ eenheid bestuur naar buiten + intern doorstroming kracht/creativiteit
o Rechtspluralisme
= meerdere rechtssystemen naast elkaar geleid door diverse organen
o Vaststelling van de republikeinse structuren
6
